قارا ٶلەڭ - قارا تەڭٸزدە
(پوەما)
دٷيسەن قاسەيٸنوۆكە. اۆتور.
قاسيەتٸن اللانىڭ تەرەڭ ۇعىپ, بٸلمەپ ەم,
تازارتاتىن كەز جەتتٸ جان مەن تەندٸ كٸرلەگەن.
جٷنٸس ەمٸرە (1238-1320 ج.ج.)
ادىرا قالعان زاماننىڭ
مەن جاراتپايمىن سٷرەڭٸن...
مۇرات جىراۋ (1843-1906)
پرولوگ
قاراماي الاعاي مەن بۇلاعايعا,جەتكٸزگەن - جەر يەسٸ ۇلى ابايعا; - تٷرٸكتٸڭ تٷپ تامىرى تٷركٸستان عوي, (حاس ساقتىڭ قانىن قۇيىپ تۇلا بويعا!). اللانىڭ قۇيىلادى نۇرى كەپ قۇر; ايمالاپ جەرورتادان جىلى لەپ بٸر; تٷركييا! ارقاسىنا ارۋاق قونعان, ٶزٸڭە تٷركٸستاننىڭ ۇلى كەپ تۇر! كٶشٸنٸڭ قونعان جەرٸ جىر-اڭىز دەپ, ات باسىن سوعان قاشان بۇرامىز دەپ, - ەگٸلٸپ ماعجان ٶتتٸ "ەلٸم-اي"-لاپ, تاريحتىڭ كٶمبەسٸنەن تۇراندى ٸزدەپ. اتاجۇرت - جەرٸن ويلاپ, ەلٸن ويلاپ, بەكەم بٸر ەل بولۋعا بەلٸن بايلاپ, - الاشتىڭ جىرى اتام زامانىڭنان كەلەدٸ كەرۋەن تارتىپ "ەلٸم-اي"-لاپ! قىرىنداپ قىزعا, مەيلٸ, سەرٸ بولىپ, تەڭٸزگە جىرىڭدى تٶك تەبٸرەنٸپ; ٶلەڭگە "ەلٸم-اي"-دىڭ سارىنى جوق, ٶمٸرٸ ەگٸلمەيدٸ ەل ەمٸرەنٸپ. الارعان اتاجاۋعا شەگٸپ ايبات, ازالى جەرٸن ويلاپ, ەلٸن ويلاپ, - تٷركييا! تٷركٸستاننان مەن دە كەلدٸم: "تٷڭٸلٸگٸ جەلبٸرەگەن ەلٸم-اي!"-لاپ... الاستاپ الاشىڭنىڭ الاڭ كٷنٸن, يىققا تٸك كٶتەرگەن زامان جٷگٸن, - باۋىرىم, ارىپ, اڭساپ ديدارىڭدى, مەن كەلدٸم اتا جۇرتتان ساعان بٷگٸن. پاش ەتٸپ ۇلدارىڭنىڭ دٷر ەكەنٸن, كٶتەرتپەي قىزدارىڭنىڭ بٸر ەتەگٸن; تٷركييا! تٶرتكٷل مىنا دٷنيەگە, تٷرٸكتٸڭ سەن كٶرسەتتٸڭ كٸم ەكەنٸن! ٶزٸڭسٸڭ جىلىتاتىن توڭسا قولىم, سەندە ەكەن قانشا ٸزدەسەم, سونشا - جوعىم, ٶرٸنە ٶركەنيەت شىقتىڭ سامعاپ, (ٶزگەشە بٸر نيەتٸ بولسا دا ونىڭ...) ەرٸ - اسقاق, ەرٸ - جۇمباق, ەرٸ - ەدەمٸ, - قازاقتىڭ جان-جٷيەسٸ, بار ەلەمٸ, - قۇرلىقتان سٷڭگٸپ قارا تەڭٸزٸڭە, كەلٸپ تۇر قازاعىڭنىڭ قارا ٶلەڭٸ? 1."كٶروعىلى" قاراورمان - قارا جۇرتىم! قارالى - ەلٸم, حالقىممەن قوسا تۋعان قارا ٶلەڭٸم! سەنٸمەن ارسى مەنەن گٷرسٸگە ۇشىپ, اسپاننان الاشىما قاراپ ەدٸم; سەن مەنٸڭ كٶزٸمدەگٸ قارام ەدٸڭ, تابىنىپ جٷرگەن كەزدە اراب پۇتقا, كٶز ٸلمەي كٶك تەڭٸرگە قاراپ ەدٸم! تۇلىمىن كٶك بٶرٸنٸڭ قاسيەتتەپ, بۇرىمىن قىزجٸبەكتٸڭ تاراپ ەدٸم... تٷركٸمەن, ٶزبەك, قىرعىز - دارا بەرٸ, قازاعى - قايتپايتۇعىن قارا نارى; كٶرٸنەن اتىپ شىعىپ "كٶروعلى,"* تٷرٸكتٸڭ كٷللٸ جۇرتىن ارالادى. *"كٶروعلى" - تٷرٸك ۇلىستارىنىڭ ەپوسى تۋعاندا قازاق ەنگە سالىپ كەلدٸ, - حالقىمىز - جىرعا, جىر دا - حالىققا ەردٸ. ٶلەڭدٸ - "كٶروعلىدان" باستاپ تٷرٸك, الاشتى ابايىنا الىپ كەلدٸ! كٶنەنٸڭ كٶزٸ بولعان "كٶروعلى", نە ۇلى بۇ جالعاندا, - ٶلەڭ ۇلى! ... تٷرٸكتٸڭ قاي جەرٸندە جٷرسەم-داعى, كٷڭٸرەنٸپ قۇلاعىما كەلەدٸ ٷنٸ... 2. قازىعۇرت حيكاياسى "قازىعۇرتتىڭ باسىندا كەمە قالعان..."(قازاقتىڭ قارا ٶلەڭٸنەن). ٸرگەسٸ بٸر-بٸرٸمەن قاتار قونعان, گوموررا-سودام* دەگەن شاھار بولعان. ادامنىڭ كٶرٸپ سونان ازعىندىعىن, بٸر كٷنٸ اللا قاتتى قاھارلانعان. اللانىڭ حيكمەتٸن سەزٸپ ٶلمەي, - نە بولدى كٸسٸلٸكتەن بەزٸنەردەي; الباستى باسقان مىناۋ قانداي ۇلىس, التىننان باسقا تٷكتٸ كٶزٸ كٶرمەي?! *گوموررو مەن سودوم - تەڭٸرٸنٸڭ كەرٸنە ۇشىراعان ەل. بايلىقتى كەتەتٸندەي كٶرٸنە الىپ, يت بولدى ەرتەدەگٸ بٶرٸ حالىق: شەنۋنٸك, شەندٸلەرٸ شىلقىپ الدى, حالىقتىڭ قازىناسىن بٶلٸپ الىپ! ەلسٸزٸن كٷشتٸلەرٸ الىپ سوعىپ, قاراقشى قازىناعا قارىق بولىپ; ويناقتاپ ويناس شىقتى وت باسىنا, ماحاببات دەگەن مٷلدە, تەرك بولىپ! كٶزٸن دە سالماي, تٸپتٸ, كٶشەلٸگە, ٶر ۇلىن نىسانا عىپ ٶسەگٸنە; ەيەلمەن ەيەل سوندا ەۋەيٸ بوپ, ەركەكتٸ سٷيرەيدٸ ەركەك تٶسەگٸنە! اشتىقتان ازالى ەلٸ دالادا ۇشىپ, كٷپتەي بوپ كٶزٸ-باسى بارادى ٸسٸپ; باي-باعلان ماس بوپ جاتتى, ساف التىننان - قۇيىلعان ساپتاياقتان شاراپ ٸشٸپ! بولماس-اۋ, ادامزاتتىڭ قورى مۇنان? سايتان دا شوشىيتۇعىن پورىمىنان, - بۇل ەلدٸ بٸر-اق كٷندە جوق قىلدى اللا! (...بٸز سونىڭ ٶسٸپ شىقتىق ورىنىنان!).
قۇرلىقتاردان, مۇحيتتان, بالىقتاردان كەلگەن اڭىز, - قۇلاعىم شالىپ قالعان; سودوم مەنەن گوموررا دەيتٸن جەردە قازاقستان سيياقتى حالىق بولعان... ودا بٸزشە بٷلٸنٸپ, بىلىعادى, بايلىق پەنەن مانساپقا قۇنىعادى. بيتتەي ٶرٸپ, يتتەيٸن ىلىعادى; قۇتىرادى, قۇلايدى قۇرىپ ەلٸ; ارام شٶپتەي ارامى قاۋلاي تٷسٸپ, باۋداي تٷسٸپ... ادالى قىرىلادى; قارالى ۇلتتاي قاراشا اشتان قاتىپ, قارا قۇرتتاي قاپتايدى ۇرىلارى... اداميزات ازعان سوڭ كٷننٸڭ كٷنٸ, اشۋىنا اللانىڭ ۇرىنادى: « - نۇح پايعامپار! كەل, ماعان بۇر بەتٸڭدٸ? كٶرسەتەيٸن ٶزٸڭە قۇرمەتٸمدٸ: كٷنەدان پەك — سەن عانا! توپان سۋدان امان الىپ قال, - دەدٸ ول - ٷمبەتٸڭدٸ!». ...سول كەمەگە سىيعان جۇرت از-اق بولعان, قالعاندارى تەڭٸرٸنە مازاق بولعان; سول كەمەدە, مەنٸڭشە, ٷش جٷز ەمەس, بارى-جوعى ەكٸ-ٷش-اق قازاق بولعان... ورمان بولماي, قايداعى بٸرەۋ بولماي, قازاق بولعان, - و, قانداي عاجاپ بولعان?! اللا بٸزدٸ جەبەپ-اق كەلەدٸ الدان, فەني — مەڭگٸ! ۋاقىتشا نەگە - جالعان?! اتىراۋ-ارقا-الاتاۋ-التايىڭا دەيٸن بەل مەن بەلەسٸ بەلەڭ العان, - قازىعۇرتتىڭ باسىندا كەمە قالعان, ول ەۋليە بولماسا, - نەگە قالعان?! سول كەمەدەن جاھانعا قاراپ ەدٸ, عالام جاتتى تەربەلٸپ, قارالى ٶڭٸ. قولىندا ونىڭ تٷگٸ جوق بولسا-داعى, كەرٸنەدٸ كەۋدەسٸن - قارا ٶلەڭٸ! قاسيەتتٸ قانىنان تانىپ تەكتٸ , تەڭٸرٸنەن وعان بٸر شالىق كەپتٸ; - كەۋدەسٸنەن قارا ٶلەڭ ۇشىپ شىعىپ, قارا اسپانعا كٶتەرٸپ, الىپ كەتتٸ... سول قازاقتان شىققان سوڭ تٷرٸك ەلٸ, قيياسىندا التايدىڭ جٷرٸپ ەدٸ! ...تامىرلارى ٷزٸلگەن... كٷننٸڭ كٷنٸ, الاشىمەن قايتسە دە كٸرٸگەدٸ! 3. نۇرعيسانىڭ* "ەلقيسساسى" جەتكەن تٷۋ زامانداردان قۇلاققا ٷنٸ, (ۇقپايدى بٸزدەن باسقا ەل, بٸراق, مۇنى): قازاقتىڭ ٶمٸرٸ مەن ٶنەرٸنٸڭ "ەلقيسسا" - ەۋباستاعى قۇلاق كٷيٸ! حاس ساقتان ٷيسٸن, ارعىن, اداي بولعان, اللادان اق جانىما اراي قونعان; الاشىم ادامزاتتان تۋماسا اسىپ, التايدان - اتىراۋعا قالاي قونعان?! دٷنيەڭ كٶمەسكٸ بوپ مەنەن قالعان, كٶزٸمنٸڭ الدىندا ىلعي كٶنەم بولعان; كٶڭٸلٸم - كٶكجيەكتەي تٷپسٸز, شەكسٸز, ٶمٸرٸم - ٶمٸر ەمەس - ٶلەڭ بولعان! جٷرگەم جوق سوقا تارتىپ, ٷيدٸ اينالىپ, قاناتىم حان-تەڭٸرگە تيمەي قالىپ, - ۇشتىممەن الاتاۋدان اتىراۋعا, كەتتٸم مەن ەنگە اينالىپ, كٷيگە اينالىپ! جەتكەن تٷۋ زامانداردان قۇلاققا ٷنٸ, (ۇقپايدى بٸزدەن باسقا ەل, بٸراق, مۇنى): قازاقتىڭ ٶمٸرٸ مەن ٶنەرٸنٸڭ "ەلقيسسا" - ەۋ باستاعى قۇلاق كٷيٸ! قاناتتى كٷننەن شالدىم, ايدان شالدىم, بٸرجان سال - قۇشاعىمدى جايعان سالمىن; "بازارىڭ قۇتتى بولسىن, ارداقتى ەلٸم!"- دەدٸم دە اسپانىڭدا سايران سالدىم! جەتەكتەپ ەلدٸڭ قامىن جەيتٸنەرگە, كٷلتەگٸن, حان كەنە مەن كەيكٸلەرگە, - "ەلقيسسا", سەنسٸڭ مەنٸ الىپ كەلگەن, ەپوستان - ەپوپەيا دەيتٸن ەلگە! اللا دا الدىنا ىلعي الدى-اۋ, مەنٸ, دٷنيە - تۇراندايىن سامعاۋ ما ەدٸ? "ەلقيسسا" - قازاعىمنىڭ قۇلاق كٷيٸ, نۇرعيسا* - بازارىمنىڭ بال-دەۋرەنٸ! *ن. تٸلەنديەۆ. 4. ەسەتتٸڭ قۇراندى اۋدارۋى قاراماي الاعاي مەن بۇلاعايعا, جەتكٸزگەن - جەر يەسٸ ۇلى ابايعا; - تٷرٸكتٸڭ تٷپ تامىرى تٷركٸستان عوي, (حاس ساقتىڭ قانىن قۇيىپ تۇلا بويعا). قىرىنداپ قىزعا, مەيلٸ, سەرٸ بولىپ, تەڭٸزگە جىرىڭدى تٶك تەبٸرەنٸپ; ٶلەڭگە "ەلٸم-اي"-دىڭ سارىنى جوق, ٶمٸرٸ ەگٸلمەيدٸ ەل ەمٸرەنٸپ. سونى ايتىپ اڭىراتقان, دالا, سەنٸ, قۇداي-اي, قاي قازاقتىڭ بالاسى ەدٸ? اقىن - سول! ال, بٸزدٸكٸ جاي ەشەيٸن, - سونىڭ بٸر شالىعى عوي, الاش ەلٸ? مۋزا-ارۋ ارشىنىنا ۇشىپ ەدٸ, كەۋدەسٸ اقشا بۇلتتى قۇشىپ ەدٸ. اللانىڭ قۇدٸرەتٸن ادامزاتتا, مولدا ەمەس, - اقىن عانا تٷسٸنەدٸ! قۇلجادا — الىپ جٷرگەن جانىن زورعا, ەسەتتٸ قورشاپ الىپ قالىڭ مولدا: «سەجدەگە جىعىلماعان كەپٸر!» - دەيدٸ! ...نە دەسٸن مىنا تۇرعان زالىمدارعا?! ٶلٸمدٸ جەردە مولدا سەمٸرەدٸ, شاعىلدى شىدامى, (و دا بٸرتەمٸر ەدٸ); كٷلەدٸ قالىڭ مولدا سىق-سىق ەتٸپ: «بۇل شەيٸر شاريعاتتان نە بٸلەدٸ?!» «عۇلاما» دەي مە مۇنى قارا حالىق, نامازعا جىعىلعان سوڭ نار اتانىپ? ...قۇراندى وقىپ, توقىپ العان اقىن, جاسىنان مۇسىلمانشا قارا تانىپ; - جانىنا قويسا دا جۇرت جارا سالىپ, تٷسپەيدٸ بيٸگٸنەن الاسارىپ: شىمىرلاپ كەتتٸ ارقاسى... اقىن سوندا - شىرقادى دومبىراسىن الا سالىپ! جىر-سۇڭقار كٶزٸن كەرمەك جاسقا مالىپ, ارسى مەن گٷرسٸدەن دە استى-اۋ, - ارىپ; - قازاقشا سوندا قۇران سايراپ كەتتٸ, «فاتيحا» سٷرەسٸنەن باستاۋ الىپ. ارشىعا قاراي قانات قاقتى قىران, قۇلجادان اسپانىنا اقتى قىران - حافيزدەي! اللاسىنىڭ عاجايىبى - الدىندا پاراقتالىپ جاتتى قۇران... قالىڭ جۇرت - ٷيگە سىيماي, القالاعان, سىعالاپ, جابىقتان كەپ انتالاعان: ...الاشتان كەتتٸ ارابقا, ەسٸل بوزداق, اللانىڭ اماناتىن ارقالاعان! تەر كەتتٸ سامايىنان تارامدالىپ, ەل كەتتٸ تەڭٸردٸ ٸزدەپ, عالام — قالىپ; تال-تٷستە باستالعان جىر, ەرتەڭٸنە تاڭ اتا تامىلجىپ كەپ, - تامامدالىپ... سول ٶلەڭ قۇلجاداعى قىردا قالعان, ەپوستا — ەل اۋزىندا, جىردا قالعان; قالىقتاپ تەڭٸرٸنە قاراي كەتتٸ, ...قالعانىن دٷمشە مولدا ۇرلاپ العان! قۇلجادا قالدى سول جىر, جەردە قالدى, قۇلاقتا, بەلدە قالدى, ەلدە قالدى. اينالىپ سوققان داۋىل, جەلدە قالدى, اللانى تانىپ الاش — شەردە قالدى... داۋىسى ٶر ەسەتتٸڭ سايعا باردى, سايدان دا ٶتٸپ, تاۋعا, ايعا باردى. پۋشكيننەن اۋدارعانى جۇرتقا مەشحٷر, ...اللادان اۋدارعانى قايدا قالدى... 5. قاجىقۇمار* ەسەتتٸڭ بٸر تۇياعى - قاجىعۇمار, جۇرتىنا قاعىپ كەتكەن قازىعى بار. بٸر-بٸرٸن ٸزدەمەسە الاش ۇلى, از ۇلتتىڭ قۇداي قانداي نازىن ۇعار? ابايى... جازعا جەتەر ازىعى بار, - ول ەندٸ كٸمدٸ ٶزٸنە قازى قىلار? ...قاسقىردا بٶلتٸرٸگٸن ٸزدەۋشٸ ەدٸ, - قازاعا قازاقتىڭ دا جازىعى بار! ەرينە, قازاقتىڭ دا جازىعى بار, جەبٸرەي بولسا, - جاھان نازىن ۇعار; الاڭسىز ٸشسە جۇرتى قارا سۋىن, ۇلتىنىڭ ۋىن ٸشتٸ قاجىعۇمار! قازاقتا قاعىپ كەتكەن قازىعى بار, قىتايدا شەيٸت بولدى قاجىعۇمار. قۇل بولىپ جٷرە المادى دەمەسەڭٸز, قۇدايعا ونىڭ قانداي جازىعى بار?! بوزداعان... حوش, بوزداعىم, قاجىعۇمار! ...كٶنەنٸڭ كٶزٸ بولعان "كٶروعلى", نە ۇلى بۇ جالعاندا, - ٶلەڭ ۇلى! تٷرٸكتٸڭ قاي جەرٸندە جٷرسەم-داعى, كٷڭٸرەنٸپ قۇلاعىما كەلەدٸ ٷنٸ... ازييا, ەۋروپانى ارالادىم, قارا ٶلەڭ, قارا تەڭٸز, قارا باعىم! قارا ٶلەڭ, قارا تەڭٸز, قارا باقتان, باسقاعا كٶز توقتاتىپ قارامادىم! قايتەيٸن, قايران, جۇرتىم, الاشتايىن, الدىما باقسىدايىن بال اشپايىن; قاسىمنىڭ ارۋاعىنا تەۋ ەتٸپ بٸر, مەن سەنٸ قارا ٶلەڭمەن الاستايىن! اللا دا الاشتىڭ بٸر نازىن ۇعار, ەل بولىپ جەرگە قاققان قازىعى بار; بٸر ۇلى - توقتار بولسا اسپانعا ۇشقان, بٸر ۇلى - قىتايدا ٶلگەن قاجىقۇمار; ٶزٸنٸڭ نەسٸبەسٸن ٶزٸ الماستاي, قۇدايعا قانداي ونىڭ جازىعى بار?! *قىتاي تٷرمەسٸندە عۇمىرى ٶتكەن قازاق جازۋشىسى 6. تاۋلى قاراباق* اللانىڭ قۇيىلادى نۇرى كەپ قۇر; ايمالاپ جەرورتادان جىلى لەپ بٸر, تٷركييا! ارقاسىنا ارۋاق قونعان, ٶزٸڭە تٷركستاننىڭ ۇلى كەپ تۇر! سەن - بٷگٸن جٷرەكتەگٸ قارا داعىم, عالامعا شىرقاپ ايتار قارالى ەنٸم! قايتەيٸن, باسى - جاۋدا, باعى - داۋدا, قاپ قويعان قاسٸرەتتٸ قارا باعىم*?! قازاقتىڭ حاكٸم اباي قارا نارى, بٸر قارىس نيزاميمەن ارالارى; قاراورمان بولسا ەگەر قالىڭ تٷرٸك, سەن - سونىڭ قالىپ قويعان قارا باعى! ارقادان قاراباققا شاپقىلاپ كەپ, شاشاڭا قاراقاتتان قاق تۇراد دەپ, - جوتاڭا قانشا قازاق ٸز تاستادى, "بەرٸش", "قاشاعان", "اق بۇلاق"* - دەپ? *تاۋلى قاراباقتاعى قازاقشا اتاۋلار. تٷرٸككە "كٶروعلى" بوپ تاراي-تاراي, كٶشٸپ ەڭ قالعان جۇرتقا قارايلاماي. سەن - مەنٸڭ كٶزٸمدەگٸ قارا مەڭ عوي, تالدى عوي ساعان كٶزٸم قاراي-قاراي? اتىڭدى تٷرٸك دەگەن حالىق قويعان, كەپٸر كەپ ساعان تالاي سالىپتى ويران; اللادان ساعان ساۋعا سۇراپ تۇرمىن, ...ادامنان كٶڭٸل ەبدەن قالىپ قويعان... سۇمدىقتان قانىم سۋىپ, جانىم شىعاد, تٶگٸلٸپ ٶزەگٸمنەن زارىم شۇباپ; عالامنان بٸر جاۋابىن الا الماعان, قازاقتىڭ قارا ٶلەڭٸ - قالىڭ سۇراق... سايتانعا بيلٸك, تٸزگٸن تيگەلٸ بٸر, دٷنيە نەگە بٶلەك كٷيگە ەنٸپ جٷر; ەيەلمەن ەيەل قالاي ەۋەيٸ بوپ, ەركەك پەن ەركەك قالاي ٷيلەنٸپ جٷر?! كٸم بۇعان قاراۋ ويمەن قاراپ ەدٸ, سۇرلانىپ كٷننەن كٷنگە بارادى ٶڭٸ? ايتساڭشى, دٷنيەنٸڭ ماعان جٶنٸن, قازاقتىڭ قالىڭ ساۋال - قارا ٶلەڭٸ? 7. شورا باتىردىڭ كٷيٸ-- "نوعايلى" قاراسام شەجٸرە مەن اڭىزعا ٶتكەن, الدى-ارتىن ويلامايتىن جانبىز نەتكەن? قازاندى جاۋ شاپقاندا شورا* باتىر, بٸزدٸ ەرتپەي, - قالاي سوندا جالعىز كەتكەن?!. *شورا باتىر – اڭىز, ەرتەگٸ ٷلگٸسٸندەگٸ قاھارماندىق جىرشى. شورا باتىر جٶنٸندەگٸ جىر رۋمىنييا, تٷركييا, قىرىم, قازان تاتارلارى, نوعايلار, قاراقالپاقتار, باشقۇرتتار, چۋۆاشتار, قىرعىزدار اراسىندا دا كەڭ تاراعان. ورالدان جىلقىمدى ەلگە ايداپ كەلدٸم, بوس كەلمەي, بەس قارۋدى سايلاپ كەلدٸم. بەردٸڭ دە قازانىمدى قالىڭ جاۋعا, قوسا وعان قازاعىڭدى بايلاپ بەردٸڭ! قازانىم, قايران, التىن بوساعام-دى, سەنٸمەن مەنٸڭ شاشىم قوسا اعاردى. باراسىڭ بورداي توزىپ, قايدا, جۇرتىم, بوساتىپ بەرٸپ جاۋعا بوساعامدى? بۇ نە جاۋ جان-جاعىمنان قاپتاپ كەتتٸ, كٶكورىي جايلاۋىمدى تاپتاپ كەپتٸ; قازاننىڭ اشىلعان سول قاقپانىمەن, قازاقتىڭ قازانىنان قاقپاق كەتتٸ... دٷنيە ونى كٶرسە دٸر ەتەدٸ, بەلگٸلٸ قازاعىڭا كٸم ەكەنٸ; كەلٸپ تۇر قازانىما, ماعان ەمەس, - شۇبىرىپ اۋزىنداعى سٸلەكەيٸ... سول شورا نەگە اسىقتى, كەلٸپ-كەتپەي, بويىنان قويدى عوي بٸر جەلٸك كەتپەي? العاندا قازاندى مەن قايدا جٷرگەم, سوڭىنان نوعايلىنىڭ ەرٸپ كەتپەي?!. تۋعانىم, كەلسەڭ - تٶرلە: "جان اعام! - دەپ, - مەن سەنٸڭ كٸندٸگٸڭنەن تاراعام!"- دەپ. تۋعالى ەكٸ كٶزٸم قىرىمدا ەدٸ, جىرىمعا جىلان قۇساپ قاراعام جوق! 8. جاميلانىڭ* ەنٸ جامالا! جامالا-ارۋ! جامالا-جان! ٷنٸڭنەن اينالايىن "اعا!"-لاعان; مەن تۇرمىن تٸلەۋٸڭدٸ تٸلەپ سەنٸڭ, - اللا-تاعالادان! *سۋسا́ننا اليموۆنا دجامالادي́نوۆا (يزۆەستنايا كاك دجاما́لا—ۋكراينسكايا پەۆيتسا ي اكتريسا كرىمسكوتاتارسكو پرويسحوجدەنييا, نارودنايا ارتيستكا ۋكراينى, ۆىپۋسكنيتسا ناتسيونالنوي مۋزىكالنوي اكادەميي ۋكراينى (ۆيكيپەدييا). قىرىمنىڭ اي-ارۋى جامالا قىز, باھادٷر - ەكەڭ سەنٸڭ, اناڭ - اڭىز. اللا - القاپ, ارۋاق - جەبەپ اسقاق تۇرسىڭ, زاقھارىن شاشسا-داعى زاماناڭىز?! سەن جٷرسەڭ قىرىمدا كٷن اشىق بولعان, ارنادان قارا تەڭٸز اسىپ-تولعان; تاتاردىڭ ارۋىنا, مەن تٷگٸلٸ, ماعجان كٶكەم-داعى عاشىق بولعان! الدىڭنان جاھان شىعىپ جايقالىپ اپ, قۇشاعىن اشىپ تۇر عوي ايقارىپ-اق; قىرىقتىڭ قىدىرى بوپ تۇرسىڭ, مٸنە, قىرىمدى ەنٸڭمەنەن قايتارىپ اپ! شەرلٸ ەدٸ ەكٸ ەگٸز بۇل حالىق نەتكەن, اڭىراپ ازالى ەنگە سالىپ كەتكەن? قوبىزدىڭ زارلى داۋسى ەستٸلەدٸ, كوبزاردىڭ كٶزدەن جاسى تامىپ كەتكەن... جاميلا! جامالا-ارۋ! جامالا-جان, تٷرٸككە - جان-جاعىن جاۋ قامالاعان, - بٸر جىلى حابار كەلە جاتقان سىندى اقجولتاي بولىپ اللا-تاعالادان...
تٷركٸمەن, ٶزبەك, قىرعىز - دارا بەرٸ, قازاعى - قايتپايتۇعىن قارا نارى; كٶرٸنەن اتىپ شىعىپ "كٶروعلى"* تٷرٸكتٸڭ كٷللٸ جۇرتىن ارالادى. قارا ٶلەڭ قالدى قاشان قاتىپ... بۇعىپ, جاتا ما جەر استىندا جاھۇت - تىنىپ; جەتپٸس جىل شاح-كەرٸم بوپ جەردە جاتىپ, ٸلەسكەن "كٶروعلىعا" اتىپ تۇرىپ! قارا ٶلەڭ جان ۇشىرىپ تارتادى ەلگە, اقسوراڭ, ماڭعىستاۋ مەن مارقاكٶلگە. اعادى جەلگە ٸلەسٸپ, (قالىپ قويماي, - "اق تابان شۇبىرىندى-اققاكٶلدە!"). اۋىسىپ اسىلداردان - اسىلدارعا, قاۋىشىپ جاسىنداردان - جاسىندارعا; كەتەدٸ ول عاسىرلاردان - عاسىرلارعا, جەتەدٸ ول قاسىمداردان - قاسىمدارعا... 9. تٷرٸك-ناما ازييا, ەۋروپانى ارالادىم, قارا ٶلەڭ, قارا تەڭٸز, قارا باعىم! قارا ٶلەڭ, قارا تەڭٸز, قارا باقتان, باسقاعا كٶز توقتاتىپ قارامادىم! كٶنەنٸڭ كٶزٸ بولعان "كٶروعلى", نە ۇلى بۇ جالعاندا, - ٶلەڭ ۇلى! ...تٷرٸكتٸڭ قاي جەرٸندە جٷرسەم-داعى, كٷڭٸرەنٸپ قۇلاعىما كەلەدٸ ٷنٸ... ساعاتتىڭ ەكٸ تٸلٸ زىرىلداپ بٸر, بٸزدەرگە قانداي زامان قىرىنداپ تۇر?! رۋح بٸر - جەتٸم بالا, ادامزاتتىڭ استىندا اياعىنىڭ شىرىلداپ تۇر! دٷنيەدە قۇرت-قۇمىرسقا جىبىرلاعان, بٶلٸپ اپ جاھانانى, جىرىمداعان. سەن, قايدا ۇمتىلاسىڭ, قارا ٶلەڭٸم, جٷرەك - جوق! ٸشەك-قارىن تۇر جىبىرلاعان... ورىن جوق ساعان ەندٸ وسى ارادا, تٶلەگەن - جوق قوي?! قالعان قوس وبادا! تٶردە, ەنە, سايتان وتىر ساق-ساق كٷلٸپ, پەرٸشتە بٷرٸسەدٸ بوساعادا! قاراساڭ, ەرٸ - عاجاپ, ەرٸ - ەدەمٸ, تەڭٸزٸ, كٶپٸر, نٶپٸر بار ەلەمٸ; جۇماق قوي - انتاليياڭ, بٸراق, وعان, جەتپەي تۇر الاشىمنىڭ قارا ٶلەڭٸ? قارا ٶلەڭ - تىلسىم عالام, كەرٸم ەلەم! كٶزٸمدٸ اشسام ىلعي سەنٸ كٶرەم. كٶزٸنە كٶرٸنەتٸن قارا تاپپاي, ەسەت تە حوش ايتىسقان سەنٸمەنەن. ويىندا كٷدٸك تە جوق, سەزٸك تە تٷك, ارقاسى اندا-ساندا قوزىپ كەتٸپ, - قازاق تا كٶشكەن جۇرتتا قالىپ قويدى, - ٶزٸنەن قارا ٶلەڭٸ وزىپ كەتٸپ! قارا ٶلەڭ كٷنگە كەتتٸ, ايعا كەتتٸ, قالاي ول كٶزٸمٸزدٸ بايلاپ... ٶتتٸ? جۇرتىندا ونىڭ كٶشكەن بٸزدەر قالدىق, قۇداي-اۋ, قاس-قاعىمدا قايدا كەتتٸ?! تٷرٸك تە, ٶزبەك, قىرعىز, تٷرٸكپەن بوپ, جەتە الماي جٷگٸرسە دە, جٸلٸككەن كەپ; ول بارعان جەرۇيىققا , بٸز تٷگٸلٸ, وردالى وتىز ەل دە ٸلٸككەن جوق... ٶزٸ جوق بۇحارلاردىڭ, سٶزٸ قالعان, (كٶكەيٸن الماي ەلدٸڭ, - كٶزٸن العان?). جالعاندا بٸزدەي سورلى جۇرت بار ما ەكەن, رۋحى وزىپ كەتٸپ... ٶزٸ - قالعان?! ەپيلوگ و, مۋزا! قاسٸرەتتٸ, قاسيەتتٸ! ٶزٸنە كٸم كەپ مەنٸ اسىق ەتتٸ? زٸلماۋىر قاندى عاسىر قانشا ما رەت, كەۋدەڭنەن زٸلتەمٸردەي باسىپ ٶتتٸ?! كٶنەنٸڭ كٶزٸ بولعان "كٶروعلى", نە ۇلى بۇ جالعاندا, - ٶلەڭ ۇلى! ...تٷرٸكتٸڭ قاي جەرٸندە جٷرسەم-داعى, كٷڭٸرەنٸپ قۇلاعىما كەلەدٸ ٷنٸ... كەمپٸرباي ۇشىپ كەتتٸ كەپتەرگە ەرٸپ, داۋىلدار سان جاۋھاردى كەتكەن كٶمٸپ; قۇداي-اۋ, بٸز عانا ما, ادامزاتتىڭ اياعى تۇر عوي قازٸر كٶكتەن كەلٸپ?! اتاعى تۇرعان كٷندە تٷرٸپ كٶكتٸ, تولستوي كٶرمەي... ەرتە جٷرٸپ كەتتٸ: قالاي بۇل "سوعىس جەنە بەيبٸتشٸلٸك"**, كٸتاپتان - كٶكجەشٸككە كٸرٸپ كەتتٸ! **ل. تولستويدىڭ دەۋٸرناماسى ەگٸلتتٸ, ٶزٸنە ەلدٸ سٷيٸكتٸ ەتتٸ, قۇداي-اۋ, نەگە بٸزدٸ قيىپ كەتتٸ? اقىلعا سىيمايتۇعىن اسقاق ەلەم, قالاي بٸر ەكرانعا سىيىپ كەتتٸ... و, مۋزا! جٶنەدٸڭ بە كەتٸپ العا, اۋلاق قىپ جاماندىقتىڭ بەتٸن اللا, - ادامزات ساعان قايتىپ كەلەدٸ بٸر, نەمەسە, - ٶلەدٸ بۇل - ەكراندا... بەتٸندە نوبەلدٸڭ* دە - قارا تاڭبا, سالىپ اپ ٷلەستٸردٸ سالافانعا! ابايدىڭ بٸر شۋماعىن تاۋىپ الىپ, ايالار زامان كەپ تۇر الاقانعا...
*نوبەل سىيلىعى.
قاراعاندى-استانا-انكارا-ەسكيشەحير-انكارا-اماسييا-بولۋ-ستامبۋل-استانا-قاراعاندى).
09. 03. - 02. 12. 2016 ج
