Almaty oblystyq "Jetisý" gazetinde belgili jýrnalist Serik ÁBIKENULYNYŃ "Abai jaily" degen taqyryppen jańasha kózqarastaǵy maqalasy basyldy. Zertteý eńbeginde avtor Iliias Jansúgirulynyń izimen Abai men Aisa (Isa paiǵambar), Abai men Býdda, Abai men Sokrat, Abai men Ksenofont jáne Abai men Tolstoi úndestikterine nazar aýdaryp, kesek-kesek oi tastaidy. "Ult portaly" Uly aqynnyń 175 jyldyq mereitoiyna orai maqalanyń tolyq nusqasyn oqyrman nazaryna usynady.
Abai jaily
«Qazaqtyń bas aqyny Abai pálsapashy, tereń, ǵaǵiqattyń aqyny» Ahmet («Qazaq»), «Abai qazaqtan shyqqan pilosyp» Júsipbek («Abai» jornaly), «Abai adam balasynyń qamqory, danyshpan» (Ekeý). Mine, ultshyldar Abaidy kótergenniń jóni osy dep pálsapa jolynda bir ǵylymi eńbegi bar, tyńnan tapqan júieli pálsapa pikiri bar adamdai-aq tereń pálsapashy adam etip kórsetti. Osy pikirdiń daqpyrtymen Abaidy synamaityn kóptiń kóńiline Abai «pálsapashyl» degen uǵym ornady. (Abai Qunanbaiuly. Tolyq jinaq. 1933 j. 53-bet.)
Bul pikirdiń iesi – Iliias Jansúgiruly. Ózi ustaz tutqan aqynnyń tolyq jinaǵyn Ilekeń erekshe qabyldaǵan edi. Óitkeni, 1922 jylǵy kitapta biraz kemshilik ketkenin 1923 jylǵy 8 mamyrda «Tilshi» gazetinde basylǵan «Abai kitaby» maqalasynda jazǵan bolatyn. Sol jazbasynda Halel Dosmuhameduly shyǵarǵan tańdamaly jinaqtaǵy jiyrma shaqty qateni túzetip, «Tolyq jinaqtap, jemisti qylyp shyǵarýǵa tyrysý» týraly aitqan edi.
Mine, osy maqsatqa 1933 jyly jetti. Alpys eki shyǵarma engen jinaqqa 60 betten asa kirispe jazǵan Ilekeń «Dinshil Abai», «Bekshil jáne baishyl Abai» degendei, 22 bólimnen taldap, aqyn shyǵarmashylyǵyna oi aitady. «Abaidyń «pálsapasy» bóliminde ultshyldardy synaǵandai keiip tanytady. Marks, Engels ideialaryn ortasynda óre otyryp osylai alyp shyǵýǵa májbúr bolǵanyn baiqaimyz. Sebebi, 54-bette «Biraq budan jalpy Abaidyń jazǵan sózderinde pálsapanyń materialdary joq degen sóz uǵylmasyn. Abaidyń jazǵandarynda pálsapanyń materialdary bar», – deidi. Iliias Jansúgiruly Abai hakimniń qaidan nár alatynyn «eski Eran-ǵarap, orys, grek, túriktiń sanashyl, dindar pálsapasy, hakimderiniń pikirleri, Aisa, Býdda, Muhambet, Sokrat, Tolstoilar Abaidyń abyzdyǵynyń kózi» (53-bet), – dep aiqyndap beredi.
Endi osy Ilekeń ataǵan ilimder Abaida qalai kórinis tabatynyna kelsek.
Sokrat, Ksenofont jáne Abai
Aristotel hakimge patsha keldi:
- Myna súiek qazynanyń bárin jeńdi.
Bul súiekti basarlyq nárse bar ma?
Aqylyńmen oilanyp tapshy! – dedi.
Hakim jerden topyraq alyp bardy,
Bir ýystap súiekke shasha saldy.
Ana basy sylq etip jerge túsip,
Súiek basy joǵary shyǵyp qaldy. («Eskendir» poemasynan).
Eskendir patshaǵa adamnyń kózi topyraqqa ǵana toiatynyn osylai túsindirgen Aristotel hakimnen bir ǵasyrdai buryn ómir súrgen Sokrat týraly 27-qara sózden bilemiz. «Sokrat hakimniń sózi» – dep atalady. Bul oi Ksenofonttan alynǵan, onyń kitaby 1870 jyldary Kievte, Peterborda shyqqan. Aqyn bul eńbekti Semei kitaphanasynda oqydy, oǵan Mihaelis, Dolgopolovtar yqpal etti degen pikir jii aitylady.
Solai delik. Mańyzdysy, Sokrat pen Aristodemniń dialogyn Ksenofont qalai, Abai qalai berdi. Baqyt Ǵabdýllin «Abai jáne Sokrat» degen maqalasynda (https://abaialemi.kz/kz/post/view?id=972) eki tulǵanyń taǵdyry, minezdegi uqsastyq jaily tolymdy aitypty. Al biz dialogtaǵy bir tusty ilip alsaq deimiz. Sokrat: «Já, olai bolsa, adamdy jaratýshy haýasi hamsa zahri bergende, tahqiq oilap, olardyń paidasynyń barlyǵy túgel oǵan muqtaj bolarlyǵyn bilip bergendigi áshkere tur ǵoi. Áýeli kózdi kórsin dep beripti, eger kóz joq bolsa, dúniedegi kórikti nárselerdiń kórkinen qaityp lázzat alar edik? Ol kóz ózi náziktiginen keregine qarai ashyp, jaýyp turýy úshin qabaq beripti. Jelden, ushqynnan qaǵa bersin bolýy úshin kirpik beripti. Mańdai terini kózden qaǵyp turýǵa kerek bolǵandyǵynan, basqa taǵy keregi bar qylyp qas beripti. Qulaq bolmasa, ne qańǵyr, ne dúńgir, daýys, jaqsy ún, kúi, án – eshbirinen lázzattanyp habar ala almas edik. Muryn iis bilmese, dúniede ne tátti, ne qatty ne dámdiniń qaisysynan lázzat alar edik? Bulardyń bári bizdiń paidamyz emes pe?» (Tak ne kajetsia li tebe, chto tot, kto iznachala tvoril liýdei, dlia polzy pridal im organy, posredstvom kotoryh oni vse chývstvýiýt, – glaza, chtoby videt, chto mojno videt, ýshi, chtoby slyshat, chto mojno slyshat? «Ksenofont «Vospominanie o Sokrate» kniga I, glava 4).
Osy úzindidegi «haýasi hamsa zahri» sózi Abai oiyn kórkem ete túsedi. Haýas – túisik, hamsa – tumar, zahri – mol ilim (arqaý), sonda Abaida «túisigińe mol ilimdi tumar etkende» degen uǵym shyǵyp, qulaq, kóz, muryn, kirpik, qastan, áýelgi buiyrǵan adam sanasyn joǵary qoiady. Kóziń ashyq bolǵan men kókiregiń soqyr, qulaǵyń estigenmen kóńiliń senbes kertartpa bolýyń ábden múmkin. Abai shyǵarmashylyǵynyń kredosy osy kózi ashyq, kókiregi oiaý – tolyq adam.
Sokrat: Aqymaq adamdar iship-jeý úshin ómir súredi, kókirek kózi ashyqtar ómir súrý úshin iship-jeidi, – deidi.
Abai: Jas bala anadan týǵanda eki túrli minezben týady: bireýi – ishsem, jesem, uiyqtasam dep turady. Bular – tánniń qumary, bular bolmasa, tán janǵa qonaqúi bola almaidy. Hám ózi óspeidi, qýat tappaidy. Bireýi – bilsem eken demekilik (7-sóz).
Sokrat: Qyzyq, kez kelgen adam qansha qoiy bar ekenin tosylmai aityp bere alady, al qansha dos-jarany baryn lezde eske túsire almaidy, olardyń esh quny joq.
Abai: Maǵlum boldy: qazaq tynyshtyq úshin, ǵylym úshin, bilim úshin, ádilet úshin qam jemeidi eken, mal úshin qam jeidi eken, biraq ol maldy qalaisha tabýdy bilmeidi eken, bar bilgeni maldylardy aldap almaq iaki maqtap almaq eken, bermese onymenen jaýlaspaq eken. Maldy bolsa, ákesin jaýlaýdy da uiat kórmeidi eken. (5-sóz).
Sokrattyń: Álemdi qozǵaǵysy kelgen adam áýeli ózi qozǵalýy kerek, – degen taǵy bir sózi bar. Abaidyń da kóksegeni sol, qazaq álemi qozǵalýy, ilgerileýi úshin, ult oianýy, alǵa umtylýy kerek.
«Adam balasy jylap týady, keiip óledi. Eki ortada, bu dúnieniń rahatynyń kaida ekenin bilmei, birin-biri ańdyp, birine-biri maqtanyp, esil ómirdi eskerýsiz, bosqa, jaramsyz qylyqpen, qor etip ótkizedi de, taýsylǵan kúnde bir kúndik ómirdi bar malyna satyp alýǵa taba almaidy.
Qýlyq saýmaq, kóz súzip, tilenip, adam saýmaq – ónersiz ittiń isi. Áýeli qudaiǵa syiynyp, ekinshi óz qairatyńa súienip, eńbegińdi saý, eńbek qylsań, qara jer de beredi, qur tastamaidy». (4-sóz).
Sokrattan bastaý alǵan, adam balasynyń oi-órisin ilgeriletken dialektika Abaida osylai órbidi.
Aisa, Býdda, Abai
Albert Einshtein: Din, óner jáne ǵylym – bir aǵashtyń butaqtary, – degen eken. Bul Abaidan kóp keiin aitylǵan sóz. Hakim dinge asqan parasatpen qaraidy. Onyń eńbekteri adamzatqa túsken barlyq dinniń, adamzat tarihyndaǵy oishyldar pálsapasynyń jiyntyǵy ispetti. Máselen, «Allanyń ózi de ras, sózi de ras» óleńinde:
Mahabbatpen jaratqan adamzaty,
Sen de súi ol Allany jannan tátti.
Adamzattyń bárin súi baýyrym dep,
Jáne haq joly osy dep ádiletti, – deidi. Úsh súiý arqyly iman gúlin ashpaq bolǵany kóp jazyldy. Osyndaǵy «Adamzattyń bárin súi, baýyrym dep» barlyq dinde kezdesedi. Mysaly:
«Bir-birińdi baýyrdai, shyn júrekpen súiińder...» (Injil, Rimdikterge joldaý 12:10 – Rim 12:10:)
Injildiń ekinshi kitaby «Jańa ósiet» tórt kanondyq Evangeliiadan turady, sonyń tórtinshisi Ioann Bogoslov degen dindardyń kitaby. Ol adamnyń Qudaiǵa, Qudaidyń adamǵa, adamnyń adamǵa degen mahabbatyn nasihattaǵan. Kóz jumar aldynda sol áýlie adamzatqa: «Baýyrlarym, bir-birińdi súiińder!» dep jalǵyz aýyz ósiet aitypty.
Halqyna ózekti on ósiet qaldyrǵan Býddanyń toǵyzynshy ósieti: júregińde zulymdyq bolmasyn, adamdarǵa óshikpe, bárin súi. Nege «Adamzattyń bárin súi?» Óitkeni, «mahabbatpen jaratqan adamzatty», túbimiz bir, ««Ái, adam balasy! Shúbásiz senderdi bir er, bir áielden (Adam ata men Haýa anadan) jarattyq...» (Hýjýrat súresi, 13-aiat).
Al baýyr kim? «Ákesiniń balasy – adamnyń dushpany, Adamnyń balasy – baýyryń» 37-sóz. Myna on segiz myń ǵalamdy Jaratýshy bir, tek Ol týraly túsinik áralýandanǵan. Sondyqtan Qudai ózi jaratqan – adamdy jek kórýi, ony aiaýsyz jazalaýy múmkin emes. Bizde Alla men adam arasyn Taras Býlba, nemese Qaharly Ivan men uldarynyń ortasyndaǵy qarym-qatynastai sipattaý basym bolyp barady. Qaharly ákeniń óz ulyn qatý jazalaǵany, tipti óltire salǵany aian. Qudaiǵa bas kótermei qulshylyq etken ǵana peiishke barady degen ýaǵyzdy jii estimiz. Sony aityp turǵan adamnyń qul men qulshylyq sóziniń tórkinin túsinbeitinin bile tura musylmanshylyqqa salyp bas shulǵi beremiz. Qul – orta ǵasyrdaǵy qazaqtyń uǵymynda qyzmetshi, jalshy ǵana.
Mysaly amanatqa barǵan, tutqynǵa túsken kóp sultan Boris Godýnovtyń quly bolǵan eken, «...sansyz han oǵly sýltan laryn esirb etib, ózine qýl qyldýrdy» (4. Jamiǵat-Taýarih). Osy «quldardyń» birazy Qasym ordasynda ámirshi bolǵany aian. Iaǵni, qazaqtyń «quly» klassikalyq túsiniktegi kulaǵyn kesip quntityp, murnyn kesip shuntityp qoiǵan beishara emes, qyzmetshi, vassal. Attyń maiyn, baqqanynyń tólin aqyǵa alatyn, ózindik haqysy, joqshysy bar jalshy ǵana ustap kelgen qazaqqa bul uǵym jat bolǵandyǵy sonsha ózgelerdegi «qul» túsinigin qalai da asha túsý úshin oǵan aparyp arabtyń «kýtýn» sózin qosypty, sóitip qul-qutan bolǵan. Sonda: Qudaiǵa qulshylyq et! – degende «Jaratqannyń jaqsylyǵyna qyzmet et, meiirimdi bol, ǵylym izde, bilimdi bol, adamǵa qiianat jasama, júregińdi taza usta, qudaishylyqpen ómir súr, t.b.» mol uǵym shyǵady.
Qazaqtyń «qulaqkesti qul» degeni bar ǵoi dersiz, bul da bizdiki emes: «Eger qul satyp alsań...ol saǵan alty jyl jumys istesin, al jetinshi jyly tegin azattyq ber. Ózińniń de Mysyrda qul bolǵanyńdy, Qudaiyńnyń kómegimen ǵana erkindik alǵanyńdy esińde saqtaýyń úshin osyny saǵan buiyramyn. Ol jalǵyz kelgen bolsa sol jalqy kúii bostandyq alsyn... Qojaiyny oǵan áiel berip, odan ul-qyz súigen bolsa da bala-shaǵasy myrzasynda qalyp, jalǵyz ózi ketsin. Al eger qul: «Men qojaiynymdy, áiel-balamdy jaqsy kóremin, azattyqqa barmaimyn», – dese qojaiyny ony Qudaiyna qaratyp, tabaldyryqqa turǵyzǵan kúi qulaǵyn bizben tessin, sonda ol máńgilikke qul bolyp qala beredi...» (Musanyń ekinshi kitaby. Ekinshi zańdylyq. Ósietter.)
Baiqasańyzdar qulaqkestiniń tórkini – qulaqtesti. Abaidai ǵulamalardyń túsinigindegi din – parasat biigi, máńgilik kilti, jaratylys máni. Abai, Shákárim sekildi alyptardy tolǵanysqa itermelegen sol mándi uǵýǵa degen qushtarlyq. Aristotel, Sokrat, Ksenofontty da, álem tarihyna esimi jazylǵan ózge ǵulamalardy da sol kúsh jetelegen. Abaidyń qarasózderin Súleimenniń «Ekkelesiasta», «Súleimen ańyzdary» sekildi dúnielerin kóp paidalanǵan Tolstoi, Shopengaýr, Nitsshelermen ǵana salystyrmai avtory, qai zamanda jazylǵany belgisiz «Bilaýqar men Budasaf jaily baianmen» astastyrsa da bolar. Túpnusqada arab-parsy tilinde jazylǵan, bertin kele hristian dinindegiler ózderine buryp áketken baianda Bilaýqar taqýanyń Budasafqa adamshylyq dánin sepkeni jaily aitylady. Osy óte kóne jazbada jamandyqtan jeriný, adamgershilikten attamaý, ishki tazalyq jaily kóp mysal bar. Bertinde talai qalamgerge azyq bolǵan jeti ańyz da osy baiannan. Sonyń biri kiimi jyrtyq sopylarǵa qol bergeni úshin nókerleriniń sózine qalǵan aqyldy patsha jaily.
«...Osydan keiin patsha tórt qaiyq jasatady. Ekeýiniń syrtyn altynmen aptap, kúmispen kúptep, ishine máiit salyp, jaýyp, altyn shegemen shegendep tastaýdy tapsyrady. Al taǵy ekeýiniń ishin altyn-kúmiske toltyryp, jaýyp, syrtyn qara mai, shaiyrmen sylata salady. Tórteýin jaǵaǵa bailatyp, ózin synaǵan nókerlerin túgel shaqyrtyp, olardyń altyndalǵan jáne mailanǵan qaiyqtar týraly pikirin biledi. Nókerler jalt-jult etken qaiyqqa tańdai qaǵysyp, has sheberdiń qolynan shyǵypty desedi, qara mai men shaiyr jaǵylǵanyna qarap arzanǵa balaidy. Osyny bilip edim, – deidi patsha, – kózge senip, syrttan baǵalaisyńdar. Tym sholaq oilaisyńdar, júrek kózi oiaý bolsa ishine úńilip, baǵalar edińder. Osydan keiin patsha altyndalǵan qaiyqtardyń qaqpaǵyn ashýdy buiyrady. Ainalany múńkigen iis alady, ishindegisinen shoshynǵan nókerler jaǵasyn ustaidy. Jyltyr kiimine maldanyp, tanaýyn kóterip júrgenderdiń ishi osylai irip-shirip jatady, – deidi patsha. Sodan soń qaramai jaǵylǵan suryqsyz qaiyqtardy ashtyrady. Injý-jaqut kóz arbap, ainalany hosh iis alyp ketedi. Bul qaiyqtar kimge uqsaidy bilesińder me? – deidi patsha. – Álgi alba-julba kiimdi adamdar osyndai, sender sol syqpytyna qarap ton pishtińder, qaiyrshyǵa bas urdy dep meni ósektedińder. Men bolsam olardyń qasietin sezdim, ústimdegi úlde men búldeni bylǵaimyn dep qoryqpastan solarǵa qolymnyń ushyn tigizýdi mártebe tuttym...» (Bilaýqar men Budasaf jaily baian», aýdarǵan – S.Á)
...Júregińniń túbine tereń boila,
Men bir jumbaq adammyn ony da oila.
Soqtyqpaly, soqpaqsyz jerde óstim,
Myńmen jalǵyz alystym, kiná qoima.
Adamzatty adasqaqtan qutqarý úshin, jaratylystyń shyn mánin uqtyrý úshin basyn báigige tikken bilaýqarlar kóp bolǵan, solardyń biri Abai hakim. Bilaýqardyń shákirti – bir qaýym elge pir bolǵan sopy – Býdda. Bizde de Abai oiyn jalǵyzdyqtan qutqarar, ilimine taǵan bolar, qazaǵyna pana bolar paiǵambardai parasatty shákirtter bar edi, qyzyl saiasat qyryp jiberdi. Odan sol saiasattyń ózi Abai jolyna kese kóldeneń jatyp aldy. M.Áýezov, Q.Muhamedhanov sekildi azǵantai shoǵyrdyń arqasynda ǵana hakim iliminiń shyraǵy sónbedi.
Tolstoi hám Abai
Orys danasy L.Tolstoidyń «Krýg chteniia» degen eńbeginde kúnáhar men jannat jaily támsil bar. Kúnáhar jannattyq bolýdy kókseidi. Qaqpany ashpai turǵan Dáýitti, Petr apostoldy sózden tosyltyp, sońǵy sátte qaqpanyń arǵy jaǵynan Ioann bogoslovtyń únin estidi:
«Kúnáhar bolsa «Daýsyńdy estip turmyn, júzińdi kórmedim. Eń quryǵanda atyńdy aitshy?» – dep digirledi. «Men – Ioann áýliemin, Isa paiǵambardyń eń súiikti shákirtimin» – dedi daýys. Kúnáhar qýanyp ketti. «Al endi jannatqa qalaida kiremin, Petr men Dáýittiń menen artyqshylyǵy joq, adamnyń álsizdigi men Qudaidyń rahymy sheksiz ekenin ekeýi jaqsy biledi. Sen bolsań meiir men mahabbattan jaralǵansyń. Qudai degen mahabbat, súie bilmegen Ony da tani almaidy dep kitap jazǵan sen emes pe ediń, Ioann? Qartaiǵan shaǵyńda da «Bir-birińdi súiińder, baýyrlar», – dep ýaǵyz aitýdan talmaǵansyń. Endi qalai adamzattyń bir balasyn keýdesinen itermeksiń? Ne aitqan sózińnen bas tart, ne meni baýyryńa basyp, janattyń esigin ash, kirgiz».
Jannattyń esigi shalqasynan ashylyp, Ioann áýlie zar qaqqan kúnáhardy qushaǵyna aldy, peiishtiń tórine ozdyrdy.» (Aýd. – S.Á)
Beride Abaidy birese krishnait, birese Tolstoi ekeýin qosaqtap ásiremusylman etip júrgen «ǵalymdardy» baiqadyq. Bul olardyń din aiasy keń, tutas adamzat tarihy men filosofiiasyn elekten ótkizgen tulǵa ekenin jete uqpaǵannan, Muhtar Áýezovtiń Abaidyń dinin – «aqyldy, synshyl, oidyń dinine» jatqyzǵanyn elemegennen bolsa kerek. Abai tarihta ótken ulylarmen úndes bolǵan jalǵyz qazaq, sonysymen dara. Máselen, orys halqy Tolstoidyń danyshpandyǵyn erekshe baǵalap, shyǵarmashylyǵyn saty-satysymen nasihattaidy. Onyń «Beibitshilik pen soǵys», «Anna Karenina» sekildi shyǵarmalary bir tóbe, al on segiz myń ǵalamnyń jaratylysyn kókirek kózinen ótkize bastaǵanda jazǵan «Ibilis», «Sergii ákei», «Voskresenie», «Ispoved» sekildi berirekte jazǵan týyndylary bir tóbe. Mán izdeý. Abaidyń qara sózge den qoiary da osy shama. Eki danyshpannyń da tereń eńbekteriniń tamyry shyǵystan nár alyp jatyr. Tolstoi parsy ańyzdarynan tere tartyp, Súleimen týraly áfsanalardy, shyǵys filosofiiasyn shyǵarmalaryna arqaý etti. Dál sol eńbekteri qalamgerdi uly oishyl esebinde tanytty. Tek Lev Nikolaevich te, Abai Qunanbaiuly da oiy ozyqty ońdyrmaityn zamannyń perzentteri boldy.
Qazaǵy «myńmen jalǵyz alystym» degen aqynnyń basyn jardy, tópelei aryz jazyp bilikten bezdirdi. Orysy Tolstoidy dinbuzar atady, shirkeý mańyna jolatpady, qýdalady. Ol ýaqyttaǵy Tolstoidyń bedelin bilý úshin zamandasy, teatr synshysy, jazýshy Aleksandr Sývorinniń myna sózin mysal etsek bolar:
«Bizde eki patsha bar: II Nikolai men Lev Tolstoi. Ekeýiniń qaisysy myqty dep oilaisyz? II Nikolai Tolstoiǵa eshteńe istei almaidy. Al Tolstoi Nikolaidyń táji men taǵyn, teńseltip jiberedi. Oǵan shirkeýdiń Sinod májilisi qarǵys jaýdyryp jatyr. Tolstoi bul qarsylyqqa jazý arqyly jaýap qatýda. Al jazbalar basylym arqyly shetelge tarap jatyr. Osydan keiin Tolstoiǵa tiisip kórińizshi. Búkil álem aiqai salsa, bizdiń bilik qaiter eken?»
Zamandastary pir tutqan qalamgerdi shirkeý áli keshirgen joq, 2010 jyly Reseidiń kitap palatasy «jazýshynyń kóz jumǵanyna 100 jyl boldy, qalamgerdi keshirińizder» dep hat joldady. Jaýap óte sypaiy edi, arhimandrit Tihon: «Tolstoi degen keremet jazýshy, biraq Qasietti Sinodtyń 1901 jylǵy 20 aqpandaǵy sheshimin ózgerte almaimyz, graf Tolstoi shirkeýden ózi bas tartqan, onyń antihristiandyq oilaryn qabyldai almaimyz» – depti. Bir Resei emes, tutas álemge tanylǵan jazýshyǵa ainalǵan, adamzat súigen pendesin Qudai súimeýi múmkin be? «Sol kezeńde Reseide soǵys bastaldy. Orystar baýyrlaryn hristiandyq mahabbatpen qyra bastady. Bul týraly oilanbaýǵa bolmaityn edi. Kez kelgen dinniń ustanymyna qarsy – kisi óltirýdiń eń aýyr zulymdyq ekenin bilmeý múmkin emes edi. Shirkeýler bolsa bizdiń qandy qarýdyń surapyldyǵyn madaqtady, dinbasylar bulai kisi qyrýǵa din ruqsat beredi dedi. Tek soǵys kezi emes, osy maidannan keiingi úsh dúrbeleń tusynda da adasqan bozbalalardyń qany tógilgenin quptaǵan shirkeý qyzmetkerlerin, sopy, maqsymdardy kózben kórdim. Hristian dinindegilerdiń istegen sumdyǵyn kórip aza boiym qaza boldy» nemese «Bala kúnimnen kókeiime túigenge senýdi doǵardym, degenmen bir nársege degen senim qaldy. Onyń ne ekenin, oǵan qalai, nege sengenimdi ózim de túsindire almadym. «Qudaiǵa sendim» deiin desem, Qudaidyń baryn «joqqa» shyǵarǵan emespin; biraq onyń qandai Qudai ekenin aita almaimyn; men Isa men onyń ilimin «joq etken» de emespin, áitsede «onyń iliminiń máni nede» ekenin taǵy túsindirip bere almaimyn» (L.N. Tolstoi «Arylý», aýdarǵan S.Á), – degendei pikirlerdiń qai dinge qaishylyǵy bar? Dindarlarǵa jaqpaǵan jazýshysyn orys halqy kózi tirisinde patshaǵa teńep, qaitqannan keiin álemge úlgi ete aldy. Onyń jaratylys jaily oilary úlken filosofiialyq qazyqqa ainaldy. Óz halqyn tezge salýǵa kelgende Abai hakimniń oiy da, sózi de ashy. Mysaly 9-sózindegi: Men ózim tiri bolsam da, anyq tiri de emespin. Ánsheiin osylardyń yzasynan ba, ózime-ózim yza bolǵanymnan ba, iaki bóten bir sebepten be? – esh bilmeimin. Syrtym saý bolsa da, ishim ólip qalypty. Ashýlansam, yzalana almaimyn. Kúlsem, qýana almaimyn, sóilegenim óz sózim emes, kúlgenim óz kúlkim emes, bári de áldekimdiki. Qairatty kúnimde qazaqty qiyp bóten jaqqa ketpek túgil, ózin jaqsy kórip, úmit etip júrippin. Qashan ábden bilip, úmitimdi úzgen kezde, ózge jaqqa baryp, jatty óz qylyp, úiir bolarlyq qairat, jalyn sónip te qalǵan eken. Sol sebepten bir júrgen qýys keýdemin, – degendegi qazaqtyń jalqaýlyq, ynsapsyzdyǵy týraly oilary janyńdy qaryp túsedi. Sol Abaidy halqy tek beride, Alash qairatkerleri jalpaq qazaqqa tanytýǵa bar kúsh-jigerin jumsaǵan kezde ǵana zerdelei bastady. Alashtanýshy Tursyn Jurtbai Abaidyń ǵumyrnamasyn alǵash hatqa túsirgen Álihan Bókeihanuly deidi.
«Abaidyń óz shyǵarmalary men Pýshkinnen, Lermontovtan, Krylovtan jasaǵan aýdarmalaryn uly Turaǵul jinap, taiaý arada imperatorlyq Rossiianyń Geografiialyq qoǵamynyń Semei bólimshesi basyp shyǵardy.
Óleńderinen kórinip turǵandai Abai asqaq poetikalyq qýattyń iesi, qazaq halqynyń maqtanyshy boldy. Abai siiaqty halyqtyń rýhani tvorchestvosyn osynshama joǵary kótergen qazaq aqyny áli kezdesken joq. Onyń jyldyń tórt mezgiline arnalǵan (kóktem, jaz, kúz, qys) tamasha jyrlary ony Evropanyń ataqty aqyndarynyń qataryna qosar edi», «Semipalatinskii listok» 1905 jyl. Á.Bókeihan «Abai (Ibraim) Qunanbaiuly».
Abai poeziiasyn shendestirýge bolar, al aqyl-oi jaǵynan jahanda qazaq balasyna mańailar alar qalamger az sekildi. Onyń shyǵarmashylyǵynda Tolstoimen úndesetin tus barshylyq. Abai hakim bolmysty, jaratylysty, adamzatty taný úshin, tanytý úshin qarasózin jazsa, Tolstoidyń máńgilikti elekten ótkizetin pýblitsistikalyq shyǵarmasy «Ispovedi» (Arylý) bar. Din ǵulamalarynan tappaǵan qarapaiym túsinikti qalamger jer jyrtyp, oraq oryp júrgen sharýadan tabady. Óz ortasynan qashyp, eńbek adamynyń ómirin baqylaidy. Solardyń mán týraly túsinigin qabyl alady.
«Meniń ainalamda eńbekker adam, qarapaiym orys halqy edi, soǵan moiyn burdym, mánine úńildim. Sózben jetkizip kóreiin, ol mán mynandai edi. Ár adam dúniege Qudaidyń erkimen keledi. Qudaidyń qudireti sonda, ár adam óz janyna arashashy da, tajal da bola alady. Adamnyń basty mindeti – janyna arashashy bolý; olai etý úshin qudaishylyqpen ómir súrý kerek, qudaishylyqpen ómir súrý úshin nápsini tiyp, eńbek etý, táýbege kelý, tózimdi bolý, meiirimdi bolý kerek. Bul mándi halyq taqýalardan taqýalarǵa jetken dini ilimderden, atadan balaǵa ótetin ańyz-áńgime, maqal-mátel, ertegilerden tapqan. Bul mán maǵan túsinikti, janyma jaqyn edi. Biraq, osy halyqtyq dinniń ózinde men jáne ózim ortasynda júrgen sharýalarǵa túsiniksizdeý, keri iteretin: qupiia, shirkeý qyzmeti, múrde men ikonalarǵa syiyný degendei dúnieler bar edi. Bulardyń arajigin men de bilmeimin, halyq ta ajyrata almaidy».
Osylaisha uly Tolstoi tom-tom kitap arnaǵan úzdiksiz oidyń núktesin qaq-soqpen sharýasy joq, óz betinshe júrgen, lepirip aqyl aityp qajamaityn eńbekqor adamnan tabady, iaǵni, ózgede isi joq momyn jannan. Momyndyq sharty: «talap, aqyl, tereń oi, qanaǵat, raqym...» Mektep oqýshylary sýdyrata oqityn osy «Ǵylym tappai maqtanbanyń» sońynda:
Muny jazǵan bilgen qul –
Ǵulamahi Daýani,
Solai depti ol shynshyl.
Sózin oqy jáne oila,
Tez úirenip, tez joima,
Jas ýaqytta kóńil – gúl, – degen shýmaq bar. Ǵulama Daýani atanyp ketken Jalal-ad-din Muhammed ibn Ashad ad-Daýani (1427-1502) parsy eliniń Abaidan tórt ǵasyr buryn ómir súrgen, jazǵany ejelden qalyptasyp kele jatqan «Moral filosofiiasynyń» ózegine sińgen perzenti. Abai qazaqqa ulylardan kele jatqan osy adamgershilik jolyn usyndy. Jer emseń jerdiń tilin, mal baqsań jan-janýardyń tilin bilesiń, onyń ózi – ǵylym. Ómir akademiiasynyń ashy sabaǵynan oi túie otyryp nanymyńdy qalyptastyrsań «Eńbegiń ketpes dalaǵa»... Óz isin bilerdiń, ózindik oi túigenniń ózgede sharýasy joq, bógdeniń aqylyna zárý emes. Shyǵys danalyǵynan nár alǵan Tolstoi men Abai túsiniginiń taǵy bir túiiser tusy osy sekildi. Tolstoidyń momynyn tanydyq, endi ol týraly Abai ne deidi?
Dinde de, adamzat jaralǵannan bergi qalyptasqan oi-sana iliminde de bar momyn degen erekshe uǵym jaily:
Múmin bolsań, áýeli imandy bol,
Pendege iman ózi ashady jol.
Shyn ilan da, taza oila bir imandy,
Munafiq namaz qylmap pa, maǵlum ǵoi ol.
Alla ishińdi aitqyzbai biledi oila,
Pendesine qastyqpen kiná qoima.
Raspenen talaspa múmin bolsań,
Oila, aittym, adamdyq atyn joima!
Kórip otyrmyz, hakim úshin dindarlyqtyń syrtqy formasy mańyzdy emes, munafiq (din jamylǵan kápir - S.Á.) ta namaz oqidy, al ishińdi Alla báribir bilip qoiady, múmin bol, adamdyqtyń atyn joima, – deidi. Menińshe múmin men momyn bir. Qazaq sińirgenin uǵymyna bastapqydan da tereń mán bere alatyn dana halyq. Ulttyq tárbieniń ózegine ainalǵan «obal» sózin erterekte «Qazaqtyń «obalynda»: Qazaqta eshbir din jetesine jetkizip túsindire almaityn, eshbir til naq sipattap aýdara almaityn «obal» degen uǵym bary ras. Ol sóz bizge Islam dini arqyly kelgen eken. Mysaly, «Hashr» súresiniń 15-aiatynda «Olar istegen isteriniń obalyn tartady» degen sóz bar. Kúná. Bir aýdarmada «jazasyn» delinip júr. Buǵan qarasaq «obal» «kúná, jaza» degen bolyp shyǵady.
Durys delik. Tek arabtan sińse de qazaqtyń «obalynyń» maǵynasy áldeqaida tereń. Qazaqta bul sóz ar-uiat, iman kodeksi! «Obal bolady, obal boldy, obalyna qalma» degen uǵymnyń báriniń máni de, túbi de tuńǵiyq, – dep jazyp edim («Jolbarys jymy», 224-bet). Múmin men momyn olai ajyrai qoimaǵan sekildi. Momyn dep qazaq eshkimdi túzemeitin, dattamaityn, júreginde zulymdyq tini joq adamdy aitady. Jaratylysy buzylmaǵan! Áý basta, sheber Alla topyraqtan jaratqandaǵy beikúná qalypty, eshkimge óshtespegen, eshkimmen kektespegen jumaqtyq Adam atanyń urpaqtary. Sopylarda ol jaratylys perishteden pák bolǵan degen uǵym bar. Shyǵysta Adam atany jaratý týraly mynadai ańyz saqtalǵan: Adamdy jaratyp jatqan kezde Alla taǵala topyraqtan tánin, tastan súiegin, bulttan oiyn, kúnnen kózin, ottan jylýyn, teńizden qanyn, jaryqtan nuryn, jelden demin alypty deidi. Kúnnen kózin alýǵa ketkende Ibilis sap ete qalyp, kórsoqyr adamdy nájispen bylǵap ketipti. Qaita oralǵan Jaratýshy buǵan qatty ashýlanypty. Sodan adam ústindegi bylǵanyshty súrtip alyp, sodan itti jaratypty. Jaratýshy Adamnyń demin alyp kelmek bolyp attanǵanda Ibilis qaita keledi. Sol kezde it ony adamǵa jolatpai qoiypty. Sonda Ibilis demsiz adamdy alystan taiaqpen túrtpektep tánin teskilep ketipti deidi. Boidaǵy osaldyq Ibilis túrtken jetpis jerden daridy eken. Pendelerdiń biri sol osal tusty imanymen qorǵap, momyndyq bolmysyn saqtaidy, ekinshileri osal soǵady. Mysyrda ómir súrgen dindar, din ǵulamasy Takiddin Ábil-Fath Muhammad ibn Ali ál-Kýsi (1228-1302): «Kez kelgen momyn – musylman, biraq kez kelgen musylman momyn emes!» – degen.
Demek, momyndyq taqýalyqtan da mańyzdy, naǵyz imandy pende sol bolyp tur. Osy sózdi Abai qalai túrlendirdi? Aqynnyń 38-qara sózinde hakimdikti uqtyra kelip «Árbir ǵalym – hakim emes, árbir hakim – ǵalym», – deidi. Ǵalym bolmai kámil musylmandyq joq, kámil musylmandyq bolmai hakimdikke jete almaisyń.
«Bul zamannyń moldalary hakim atyna dushpan bolady. Bulary bilimsizdik, bálki, buzyq fiǵyl, ál-insan ǵáddý láma jáhilgá hisap. Olardyń shákirtteriniń kóbi biraz ǵarap-parsydan til úirense, birli-jarym bolymsyz sóz bahas úirense, soǵan máz bolyp, ózine ózgeshelik beremin dep áýre bolyp, jurtqa paidasy timek túgil, túrli-túrli zararlar hasil qylady «hai-hoi!» menen, maqtanmenen qaýymdy adastyryp bitiredi. Bulardyń kóbi ánsheiin jáhil túgil, jáhilálár kibik talap bolsa, qaida haq sózder kelse, qazir nysapqa qaitsyn hám ǵibrattansyn. Ras sózge or qazyp, tor jasamaq ne degen nysap, qur ózimshildik hám ár ózimshildik – adam balasyn buzatyn fiǵyl. Rastyń bir aty – haq, haqtyń bir aty – Alla, buǵan qarsy qarýlasqansha, muny uǵyp, ǵadalátpen tápteshteýge kerek». 38-sóz.
Budan uǵarymyz, dinge soqyr senimmen kelýge bolmaidy, ol ǵalymdyqty, tipti, hakimdikti meńgerip baryp moiynsynatyn dúnie. Oǵan deiingi jolyńda ózgege molda bolýyń «bulary bilimsizdik» bolady. N.Ońdasynovtyń «Arabsha-qazaqsha túsindirme sózdiginde» ǵalym sóziniń: ǵalim, álim, ǵalym 1) biletin, tájiribeli; 2) oqymysty, ǵylymi qyzmetker, – degen túsinik berilgen. Jalpylama aitsaq ǵalym – dúnieniń bir syryn jaqsy biletin, zerttegen, túigen adam, álim, ilim sonymen mándes, al hakim – bilgen, túigeninen oi órbitip, adamzat igiligine jaratýdyń izgi jolyn usyna alatyn, mán uqtyra alatyn ǵulama jan.
Ǵalym sózi búgingi uǵymǵa HIH ǵasyrda ǵana ie bolypty. Oǵan deiin din taqýalarynyń arasyndaǵy bilimdarlaryn solai ataǵan. Al Milen, Aristotel, Platon, Tsitserondar – tabiǵat filosoftary. Ejelgi Grek filosofiiasynyń anyqtamasynda: Grek filosofiiasynyń paida bolýyna jáne damýyna sol kezdegi grek qoǵamynyń saiasi, ekonomikalyq, geografiialyq erekshelikteri jáne grek halqynyń ulttyq erekshelikteri áser etti, – delingen. Halqy úshin kóp ilimdi zerttep ózegin ashqan ál-Farabi babamyz da solardyń qatarynda. Menińshe Abai da! Maǵjan Jumabaev:
Shyn Hakim, sóziń asyl – baǵa jetpes,
Bir sóziń myń jyl júrse dámi ketpes, – deidi. Arada ǵasyr ótse de Abai sóziniń dámin seze almai júrmiz, myń jyldan keiingi qazaq tolyq túisiner me eken? Sokratty hakimge balaǵan qazaq perzentiniń bizge qaldyrǵan eńbegi din, jaratylys, oi-sana ǵylymyndaǵyny terip qana qoimai, sony túisiner sana, quiyp alar qulaqqa arnap zerdelei jazǵan.
«Belgili, qudai taǵala eshbir nárseni hikmetsiz jaratpady, eshbir nársege hikmetsiz táklif qylmady. Báriniń hikmeti bar, báriniń sebebi bar, bizdiń ǵaýam bylai tursyn, ǵylymǵa mahabbaty barlarǵa sebep, paryzdardy bilmekke ijtihad lázim, sizder árbir ǵamal qylsańyz izgilik dep qylasyz, izgilikke bola qasd etip, niet etesiz. Niet onyń paryzynan hisap, paiǵambarymyz salallahý ǵalaihi ýássállamniń hadis sharifi «innama-l-aǵmal, bin-niet» degen. Endi niet ettińiz taharat almaqqa, namaz oqymaqqa, oraza tutpaqqa, bul taǵattardy nietińiz zahirynan qalypsyz ǵibadatqa jetpegendigi kemshilik emes pe? Sizdiń batinyńyz taza bolmaǵy áýeli iman bolyp, bul zahir ǵibadatyńyz imandy bolǵan soń ǵana, paryz bolǵan, sizdiń zahiryńyzdaǵy ǵibadat – batinyńyzdaǵy imannyń kóleńkesi hám sol imannyń nurlanyp turmaǵyna kórik úshin buiyrylǵan». 38-sóz.
Tabansyzdyǵyńnan, nietiń jetpegendikten túse salǵan jolyń – jetim, hakim sony meńzep, bilimsiz oqylǵan namaz, tutqan oraza kemshilik te bolýy múmkin ekenin aityp turǵandai. Ǵibadat – imannyń kóleńkesi. Iman nanymnan buryn jaratylǵan, adam balasyna sanadai tán. Jaraidy, muny teologtardyń tóreligine qaldyraiyq.
Abai, Lev Tolstoi, Shákárim sekildi alyptardy tolǵanysqa itermelegen - ilimniń mánin uǵýǵa degen qushtarlyq.
Sóz sońy
Ómiriniń sońynda kóz jumǵannan keiin de talai tezge túsken aqynnyń aianyshty taǵdyryn Talasbek Ásemqulov aǵamyz bir kezde tánin qurt kemirgen Aiýb paiǵambardyń tartqan qiiametimen salystyra jazyp edi. Túrli saiasattyń iirimine túsip, kiresili-shyǵasyly esi qalǵan halqyna shyraq bolǵan Abaidy Ysraiyl ata urpaǵyna qyryq jyl qum kezdirip, sanasyn tazartqan Musaǵa da, eliniń kórkeýdeligi úshin kúiinishten ketken Haronǵa da, basyn kesse de betinen qaitpaǵan Iahiaǵa da, t.b. uqsatýǵa bolar. Abaidy paiǵambarǵa teńeýden bólek, áýlie deý de bar. Kókbai aqynnyń:
Abaidai ul týmaǵy bolar ǵaiyp,
Nasihat, úlgi shashqan jurtqa jaiyp.
Ahýalyn sóilep ketti zamananyń,
«Áýlie – hakim» deýge ol laiyq, – degeni osynyń bir dáleli.
38-sózde paiǵambarlyq, áýlielik, hakimdiktiń jaýaby berilgen: «Belgili jáýanmártlik úsh haslat birlán bolar degen, siddiq, kárám, ǵaqyl – bul úsheýinen siddiq ǵadalát bolar, kárám shafaǵat bolar. Ǵaqyl maǵalum dúr, ǵylymnyń bir aty ekendigi. Bular ár adamnyń boiynda alla tabaraka ýataǵala táhmin bar qylyp jaratqan. Biraq oǵan ráýaj berip gúldendirmek, bálki, adam óz halinshe kámálatqa jetkizbek jáhátinde bolmaq. Bular – ez ijdihadiń birlán niet halis birlán izdenseń ǵana beriletin nárseler, bolmasa joq. Bul aitylmysh úsh hasláttiń ieleriniń aldy – paiǵambarlar, onan soń – áýlieler, onan soń – hakimder, eń aqyry – kámil musylmandar. Bul úsh túrli fiǵyl qudanyń sońynda bolmaq, ózin qul bilip, bul fiǵyldarǵa ǵashyq bolyp tutpaqty paiǵambarlar úiretti áýlielerge, áýlieler oqydy, ǵashyq boldy. Biraq, ýhraýi paidasyn ǵana kúzetti. Ǵashyqtary sol halge jetti, dúnieni, dúniedegi tierlik paidasyn umytty. Bálki, hisapqa almady. Hakimder dúniede tietin paidasyn sóiledi, ǵibrát kózimen qaraǵanda, ekeýi de birinen-biri kóp jyraq ketpeidi...» «Ýhraýi»-o dúnielik» paidasyn ǵana oilap, jumaqty ańsap, dúnieni tárki etti deý Abaiǵa asa kele qoimas, – desek te, hakimdi oqyǵan ár adam ózinshe oi túier.
«Bul jasqa kelgenshe jaqsy ótkizdik pe, jaman ótkizdik pe, áiteýir birtalai ómirimizdi ótkizdik: alystyq, julystyq, aitystyq, tartystyq – áýreshilikti kóre-kóre keldik. Endi jer ortasy jasqa keldik: qajydyq, jalyqtyq; qylyp júrgen isimizdiń baiansyzyn, bailaýsyzyn kórdik, bári qorshylyq ekenin bildik. Al endi qalǵan ómirimizdi qaitip, ne qylyp ótkizemiz?» 1-sóz.
Oqyǵan saiyn el baǵý, sóz baǵýdan bas tartqan hakimniń oi dápterin nege osylai bastaǵany túsinikti bola túsetindei, aqyry túigenin jaza berýge bel býady. Keregin ashqan adam taýyp alar. Neni, qandai oidy tabýymyz kerek? – dep oilanbaǵan qazaq qalmaǵan shyǵar. Sol oidy tapqan mándi uǵary anyq.
«Óziń úshin eńbek qylsań, ózi úshin ottaǵan haiýannyń biri bolasyń; adamdyqtyń qaryzy úshin eńbek qylsań, Allanyń súigen qulynyń biri bolasyń. Sokratqa ý ishkizgen, Ioanna Arkti otqa órtegen, Ǵaisany darǵa asqan, paiǵambarymyzdy túieniń jemtigine kómgen kim? Ol – kóp, endeshe kópte aqyl joq. Ebin tap ta, jónge sal» 37-sóz.
Bir ǵasyrdan asa ýaqyt ótti, kópke aqyl kirer ýaqyt keldi.
Serik ÁBIKENULY,
jýrnalist
