الماتى وبلىستىق "جەتٸسۋ" گازەتٸندە بەلگٸلٸ جۋرناليست سەرٸك ەبٸكەنۇلىنىڭ "اباي جايلى" دەگەن تاقىرىپپەن جاڭاشا كٶزقاراستاعى ماقالاسى باسىلدى. زەرتتەۋ ەڭبەگٸندە اۆتور ٸليياس جانسٷگٸرۇلىنىڭ ٸزٸمەن اباي مەن ايسا (يسا پايعامبار), اباي مەن بۋددا, اباي مەن سوكرات, اباي مەن كسەنوفونت جەنە اباي مەن تولستوي ٷندەستٸكتەرٸنە نازار اۋدارىپ, كەسەك-كەسەك وي تاستايدى. "ۇلت پورتالى" ۇلى اقىننىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى.
اباي جايلى
«قازاقتىڭ باس اقىنى اباي پەلساپاشى, تەرەڭ, عاعيقاتتىڭ اقىنى» احمەت («قازاق»), «اباي قازاقتان شىققان پيلوسىپ» جٷسٸپبەك («اباي» جورنالى), «اباي ادام بالاسىنىڭ قامقورى, دانىشپان» (ەكەۋ). مٸنە, ۇلتشىلدار ابايدى كٶتەرگەننٸڭ جٶنٸ وسى دەپ پەلساپا جولىندا بٸر عىلىمي ەڭبەگٸ بار, تىڭنان تاپقان جٷيەلٸ پەلساپا پٸكٸرٸ بار ادامداي-اق تەرەڭ پەلساپاشى ادام ەتٸپ كٶرسەتتٸ. وسى پٸكٸردٸڭ داقپىرتىمەن ابايدى سىنامايتىن كٶپتٸڭ كٶڭٸلٸنە اباي «پەلساپاشىل» دەگەن ۇعىم ورنادى. (اباي قۇنانبايۇلى. تولىق جيناق. 1933 ج. 53-بەت.)
بۇل پٸكٸردٸڭ يەسٸ – ٸليياس جانسٷگٸرۇلى. ٶزٸ ۇستاز تۇتقان اقىننىڭ تولىق جيناعىن ٸلەكەڭ ەرەكشە قابىلداعان ەدٸ. ٶيتكەنٸ, 1922 جىلعى كٸتاپتا بٸراز كەمشٸلٸك كەتكەنٸن 1923 جىلعى 8 مامىردا «تٸلشٸ» گازەتٸندە باسىلعان «اباي كٸتابى» ماقالاسىندا جازعان بولاتىن. سول جازباسىندا حالەل دوسمۇحامەدۇلى شىعارعان تاڭدامالى جيناقتاعى جيىرما شاقتى قاتەنٸ تٷزەتٸپ, «تولىق جيناقتاپ, جەمٸستٸ قىلىپ شىعارۋعا تىرىسۋ» تۋرالى ايتقان ەدٸ.
مٸنە, وسى ماقساتقا 1933 جىلى جەتتٸ. الپىس ەكٸ شىعارما ەنگەن جيناققا 60 بەتتەن اسا كٸرٸسپە جازعان ٸلەكەڭ «دٸنشٸل اباي», «بەكشٸل جەنە بايشىل اباي» دەگەندەي, 22 بٶلٸمنەن تالداپ, اقىن شىعارماشىلىعىنا وي ايتادى. «ابايدىڭ «پەلساپاسى» بٶلٸمٸندە ۇلتشىلداردى سىناعانداي كەيٸپ تانىتادى. ماركس, ەنگەلس يدەيالارىن ورتاسىندا ٶرە وتىرىپ وسىلاي الىپ شىعۋعا مەجبٷر بولعانىن بايقايمىز. سەبەبٸ, 54-بەتتە «بٸراق بۇدان جالپى ابايدىڭ جازعان سٶزدەرٸندە پەلساپانىڭ ماتەريالدارى جوق دەگەن سٶز ۇعىلماسىن. ابايدىڭ جازعاندارىندا پەلساپانىڭ ماتەريالدارى بار», – دەيدٸ. ٸليياس جانسٷگٸرۇلى اباي حاكٸمنٸڭ قايدان نەر الاتىنىن «ەسكٸ ەران-عاراپ, ورىس, گرەك, تٷرٸكتٸڭ ساناشىل, دٸندار پەلساپاسى, حاكٸمدەرٸنٸڭ پٸكٸرلەرٸ, ايسا, بۋددا, مۇحامبەت, سوكرات, تولستويلار ابايدىڭ ابىزدىعىنىڭ كٶزٸ» (53-بەت), – دەپ ايقىنداپ بەرەدٸ.
ەندٸ وسى ٸلەكەڭ اتاعان ٸلٸمدەر ابايدا قالاي كٶرٸنٸس تاباتىنىنا كەلسەك.
سوكرات, كسەنوفونت جەنە اباي
اريستوتەل حاكٸمگە پاتشا كەلدٸ:
- مىنا سٷيەك قازىنانىڭ بەرٸن جەڭدٸ.
بۇل سٷيەكتٸ باسارلىق نەرسە بار ما?
اقىلىڭمەن ويلانىپ تاپشى! – دەدٸ.
حاكٸم جەردەن توپىراق الىپ باردى,
بٸر ۋىستاپ سٷيەككە شاشا سالدى.
انا باسى سىلق ەتٸپ جەرگە تٷسٸپ,
سٷيەك باسى جوعارى شىعىپ قالدى. («ەسكەندٸر» پوەماسىنان).
ەسكەندٸر پاتشاعا ادامنىڭ كٶزٸ توپىراققا عانا توياتىنىن وسىلاي تٷسٸندٸرگەن اريستوتەل حاكٸمنەن بٸر عاسىرداي بۇرىن ٶمٸر سٷرگەن سوكرات تۋرالى 27-قارا سٶزدەن بٸلەمٸز. «سوكرات حاكٸمنٸڭ سٶزٸ» – دەپ اتالادى. بۇل وي كسەنوفونتتان الىنعان, ونىڭ كٸتابى 1870 جىلدارى كيەۆتە, پەتەربوردا شىققان. اقىن بۇل ەڭبەكتٸ سەمەي كٸتاپحاناسىندا وقىدى, وعان ميحاەليس, دولگوپولوۆتار ىقپال ەتتٸ دەگەن پٸكٸر جيٸ ايتىلادى.
سولاي دەلٸك. ماڭىزدىسى, سوكرات پەن اريستودەمنٸڭ ديالوگىن كسەنوفونت قالاي, اباي قالاي بەردٸ. باقىت عابدۋللين «اباي جەنە سوكرات» دەگەن ماقالاسىندا (https://abaialemi.kz/kz/post/view?id=972) ەكٸ تۇلعانىڭ تاعدىرى, مٸنەزدەگٸ ۇقساستىق جايلى تولىمدى ايتىپتى. ال بٸز ديالوگتاعى بٸر تۇستى ٸلٸپ الساق دەيمٸز. سوكرات: «جە, ولاي بولسا, ادامدى جاراتۋشى حاۋاسي حامسا زاھري بەرگەندە, تاحقيق ويلاپ, ولاردىڭ پايداسىنىڭ بارلىعى تٷگەل وعان مۇقتاج بولارلىعىن بٸلٸپ بەرگەندٸگٸ ەشكەرە تۇر عوي. ەۋەلٸ كٶزدٸ كٶرسٸن دەپ بەرٸپتٸ, ەگەر كٶز جوق بولسا, دٷنيەدەگٸ كٶرٸكتٸ نەرسەلەردٸڭ كٶركٸنەن قايتىپ لەززات الار ەدٸك? ول كٶز ٶزٸ نەزٸكتٸگٸنەن كەرەگٸنە قاراي اشىپ, جاۋىپ تۇرۋى ٷشٸن قاباق بەرٸپتٸ. جەلدەن, ۇشقىننان قاعا بەرسٸن بولۋى ٷشٸن كٸرپٸك بەرٸپتٸ. ماڭداي تەرٸنٸ كٶزدەن قاعىپ تۇرۋعا كەرەك بولعاندىعىنان, باسقا تاعى كەرەگٸ بار قىلىپ قاس بەرٸپتٸ. قۇلاق بولماسا, نە قاڭعىر, نە دٷڭگٸر, داۋىس, جاقسى ٷن, كٷي, ەن – ەشبٸرٸنەن لەززاتتانىپ حابار الا الماس ەدٸك. مۇرىن يٸس بٸلمەسە, دٷنيەدە نە تەتتٸ, نە قاتتى نە دەمدٸنٸڭ قايسىسىنان لەززات الار ەدٸك? بۇلاردىڭ بەرٸ بٸزدٸڭ پايدامىز ەمەس پە?» (تاك نە كاجەتسيا لي تەبە, چتو توت, كتو يزناچالا تۆوريل ليۋدەي, دليا پولزى پريدال يم ورگانى, پوسرەدستۆوم كوتورىح وني ۆسە چۋۆستۆۋيۋت, – گلازا, چتوبى ۆيدەت, چتو موجنو ۆيدەت, ۋشي, چتوبى سلىشات, چتو موجنو سلىشات? «كسەنوفونت «ۆوسپومينانيە و سوكراتە» كنيگا I, گلاۆا 4).
وسى ٷزٸندٸدەگٸ «حاۋاسي حامسا زاھري» سٶزٸ اباي ويىن كٶركەم ەتە تٷسەدٸ. حاۋاس – تٷيسٸك, حامسا – تۇمار, زاھري – مول ٸلٸم (ارقاۋ), سوندا ابايدا «تٷيسٸگٸڭە مول ٸلٸمدٸ تۇمار ەتكەندە» دەگەن ۇعىم شىعىپ, قۇلاق, كٶز, مۇرىن, كٸرپٸك, قاستان, ەۋەلگٸ بۇيىرعان ادام ساناسىن جوعارى قويادى. كٶزٸڭ اشىق بولعان مەن كٶكٸرەگٸڭ سوقىر, قۇلاعىڭ ەستٸگەنمەن كٶڭٸلٸڭ سەنبەس كەرتارتپا بولۋىڭ ەبدەن مٷمكٸن. اباي شىعارماشىلىعىنىڭ كرەدوسى وسى كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ – تولىق ادام.
سوكرات: اقىماق ادامدار ٸشٸپ-جەۋ ٷشٸن ٶمٸر سٷرەدٸ, كٶكٸرەك كٶزٸ اشىقتار ٶمٸر سٷرۋ ٷشٸن ٸشٸپ-جەيدٸ, – دەيدٸ.
اباي: جاس بالا انادان تۋعاندا ەكٸ تٷرلٸ مٸنەزبەن تۋادى: بٸرەۋٸ – ٸشسەم, جەسەم, ۇيىقتاسام دەپ تۇرادى. بۇلار – تەننٸڭ قۇمارى, بۇلار بولماسا, تەن جانعا قوناقٷي بولا المايدى. ھەم ٶزٸ ٶسپەيدٸ, قۋات تاپپايدى. بٸرەۋٸ – بٸلسەم ەكەن دەمەكٸلٸك (7-سٶز).
سوكرات: قىزىق, كەز كەلگەن ادام قانشا قويى بار ەكەنٸن توسىلماي ايتىپ بەرە الادى, ال قانشا دوس-جارانى بارىن لەزدە ەسكە تٷسٸرە المايدى, ولاردىڭ ەش قۇنى جوق.
اباي: ماعلۇم بولدى: قازاق تىنىشتىق ٷشٸن, عىلىم ٷشٸن, بٸلٸم ٷشٸن, ەدٸلەت ٷشٸن قام جەمەيدٸ ەكەن, مال ٷشٸن قام جەيدٸ ەكەن, بٸراق ول مالدى قالايشا تابۋدى بٸلمەيدٸ ەكەن, بار بٸلگەنٸ مالدىلاردى الداپ الماق ياكي ماقتاپ الماق ەكەن, بەرمەسە ونىمەنەن جاۋلاسپاق ەكەن. مالدى بولسا, ەكەسٸن جاۋلاۋدى دا ۇيات كٶرمەيدٸ ەكەن. (5-سٶز).
سوكراتتىڭ: ەلەمدٸ قوزعاعىسى كەلگەن ادام ەۋەلٸ ٶزٸ قوزعالۋى كەرەك, – دەگەن تاعى بٸر سٶزٸ بار. ابايدىڭ دا كٶكسەگەنٸ سول, قازاق ەلەمٸ قوزعالۋى, ٸلگەرٸلەۋٸ ٷشٸن, ۇلت ويانۋى, العا ۇمتىلۋى كەرەك.
«ادام بالاسى جىلاپ تۋادى, كەيٸپ ٶلەدٸ. ەكٸ ورتادا, بۇ دٷنيەنٸڭ راحاتىنىڭ كايدا ەكەنٸن بٸلمەي, بٸرٸن-بٸرٸ اڭدىپ, بٸرٸنە-بٸرٸ ماقتانىپ, ەسٸل ٶمٸردٸ ەسكەرۋسٸز, بوسقا, جارامسىز قىلىقپەن, قور ەتٸپ ٶتكٸزەدٸ دە, تاۋسىلعان كٷندە بٸر كٷندٸك ٶمٸردٸ بار مالىنا ساتىپ الۋعا تابا المايدى.
قۋلىق ساۋماق, كٶز سٷزٸپ, تٸلەنٸپ, ادام ساۋماق – ٶنەرسٸز يتتٸڭ ٸسٸ. ەۋەلٸ قۇدايعا سىيىنىپ, ەكٸنشٸ ٶز قايراتىڭا سٷيەنٸپ, ەڭبەگٸڭدٸ ساۋ, ەڭبەك قىلساڭ, قارا جەر دە بەرەدٸ, قۇر تاستامايدى». (4-سٶز).
سوكراتتان باستاۋ العان, ادام بالاسىنىڭ وي-ٶرٸسٸن ٸلگەرٸلەتكەن ديالەكتيكا ابايدا وسىلاي ٶربيدٸ.
ايسا, بۋددا, اباي
البەرت ەينشتەين: دٸن, ٶنەر جەنە عىلىم – بٸر اعاشتىڭ بۇتاقتارى, – دەگەن ەكەن. بۇل ابايدان كٶپ كەيٸن ايتىلعان سٶز. حاكٸم دٸنگە اسقان پاراساتپەن قارايدى. ونىڭ ەڭبەكتەرٸ ادامزاتقا تٷسكەن بارلىق دٸننٸڭ, ادامزات تاريحىنداعى ويشىلدار پەلساپاسىنىڭ جيىنتىعى ٸسپەتتٸ. مەسەلەن, «اللانىڭ ٶزٸ دە راس, سٶزٸ دە راس» ٶلەڭٸندە:
ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتى,
سەن دە سٷي ول اللانى جاننان تەتتٸ.
ادامزاتتىڭ بەرٸن سٷي باۋىرىم دەپ,
جەنە حاق جولى وسى دەپ ەدٸلەتتٸ, – دەيدٸ. ٷش سٷيۋ ارقىلى يمان گٷلٸن اشپاق بولعانى كٶپ جازىلدى. وسىنداعى «ادامزاتتىڭ بەرٸن سٷي, باۋىرىم دەپ» بارلىق دٸندە كەزدەسەدٸ. مىسالى:
«بٸر-بٸرٸڭدٸ باۋىرداي, شىن جٷرەكپەن سٷيٸڭدەر...» (ٸنجٸل, ريمدٸكتەرگە جولداۋ 12:10 – ريم 12:10:)
ٸنجٸلدٸڭ ەكٸنشٸ كٸتابى «جاڭا ٶسيەت» تٶرت كانوندىق ەۆانگەلييادان تۇرادى, سونىڭ تٶرتٸنشٸسٸ يوانن بوگوسلوۆ دەگەن دٸنداردىڭ كٸتابى. ول ادامنىڭ قۇدايعا, قۇدايدىڭ ادامعا, ادامنىڭ ادامعا دەگەن ماحابباتىن ناسيحاتتاعان. كٶز جۇمار الدىندا سول ەۋليە ادامزاتقا: «باۋىرلارىم, بٸر-بٸرٸڭدٸ سٷيٸڭدەر!» دەپ جالعىز اۋىز ٶسيەت ايتىپتى.
حالقىنا ٶزەكتٸ ون ٶسيەت قالدىرعان بۋددانىڭ توعىزىنشى ٶسيەتٸ: جٷرەگٸڭدە زۇلىمدىق بولماسىن, ادامدارعا ٶشٸكپە, بەرٸن سٷي. نەگە «ادامزاتتىڭ بەرٸن سٷي?» ٶيتكەنٸ, «ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى», تٷبٸمٸز بٸر, ««ەي, ادام بالاسى! شٷبەسٸز سەندەردٸ بٸر ەر, بٸر ەيەلدەن (ادام اتا مەن حاۋا انادان) جاراتتىق...» (حۋجۋرات سٷرەسٸ, 13-ايات).
ال باۋىر كٸم? «ەكەسٸنٸڭ بالاسى – ادامنىڭ دۇشپانى, ادامنىڭ بالاسى – باۋىرىڭ» 37-سٶز. مىنا ون سەگٸز مىڭ عالامدى جاراتۋشى بٸر, تەك ول تۋرالى تٷسٸنٸك ەرالۋاندانعان. سوندىقتان قۇداي ٶزٸ جاراتقان – ادامدى جەك كٶرۋٸ, ونى اياۋسىز جازالاۋى مٷمكٸن ەمەس. بٸزدە اللا مەن ادام اراسىن تاراس بۋلبا, نەمەسە قاھارلى يۆان مەن ۇلدارىنىڭ ورتاسىنداعى قارىم-قاتىناستاي سيپاتتاۋ باسىم بولىپ بارادى. قاھارلى ەكەنٸڭ ٶز ۇلىن قاتۋ جازالاعانى, تٸپتٸ ٶلتٸرە سالعانى ايان. قۇدايعا باس كٶتەرمەي قۇلشىلىق ەتكەن عانا پەيٸشكە بارادى دەگەن ۋاعىزدى جيٸ ەستيمٸز. سونى ايتىپ تۇرعان ادامنىڭ قۇل مەن قۇلشىلىق سٶزٸنٸڭ تٶركٸنٸن تٷسٸنبەيتٸنٸن بٸلە تۇرا مۇسىلمانشىلىققا سالىپ باس شۇلعي بەرەمٸز. قۇل – ورتا عاسىرداعى قازاقتىڭ ۇعىمىندا قىزمەتشٸ, جالشى عانا.
مىسالى اماناتقا بارعان, تۇتقىنعا تٷسكەن كٶپ سۇلتان بوريس گودۋنوۆتىڭ قۇلى بولعان ەكەن, «...سانسىز حان وعلى سۋلتان لارىن ەسيرب ەتٸب, ٶزٸنە قۋل قىلدۋردى» (4. جاميعات-تاۋاريح). وسى «قۇلداردىڭ» بٸرازى قاسىم ورداسىندا ەمٸرشٸ بولعانى ايان. ياعني, قازاقتىڭ «قۇلى» كلاسسيكالىق تٷسٸنٸكتەگٸ كۇلاعىن كەسٸپ قۇنتيتىپ, مۇرنىن كەسٸپ شۇنتيتىپ قويعان بەيشارا ەمەس, قىزمەتشٸ, ۆاسسال. اتتىڭ مايىن, باققانىنىڭ تٶلٸن اقىعا الاتىن, ٶزٸندٸك حاقىسى, جوقشىسى بار جالشى عانا ۇستاپ كەلگەن قازاققا بۇل ۇعىم جات بولعاندىعى سونشا ٶزگەلەردەگٸ «قۇل» تٷسٸنٸگٸن قالاي دا اشا تٷسۋ ٷشٸن وعان اپارىپ ارابتىڭ «كۋتۋن» سٶزٸن قوسىپتى, سٶيتٸپ قۇل-قۇتان بولعان. سوندا: قۇدايعا قۇلشىلىق ەت! – دەگەندە «جاراتقاننىڭ جاقسىلىعىنا قىزمەت ەت, مەيٸرٸمدٸ بول, عىلىم ٸزدە, بٸلٸمدٸ بول, ادامعا قييانات جاساما, جٷرەگٸڭدٸ تازا ۇستا, قۇدايشىلىقپەن ٶمٸر سٷر, ت.ب.» مول ۇعىم شىعادى.
قازاقتىڭ «قۇلاقكەستٸ قۇل» دەگەنٸ بار عوي دەرسٸز, بۇل دا بٸزدٸكٸ ەمەس: «ەگەر قۇل ساتىپ الساڭ...ول ساعان التى جىل جۇمىس ٸستەسٸن, ال جەتٸنشٸ جىلى تەگٸن ازاتتىق بەر. ٶزٸڭنٸڭ دە مىسىردا قۇل بولعانىڭدى, قۇدايىڭنىڭ كٶمەگٸمەن عانا ەركٸندٸك العانىڭدى ەسٸڭدە ساقتاۋىڭ ٷشٸن وسىنى ساعان بۇيىرامىن. ول جالعىز كەلگەن بولسا سول جالقى كٷيٸ بوستاندىق السىن... قوجايىنى وعان ەيەل بەرٸپ, ودان ۇل-قىز سٷيگەن بولسا دا بالا-شاعاسى مىرزاسىندا قالىپ, جالعىز ٶزٸ كەتسٸن. ال ەگەر قۇل: «مەن قوجايىنىمدى, ەيەل-بالامدى جاقسى كٶرەمٸن, ازاتتىققا بارمايمىن», – دەسە قوجايىنى ونى قۇدايىنا قاراتىپ, تابالدىرىققا تۇرعىزعان كٷي قۇلاعىن بٸزبەن تەسسٸن, سوندا ول مەڭگٸلٸككە قۇل بولىپ قالا بەرەدٸ...» (مۇسانىڭ ەكٸنشٸ كٸتابى. ەكٸنشٸ زاڭدىلىق. ٶسيەتتەر.)
بايقاساڭىزدار قۇلاقكەستٸنٸڭ تٶركٸنٸ – قۇلاقتەستٸ. ابايداي عۇلامالاردىڭ تٷسٸنٸگٸندەگٸ دٸن – پاراسات بيٸگٸ, مەڭگٸلٸك كٸلتٸ, جاراتىلىس مەنٸ. اباي, شەكەرٸم سەكٸلدٸ الىپتاردى تولعانىسقا يتەرمەلەگەن سول مەندٸ ۇعۋعا دەگەن قۇشتارلىق. اريستوتەل, سوكرات, كسەنوفونتتى دا, ەلەم تاريحىنا ەسٸمٸ جازىلعان ٶزگە عۇلامالاردى دا سول كٷش جەتەلەگەن. ابايدىڭ قاراسٶزدەرٸن سٷلەيمەننٸڭ «ەككەلەسياستا», «سٷلەيمەن اڭىزدارى» سەكٸلدٸ دٷنيەلەرٸن كٶپ پايدالانعان تولستوي, شوپەنگاۋر, نيتسشەلەرمەن عانا سالىستىرماي اۆتورى, قاي زاماندا جازىلعانى بەلگٸسٸز «بيلاۋقار مەن بۇداساف جايلى بايانمەن» استاستىرسا دا بولار. تٷپنۇسقادا اراب-پارسى تٸلٸندە جازىلعان, بەرتٸن كەلە حريستيان دٸنٸندەگٸلەر ٶزدەرٸنە بۇرىپ ەكەتكەن باياندا بيلاۋقار تاقۋانىڭ بۇداسافقا ادامشىلىق دەنٸن سەپكەنٸ جايلى ايتىلادى. وسى ٶتە كٶنە جازبادا جاماندىقتان جەرٸنۋ, ادامگەرشٸلٸكتەن اتتاماۋ, ٸشكٸ تازالىق جايلى كٶپ مىسال بار. بەرتٸندە تالاي قالامگەرگە ازىق بولعان جەتٸ اڭىز دا وسى باياننان. سونىڭ بٸرٸ كيٸمٸ جىرتىق سوپىلارعا قول بەرگەنٸ ٷشٸن نٶكەرلەرٸنٸڭ سٶزٸنە قالعان اقىلدى پاتشا جايلى.
«...وسىدان كەيٸن پاتشا تٶرت قايىق جاساتادى. ەكەۋٸنٸڭ سىرتىن التىنمەن اپتاپ, كٷمٸسپەن كٷپتەپ, ٸشٸنە مەيٸت سالىپ, جاۋىپ, التىن شەگەمەن شەگەندەپ تاستاۋدى تاپسىرادى. ال تاعى ەكەۋٸنٸڭ ٸشٸن التىن-كٷمٸسكە تولتىرىپ, جاۋىپ, سىرتىن قارا ماي, شايىرمەن سىلاتا سالادى. تٶرتەۋٸن جاعاعا بايلاتىپ, ٶزٸن سىناعان نٶكەرلەرٸن تٷگەل شاقىرتىپ, ولاردىڭ التىندالعان جەنە مايلانعان قايىقتار تۋرالى پٸكٸرٸن بٸلەدٸ. نٶكەرلەر جالت-جۇلت ەتكەن قايىققا تاڭداي قاعىسىپ, حاس شەبەردٸڭ قولىنان شىعىپتى دەسەدٸ, قارا ماي مەن شايىر جاعىلعانىنا قاراپ ارزانعا بالايدى. وسىنى بٸلٸپ ەدٸم, – دەيدٸ پاتشا, – كٶزگە سەنٸپ, سىرتتان باعالايسىڭدار. تىم شولاق ويلايسىڭدار, جٷرەك كٶزٸ وياۋ بولسا ٸشٸنە ٷڭٸلٸپ, باعالار ەدٸڭدەر. وسىدان كەيٸن پاتشا التىندالعان قايىقتاردىڭ قاقپاعىن اشۋدى بۇيىرادى. اينالانى مٷڭكٸگەن يٸس الادى, ٸشٸندەگٸسٸنەن شوشىنعان نٶكەرلەر جاعاسىن ۇستايدى. جىلتىر كيٸمٸنە مالدانىپ, تاناۋىن كٶتەرٸپ جٷرگەندەردٸڭ ٸشٸ وسىلاي ٸرٸپ-شٸرٸپ جاتادى, – دەيدٸ پاتشا. سودان سوڭ قاراماي جاعىلعان سۇرىقسىز قايىقتاردى اشتىرادى. ٸنجۋ-جاقۇت كٶز ارباپ, اينالانى حوش يٸس الىپ كەتەدٸ. بۇل قايىقتار كٸمگە ۇقسايدى بٸلەسٸڭدەر مە? – دەيدٸ پاتشا. – ەلگٸ البا-جۇلبا كيٸمدٸ ادامدار وسىنداي, سەندەر سول سىقپىتىنا قاراپ تون پٸشتٸڭدەر, قايىرشىعا باس ۇردى دەپ مەنٸ ٶسەكتەدٸڭدەر. مەن بولسام ولاردىڭ قاسيەتٸن سەزدٸم, ٷستٸمدەگٸ ٷلدە مەن بٷلدەنٸ بىلعايمىن دەپ قورىقپاستان سولارعا قولىمنىڭ ۇشىن تيگٸزۋدٸ مەرتەبە تۇتتىم...» (بيلاۋقار مەن بۇداساف جايلى بايان», اۋدارعان – س.ە)
...جٷرەگٸڭنٸڭ تٷبٸنە تەرەڭ بويلا,
مەن بٸر جۇمباق اداممىن ونى دا ويلا.
سوقتىقپالى, سوقپاقسىز جەردە ٶستٸم,
مىڭمەن جالعىز الىستىم, كٸنە قويما.
ادامزاتتى اداسقاقتان قۇتقارۋ ٷشٸن, جاراتىلىستىڭ شىن مەنٸن ۇقتىرۋ ٷشٸن باسىن بەيگٸگە تٸككەن بيلاۋقارلار كٶپ بولعان, سولاردىڭ بٸرٸ اباي حاكٸم. بيلاۋقاردىڭ شەكٸرتٸ – بٸر قاۋىم ەلگە پٸر بولعان سوپى – بۋددا. بٸزدە دە اباي ويىن جالعىزدىقتان قۇتقارار, ٸلٸمٸنە تاعان بولار, قازاعىنا پانا بولار پايعامبارداي پاراساتتى شەكٸرتتەر بار ەدٸ, قىزىل ساياسات قىرىپ جٸبەردٸ. ودان سول ساياساتتىڭ ٶزٸ اباي جولىنا كەسە كٶلدەنەڭ جاتىپ الدى. م.ەۋەزوۆ, ق.مۇحامەدحانوۆ سەكٸلدٸ ازعانتاي شوعىردىڭ ارقاسىندا عانا حاكٸم ٸلٸمٸنٸڭ شىراعى سٶنبەدٸ.
تولستوي ھەم اباي
ورىس داناسى ل.تولستويدىڭ «كرۋگ چتەنييا» دەگەن ەڭبەگٸندە كٷنەھار مەن جاننات جايلى تەمسٸل بار. كٷنەھار جانناتتىق بولۋدى كٶكسەيدٸ. قاقپانى اشپاي تۇرعان دەۋٸتتٸ, پەتر اپوستولدى سٶزدەن توسىلتىپ, سوڭعى سەتتە قاقپانىڭ ارعى جاعىنان يوانن بوگوسلوۆتىڭ ٷنٸن ەستيدٸ:
«كٷنەھار بولسا «داۋسىڭدى ەستٸپ تۇرمىن, جٷزٸڭدٸ كٶرمەدٸم. ەڭ قۇرىعاندا اتىڭدى ايتشى?» – دەپ دٸگٸرلەدٸ. «مەن – يوانن ەۋليەمٸن, يسا پايعامباردىڭ ەڭ سٷيٸكتٸ شەكٸرتٸمٸن» – دەدٸ داۋىس. كٷنەھار قۋانىپ كەتتٸ. «ال ەندٸ جانناتقا قالايدا كٸرەمٸن, پەتر مەن دەۋٸتتٸڭ مەنەن ارتىقشىلىعى جوق, ادامنىڭ ەلسٸزدٸگٸ مەن قۇدايدىڭ راحىمى شەكسٸز ەكەنٸن ەكەۋٸ جاقسى بٸلەدٸ. سەن بولساڭ مەيٸر مەن ماحابباتتان جارالعانسىڭ. قۇداي دەگەن ماحاببات, سٷيە بٸلمەگەن ونى دا تاني المايدى دەپ كٸتاپ جازعان سەن ەمەس پە ەدٸڭ, يوانن? قارتايعان شاعىڭدا دا «بٸر-بٸرٸڭدٸ سٷيٸڭدەر, باۋىرلار», – دەپ ۋاعىز ايتۋدان تالماعانسىڭ. ەندٸ قالاي ادامزاتتىڭ بٸر بالاسىن كەۋدەسٸنەن يتەرمەكسٸڭ? نە ايتقان سٶزٸڭنەن باس تارت, نە مەنٸ باۋىرىڭا باسىپ, جاناتتىڭ ەسٸگٸن اش, كٸرگٸز».
جانناتتىڭ ەسٸگٸ شالقاسىنان اشىلىپ, يوانن ەۋليە زار قاققان كٷنەھاردى قۇشاعىنا الدى, پەيٸشتٸڭ تٶرٸنە وزدىردى.» (اۋد. – س.ە)
بەرٸدە ابايدى بٸرەسە كريشنايت, بٸرەسە تولستوي ەكەۋٸن قوساقتاپ ەسٸرەمۇسىلمان ەتٸپ جٷرگەن «عالىمداردى» بايقادىق. بۇل ولاردىڭ دٸن اياسى كەڭ, تۇتاس ادامزات تاريحى مەن فيلوسوفيياسىن ەلەكتەن ٶتكٸزگەن تۇلعا ەكەنٸن جەتە ۇقپاعاننان, مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ ابايدىڭ دٸنٸن – «اقىلدى, سىنشىل, ويدىڭ دٸنٸنە» جاتقىزعانىن ەلەمەگەننەن بولسا كەرەك. اباي تاريحتا ٶتكەن ۇلىلارمەن ٷندەس بولعان جالعىز قازاق, سونىسىمەن دارا. مەسەلەن, ورىس حالقى تولستويدىڭ دانىشپاندىعىن ەرەكشە باعالاپ, شىعارماشىلىعىن ساتى-ساتىسىمەن ناسيحاتتايدى. ونىڭ «بەيبٸتشٸلٸك پەن سوعىس», «اننا كارەنينا» سەكٸلدٸ شىعارمالارى بٸر تٶبە, ال ون سەگٸز مىڭ عالامنىڭ جاراتىلىسىن كٶكٸرەك كٶزٸنەن ٶتكٸزە باستاعاندا جازعان «ٸبٸلٸس», «سەرگيي ەكەي», «ۆوسكرەسەنيە», «يسپوۆەد» سەكٸلدٸ بەرٸرەكتە جازعان تۋىندىلارى بٸر تٶبە. مەن ٸزدەۋ. ابايدىڭ قارا سٶزگە دەن قويارى دا وسى شاما. ەكٸ دانىشپاننىڭ دا تەرەڭ ەڭبەكتەرٸنٸڭ تامىرى شىعىستان نەر الىپ جاتىر. تولستوي پارسى اڭىزدارىنان تەرە تارتىپ, سٷلەيمەن تۋرالى ەفسانالاردى, شىعىس فيلوسوفيياسىن شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتتٸ. دەل سول ەڭبەكتەرٸ قالامگەردٸ ۇلى ويشىل ەسەبٸندە تانىتتى. تەك لەۆ نيكولاەۆيچ تە, اباي قۇنانبايۇلى دا ويى وزىقتى وڭدىرمايتىن زاماننىڭ پەرزەنتتەرٸ بولدى.
قازاعى «مىڭمەن جالعىز الىستىم» دەگەن اقىننىڭ باسىن جاردى, تٶپەلەي ارىز جازىپ بيلٸكتەن بەزدٸردٸ. ورىسى تولستويدى دٸنبۇزار اتادى, شٸركەۋ ماڭىنا جولاتپادى, قۋدالادى. ول ۋاقىتتاعى تولستويدىڭ بەدەلٸن بٸلۋ ٷشٸن زامانداسى, تەاتر سىنشىسى, جازۋشى الەكساندر سۋۆوريننٸڭ مىنا سٶزٸن مىسال ەتسەك بولار:
«بٸزدە ەكٸ پاتشا بار: ٸٸ نيكولاي مەن لەۆ تولستوي. ەكەۋٸنٸڭ قايسىسى مىقتى دەپ ويلايسىز? ٸٸ نيكولاي تولستويعا ەشتەڭە ٸستەي المايدى. ال تولستوي نيكولايدىڭ تەجٸ مەن تاعىن, تەڭسەلتٸپ جٸبەرەدٸ. وعان شٸركەۋدٸڭ سينود مەجٸلٸسٸ قارعىس جاۋدىرىپ جاتىر. تولستوي بۇل قارسىلىققا جازۋ ارقىلى جاۋاپ قاتۋدا. ال جازبالار باسىلىم ارقىلى شەتەلگە تاراپ جاتىر. وسىدان كەيٸن تولستويعا تيٸسٸپ كٶرٸڭٸزشٸ. بٷكٸل ەلەم ايقاي سالسا, بٸزدٸڭ بيلٸك قايتەر ەكەن?»
زامانداستارى پٸر تۇتقان قالامگەردٸ شٸركەۋ ەلٸ كەشٸرگەن جوق, 2010 جىلى رەسەيدٸڭ كٸتاپ پالاتاسى «جازۋشىنىڭ كٶز جۇمعانىنا 100 جىل بولدى, قالامگەردٸ كەشٸرٸڭٸزدەر» دەپ حات جولدادى. جاۋاپ ٶتە سىپايى ەدٸ, ارحيماندريت تيحون: «تولستوي دەگەن كەرەمەت جازۋشى, بٸراق قاسيەتتٸ سينودتىڭ 1901 جىلعى 20 اقپانداعى شەشٸمٸن ٶزگەرتە المايمىز, گراف تولستوي شٸركەۋدەن ٶزٸ باس تارتقان, ونىڭ انتيحريستياندىق ويلارىن قابىلداي المايمىز» – دەپتٸ. بٸر رەسەي ەمەس, تۇتاس ەلەمگە تانىلعان جازۋشىعا اينالعان, ادامزات سٷيگەن پەندەسٸن قۇداي سٷيمەۋٸ مٷمكٸن بە? «سول كەزەڭدە رەسەيدە سوعىس باستالدى. ورىستار باۋىرلارىن حريستياندىق ماحابباتپەن قىرا باستادى. بۇل تۋرالى ويلانباۋعا بولمايتىن ەدٸ. كەز كەلگەن دٸننٸڭ ۇستانىمىنا قارسى – كٸسٸ ٶلتٸرۋدٸڭ ەڭ اۋىر زۇلىمدىق ەكەنٸن بٸلمەۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. شٸركەۋلەر بولسا بٸزدٸڭ قاندى قارۋدىڭ سۇراپىلدىعىن ماداقتادى, دٸنباسىلار بۇلاي كٸسٸ قىرۋعا دٸن رۇقسات بەرەدٸ دەدٸ. تەك سوعىس كەزٸ ەمەس, وسى مايداننان كەيٸنگٸ ٷش دٷربەلەڭ تۇسىندا دا اداسقان بوزبالالاردىڭ قانى تٶگٸلگەنٸن قۇپتاعان شٸركەۋ قىزمەتكەرلەرٸن, سوپى, ماقسىمداردى كٶزبەن كٶردٸم. حريستيان دٸنٸندەگٸلەردٸڭ ٸستەگەن سۇمدىعىن كٶرٸپ ازا بويىم قازا بولدى» نەمەسە «بالا كٷنٸمنەن كٶكەيٸمە تٷيگەنگە سەنۋدٸ دوعاردىم, دەگەنمەن بٸر نەرسەگە دەگەن سەنٸم قالدى. ونىڭ نە ەكەنٸن, وعان قالاي, نەگە سەنگەنٸمدٸ ٶزٸم دە تٷسٸندٸرە المادىم. «قۇدايعا سەندٸم» دەيٸن دەسەم, قۇدايدىڭ بارىن «جوققا» شىعارعان ەمەسپٸن; بٸراق ونىڭ قانداي قۇداي ەكەنٸن ايتا المايمىن; مەن يسا مەن ونىڭ ٸلٸمٸن «جوق ەتكەن» دە ەمەسپٸن, ەيتسەدە «ونىڭ ٸلٸمٸنٸڭ مەنٸ نەدە» ەكەنٸن تاعى تٷسٸندٸرٸپ بەرە المايمىن» (ل.ن. تولستوي «ارىلۋ», اۋدارعان س.ە), – دەگەندەي پٸكٸرلەردٸڭ قاي دٸنگە قايشىلىعى بار? دٸندارلارعا جاقپاعان جازۋشىسىن ورىس حالقى كٶزٸ تٸرٸسٸندە پاتشاعا تەڭەپ, قايتقاننان كەيٸن ەلەمگە ٷلگٸ ەتە الدى. ونىڭ جاراتىلىس جايلى ويلارى ٷلكەن فيلوسوفييالىق قازىققا اينالدى. ٶز حالقىن تەزگە سالۋعا كەلگەندە اباي حاكٸمنٸڭ ويى دا, سٶزٸ دە اششى. مىسالى 9-سٶزٸندەگٸ: مەن ٶزٸم تٸرٸ بولسام دا, انىق تٸرٸ دە ەمەسپٸن. ەنشەيٸن وسىلاردىڭ ىزاسىنان با, ٶزٸمە-ٶزٸم ىزا بولعانىمنان با, ياكي بٶتەن بٸر سەبەپتەن بە? – ەش بٸلمەيمٸن. سىرتىم ساۋ بولسا دا, ٸشٸم ٶلٸپ قالىپتى. اشۋلانسام, ىزالانا المايمىن. كٷلسەم, قۋانا المايمىن, سٶيلەگەنٸم ٶز سٶزٸم ەمەس, كٷلگەنٸم ٶز كٷلكٸم ەمەس, بەرٸ دە ەلدەكٸمدٸكٸ. قايراتتى كٷنٸمدە قازاقتى قيىپ بٶتەن جاققا كەتپەك تٷگٸل, ٶزٸن جاقسى كٶرٸپ, ٷمٸت ەتٸپ جٷرٸپپٸن. قاشان ەبدەن بٸلٸپ, ٷمٸتٸمدٸ ٷزگەن كەزدە, ٶزگە جاققا بارىپ, جاتتى ٶز قىلىپ, ٷيٸر بولارلىق قايرات, جالىن سٶنٸپ تە قالعان ەكەن. سول سەبەپتەن بٸر جٷرگەن قۋىس كەۋدەمٸن, – دەگەندەگٸ قازاقتىڭ جالقاۋلىق, ىنساپسىزدىعى تۋرالى ويلارى جانىڭدى قارىپ تٷسەدٸ. سول ابايدى حالقى تەك بەرٸدە, الاش قايراتكەرلەرٸ جالپاق قازاققا تانىتۋعا بار كٷش-جٸگەرٸن جۇمساعان كەزدە عانا زەردەلەي باستادى. الاشتانۋشى تۇرسىن جۇرتباي ابايدىڭ عۇمىرناماسىن العاش حاتقا تٷسٸرگەن ەليحان بٶكەيحانۇلى دەيدٸ.
«ابايدىڭ ٶز شىعارمالارى مەن پۋشكيننەن, لەرمونتوۆتان, كرىلوۆتان جاساعان اۋدارمالارىن ۇلى تۇراعۇل جيناپ, تاياۋ ارادا يمپەراتورلىق روسسييانىڭ گەوگرافييالىق قوعامىنىڭ سەمەي بٶلٸمشەسٸ باسىپ شىعاردى.
ٶلەڭدەرٸنەن كٶرٸنٸپ تۇرعانداي اباي اسقاق پوەتيكالىق قۋاتتىڭ يەسٸ, قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى بولدى. اباي سيياقتى حالىقتىڭ رۋحاني تۆورچەستۆوسىن وسىنشاما جوعارى كٶتەرگەن قازاق اقىنى ەلٸ كەزدەسكەن جوق. ونىڭ جىلدىڭ تٶرت مەزگٸلٸنە ارنالعان (كٶكتەم, جاز, كٷز, قىس) تاماشا جىرلارى ونى ەۆروپانىڭ اتاقتى اقىندارىنىڭ قاتارىنا قوسار ەدٸ», «سەميپالاتينسكيي ليستوك» 1905 جىل. ە.بٶكەيحان «اباي (يبرايم) قۇنانبايۇلى».
اباي پوەزيياسىن شەندەستٸرۋگە بولار, ال اقىل-وي جاعىنان جاھاندا قازاق بالاسىنا ماڭايلار الار قالامگەر از سەكٸلدٸ. ونىڭ شىعارماشىلىعىندا تولستويمەن ٷندەسەتٸن تۇس بارشىلىق. اباي حاكٸم بولمىستى, جاراتىلىستى, ادامزاتتى تانۋ ٷشٸن, تانىتۋ ٷشٸن قاراسٶزٸن جازسا, تولستويدىڭ مەڭگٸلٸكتٸ ەلەكتەن ٶتكٸزەتٸن پۋبليتسيستيكالىق شىعارماسى «يسپوۆەدٸ» (ارىلۋ) بار. دٸن عۇلامالارىنان تاپپاعان قاراپايىم تٷسٸنٸكتٸ قالامگەر جەر جىرتىپ, وراق ورىپ جٷرگەن شارۋادان تابادى. ٶز ورتاسىنان قاشىپ, ەڭبەك ادامىنىڭ ٶمٸرٸن باقىلايدى. سولاردىڭ مەن تۋرالى تٷسٸنٸگٸن قابىل الادى.
«مەنٸڭ اينالامدا ەڭبەككەر ادام, قاراپايىم ورىس حالقى ەدٸ, سوعان مويىن بۇردىم, مەنٸنە ٷڭٸلدٸم. سٶزبەن جەتكٸزٸپ كٶرەيٸن, ول مەن مىنانداي ەدٸ. ەر ادام دٷنيەگە قۇدايدىڭ ەركٸمەن كەلەدٸ. قۇدايدىڭ قۇدٸرەتٸ سوندا, ەر ادام ٶز جانىنا اراشاشى دا, تاجال دا بولا الادى. ادامنىڭ باستى مٸندەتٸ – جانىنا اراشاشى بولۋ; ولاي ەتۋ ٷشٸن قۇدايشىلىقپەن ٶمٸر سٷرۋ كەرەك, قۇدايشىلىقپەن ٶمٸر سٷرۋ ٷشٸن نەپسٸنٸ تيىپ, ەڭبەك ەتۋ, تەۋبەگە كەلۋ, تٶزٸمدٸ بولۋ, مەيٸرٸمدٸ بولۋ كەرەك. بۇل مەندٸ حالىق تاقۋالاردان تاقۋالارعا جەتكەن دٸني ٸلٸمدەردەن, اتادان بالاعا ٶتەتٸن اڭىز-ەڭگٸمە, ماقال-مەتەل, ەرتەگٸلەردەن تاپقان. بۇل مەن ماعان تٷسٸنٸكتٸ, جانىما جاقىن ەدٸ. بٸراق, وسى حالىقتىق دٸننٸڭ ٶزٸندە مەن جەنە ٶزٸم ورتاسىندا جٷرگەن شارۋالارعا تٷسٸنٸكسٸزدەۋ, كەرٸ يتەرەتٸن: قۇپييا, شٸركەۋ قىزمەتٸ, مٷردە مەن يكونالارعا سىيىنۋ دەگەندەي دٷنيەلەر بار ەدٸ. بۇلاردىڭ اراجٸگٸن مەن دە بٸلمەيمٸن, حالىق تا اجىراتا المايدى».
وسىلايشا ۇلى تولستوي توم-توم كٸتاپ ارناعان ٷزدٸكسٸز ويدىڭ نٷكتەسٸن قاق-سوقپەن شارۋاسى جوق, ٶز بەتٸنشە جٷرگەن, لەپٸرٸپ اقىل ايتىپ قاجامايتىن ەڭبەكقور ادامنان تابادى, ياعني, ٶزگەدە ٸسٸ جوق مومىن جاننان. مومىندىق شارتى: «تالاپ, اقىل, تەرەڭ وي, قاناعات, راقىم...» مەكتەپ وقۋشىلارى سۋدىراتا وقيتىن وسى «عىلىم تاپپاي ماقتانبانىڭ» سوڭىندا:
مۇنى جازعان بٸلگەن قۇل –
عۇلاماھي داۋاني,
سولاي دەپتٸ ول شىنشىل.
سٶزٸن وقى جەنە ويلا,
تەز ٷيرەنٸپ, تەز جويما,
جاس ۋاقىتتا كٶڭٸل – گٷل, – دەگەن شۋماق بار. عۇلاما داۋاني اتانىپ كەتكەن جالال-اد-دين مۇحاممەد يبن اسحاد اد-داۋاني (1427-1502) پارسى ەلٸنٸڭ ابايدان تٶرت عاسىر بۇرىن ٶمٸر سٷرگەن, جازعانى ەجەلدەن قالىپتاسىپ كەلە جاتقان «مورال فيلوسوفيياسىنىڭ» ٶزەگٸنە سٸڭگەن پەرزەنتٸ. اباي قازاققا ۇلىلاردان كەلە جاتقان وسى ادامگەرشٸلٸك جولىن ۇسىندى. جەر ەمسەڭ جەردٸڭ تٸلٸن, مال باقساڭ جان-جانۋاردىڭ تٸلٸن بٸلەسٸڭ, ونىڭ ٶزٸ – عىلىم. ٶمٸر اكادەميياسىنىڭ اششى ساباعىنان وي تٷيە وتىرىپ نانىمىڭدى قالىپتاستىرساڭ «ەڭبەگٸڭ كەتپەس دالاعا»... ٶز ٸسٸن بٸلەردٸڭ, ٶزٸندٸك وي تٷيگەننٸڭ ٶزگەدە شارۋاسى جوق, بٶگدەنٸڭ اقىلىنا زەرۋ ەمەس. شىعىس دانالىعىنان نەر العان تولستوي مەن اباي تٷسٸنٸگٸنٸڭ تاعى بٸر تٷيٸسەر تۇسى وسى سەكٸلدٸ. تولستويدىڭ مومىنىن تانىدىق, ەندٸ ول تۋرالى اباي نە دەيدٸ?
دٸندە دە, ادامزات جارالعاننان بەرگٸ قالىپتاسقان وي-سانا ٸلٸمٸندە دە بار مومىن دەگەن ەرەكشە ۇعىم جايلى:
مٷمين بولساڭ, ەۋەلٸ يماندى بول,
پەندەگە يمان ٶزٸ اشادى جول.
شىن يلان دا, تازا ويلا بٸر يماندى,
مۇنافيق ناماز قىلماپ پا, ماعلۇم عوي ول.
اللا ٸشٸڭدٸ ايتقىزباي بٸلەدٸ ويلا,
پەندەسٸنە قاستىقپەن كٸنە قويما.
راسپەنەن تالاسپا مٷمين بولساڭ,
ويلا, ايتتىم, ادامدىق اتىن جويما!
كٶرٸپ وتىرمىز, حاكٸم ٷشٸن دٸندارلىقتىڭ سىرتقى فورماسى ماڭىزدى ەمەس, مۇنافيق (دٸن جامىلعان كەپٸر - س.ە.) تا ناماز وقيدى, ال ٸشٸڭدٸ اللا بەرٸبٸر بٸلٸپ قويادى, مٷمٸن بول, ادامدىقتىڭ اتىن جويما, – دەيدٸ. مەنٸڭشە مٷمٸن مەن مومىن بٸر. قازاق سٸڭٸرگەنٸن ۇعىمىنا باستاپقىدان دا تەرەڭ مەن بەرە الاتىن دانا حالىق. ۇلتتىق تەربيەنٸڭ ٶزەگٸنە اينالعان «وبال» سٶزٸن ەرتەرەكتە «قازاقتىڭ «وبالىندا»: قازاقتا ەشبٸر دٸن جەتەسٸنە جەتكٸزٸپ تٷسٸندٸرە المايتىن, ەشبٸر تٸل ناق سيپاتتاپ اۋدارا المايتىن «وبال» دەگەن ۇعىم بارى راس. ول سٶز بٸزگە يسلام دٸنٸ ارقىلى كەلگەن ەكەن. مىسالى, «حاشر» سٷرەسٸنٸڭ 15-اياتىندا «ولار ٸستەگەن ٸستەرٸنٸڭ وبالىن تارتادى» دەگەن سٶز بار. كٷنە. بٸر اۋدارمادا «جازاسىن» دەلٸنٸپ جٷر. بۇعان قاراساق «وبال» «كٷنە, جازا» دەگەن بولىپ شىعادى.
دۇرىس دەلٸك. تەك ارابتان سٸڭسە دە قازاقتىڭ «وبالىنىڭ» ماعىناسى ەلدەقايدا تەرەڭ. قازاقتا بۇل سٶز ار-ۇيات, يمان كودەكسٸ! «وبال بولادى, وبال بولدى, وبالىنا قالما» دەگەن ۇعىمنىڭ بەرٸنٸڭ مەنٸ دە, تٷبٸ دە تۇڭعيىق, – دەپ جازىپ ەدٸم («جولبارىس جىمى», 224-بەت). مٷمٸن مەن مومىن ولاي اجىراي قويماعان سەكٸلدٸ. مومىن دەپ قازاق ەشكٸمدٸ تٷزەمەيتٸن, داتتامايتىن, جٷرەگٸندە زۇلىمدىق تٸنٸ جوق ادامدى ايتادى. جاراتىلىسى بۇزىلماعان! ەۋ باستا, شەبەر اللا توپىراقتان جاراتقانداعى بەيكٷنە قالىپتى, ەشكٸمگە ٶشتەسپەگەن, ەشكٸممەن كەكتەسپەگەن جۇماقتىق ادام اتانىڭ ۇرپاقتارى. سوپىلاردا ول جاراتىلىس پەرٸشتەدەن پەك بولعان دەگەن ۇعىم بار. شىعىستا ادام اتانى جاراتۋ تۋرالى مىناداي اڭىز ساقتالعان: ادامدى جاراتىپ جاتقان كەزدە اللا تاعالا توپىراقتان تەنٸن, تاستان سٷيەگٸن, بۇلتتان ويىن, كٷننەن كٶزٸن, وتتان جىلۋىن, تەڭٸزدەن قانىن, جارىقتان نۇرىن, جەلدەن دەمٸن الىپتى دەيدٸ. كٷننەن كٶزٸن الۋعا كەتكەندە ٸبٸلٸس ساپ ەتە قالىپ, كٶرسوقىر ادامدى نەجٸسپەن بىلعاپ كەتٸپتٸ. قايتا ورالعان جاراتۋشى بۇعان قاتتى اشۋلانىپتى. سودان ادام ٷستٸندەگٸ بىلعانىشتى سٷرتٸپ الىپ, سودان يتتٸ جاراتىپتى. جاراتۋشى ادامنىڭ دەمٸن الىپ كەلمەك بولىپ اتتانعاندا ٸبٸلٸس قايتا كەلەدٸ. سول كەزدە يت ونى ادامعا جولاتپاي قويىپتى. سوندا ٸبٸلٸس دەمسٸز ادامدى الىستان تاياقپەن تٷرتپەكتەپ تەنٸن تەسكٸلەپ كەتٸپتٸ دەيدٸ. بويداعى وسالدىق ٸبٸلٸس تٷرتكەن جەتپٸس جەردەن داريدى ەكەن. پەندەلەردٸڭ بٸرٸ سول وسال تۇستى يمانىمەن قورعاپ, مومىندىق بولمىسىن ساقتايدى, ەكٸنشٸلەرٸ وسال سوعادى. مىسىردا ٶمٸر سٷرگەن دٸندار, دٸن عۇلاماسى تاكيددين ەبٸل-فاتح مۇحامماد يبن الي ەل-كۋسي (1228-1302): «كەز كەلگەن مومىن – مۇسىلمان, بٸراق كەز كەلگەن مۇسىلمان مومىن ەمەس!» – دەگەن.
دەمەك, مومىندىق تاقۋالىقتان دا ماڭىزدى, ناعىز يماندى پەندە سول بولىپ تۇر. وسى سٶزدٸ اباي قالاي تٷرلەندٸردٸ? اقىننىڭ 38-قارا سٶزٸندە حاكٸمدٸكتٸ ۇقتىرا كەلٸپ «ەربٸر عالىم – حاكٸم ەمەس, ەربٸر حاكٸم – عالىم», – دەيدٸ. عالىم بولماي كەمٸل مۇسىلماندىق جوق, كەمٸل مۇسىلماندىق بولماي حاكٸمدٸككە جەتە المايسىڭ.
«بۇل زاماننىڭ مولدالارى حاكٸم اتىنا دۇشپان بولادى. بۇلارى بٸلٸمسٸزدٸك, بەلكي, بۇزىق فيعىل, ەل-ينسان عەددۋ لەما جەھيلگە حيساپ. ولاردىڭ شەكٸرتتەرٸنٸڭ كٶبٸ بٸراز عاراپ-پارسىدان تٸل ٷيرەنسە, بٸرلٸ-جارىم بولىمسىز سٶز باحاس ٷيرەنسە, سوعان مەز بولىپ, ٶزٸنە ٶزگەشەلٸك بەرەمٸن دەپ ەۋرە بولىپ, جۇرتقا پايداسى تيمەك تٷگٸل, تٷرلٸ-تٷرلٸ زارارلار حاسيل قىلادى «ھاي-ھوي!» مەنەن, ماقتانمەنەن قاۋىمدى اداستىرىپ بٸتٸرەدٸ. بۇلاردىڭ كٶبٸ ەنشەيٸن جەھيل تٷگٸل, جەھيلەلەر كٸبٸك تالاپ بولسا, قايدا حاق سٶزدەر كەلسە, قازٸر نىساپقا قايتسىن ھەم عيبراتتانسىن. راس سٶزگە ور قازىپ, تور جاساماق نە دەگەن نىساپ, قۇر ٶزٸمشٸلدٸك ھەم ەر ٶزٸمشٸلدٸك – ادام بالاسىن بۇزاتىن فيعىل. راستىڭ بٸر اتى – حاق, حاقتىڭ بٸر اتى – اللا, بۇعان قارسى قارۋلاسقانشا, مۇنى ۇعىپ, عادالەتپەن تەپتەشتەۋگە كەرەك». 38-سٶز.
بۇدان ۇعارىمىز, دٸنگە سوقىر سەنٸممەن كەلۋگە بولمايدى, ول عالىمدىقتى, تٸپتٸ, حاكٸمدٸكتٸ مەڭگەرٸپ بارىپ مويىنسىناتىن دٷنيە. وعان دەيٸنگٸ جولىڭدا ٶزگەگە مولدا بولۋىڭ «بۇلارى بٸلٸمسٸزدٸك» بولادى. ن.وڭداسىنوۆتىڭ «ارابشا-قازاقشا تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸندە» عالىم سٶزٸنٸڭ: عاليم, ەلٸم, عالىم 1) بٸلەتٸن, تەجٸريبەلٸ; 2) وقىمىستى, عىلىمي قىزمەتكەر, – دەگەن تٷسٸنٸك بەرٸلگەن. جالپىلاما ايتساق عالىم – دٷنيەنٸڭ بٸر سىرىن جاقسى بٸلەتٸن, زەرتتەگەن, تٷيگەن ادام, ەلٸم, ٸلٸم سونىمەن مەندەس, ال حاكٸم – بٸلگەن, تٷيگەنٸنەن وي ٶربٸتٸپ, ادامزات يگٸلٸگٸنە جاراتۋدىڭ ٸزگٸ جولىن ۇسىنا الاتىن, مەن ۇقتىرا الاتىن عۇلاما جان.
عالىم سٶزٸ بٷگٸنگٸ ۇعىمعا حٸح عاسىردا عانا يە بولىپتى. وعان دەيٸن دٸن تاقۋالارىنىڭ اراسىنداعى بٸلٸمدارلارىن سولاي اتاعان. ال ميلەن, اريستوتەل, پلاتون, تسيتسەروندار – تابيعات فيلوسوفتارى. ەجەلگٸ گرەك فيلوسوفيياسىنىڭ انىقتاماسىندا: گرەك فيلوسوفيياسىنىڭ پايدا بولۋىنا جەنە دامۋىنا سول كەزدەگٸ گرەك قوعامىنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, گەوگرافييالىق ەرەكشەلٸكتەرٸ جەنە گرەك حالقىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸ ەسەر ەتتٸ, – دەلٸنگەن. حالقى ٷشٸن كٶپ ٸلٸمدٸ زەرتتەپ ٶزەگٸن اشقان ەل-فارابي بابامىز دا سولاردىڭ قاتارىندا. مەنٸڭشە اباي دا! ماعجان جۇماباەۆ:
شىن حاكٸم, سٶزٸڭ اسىل – باعا جەتپەس,
بٸر سٶزٸڭ مىڭ جىل جٷرسە دەمٸ كەتپەس, – دەيدٸ. ارادا عاسىر ٶتسە دە اباي سٶزٸنٸڭ دەمٸن سەزە الماي جٷرمٸز, مىڭ جىلدان كەيٸنگٸ قازاق تولىق تٷيسٸنەر مە ەكەن? سوكراتتى حاكٸمگە بالاعان قازاق پەرزەنتٸنٸڭ بٸزگە قالدىرعان ەڭبەگٸ دٸن, جاراتىلىس, وي-سانا عىلىمىنداعىنى تەرٸپ قانا قويماي, سونى تٷيسٸنەر سانا, قۇيىپ الار قۇلاققا ارناپ زەردەلەي جازعان.
«بەلگٸلٸ, قۇداي تاعالا ەشبٸر نەرسەنٸ حيكمەتسٸز جاراتپادى, ەشبٸر نەرسەگە حيكمەتسٸز تەكليف قىلمادى. بەرٸنٸڭ حيكمەتٸ بار, بەرٸنٸڭ سەبەبٸ بار, بٸزدٸڭ عاۋام بىلاي تۇرسىن, عىلىمعا ماحابباتى بارلارعا سەبەپ, پارىزداردى بٸلمەككە يجتيھاد لەزٸم, سٸزدەر ەربٸر عامال قىلساڭىز ٸزگٸلٸك دەپ قىلاسىز, ٸزگٸلٸككە بولا قاسد ەتٸپ, نيەت ەتەسٸز. نيەت ونىڭ پارىزىنان حيساپ, پايعامبارىمىز سالاللاھۋ عالايھي ۋەسسەللامنٸڭ حاديس شاريفٸ «ينناما-ل-اعمال, بين-نيەت» دەگەن. ەندٸ نيەت ەتتٸڭٸز تاھارات الماققا, ناماز وقىماققا, ورازا تۇتپاققا, بۇل تاعاتتاردى نيەتٸڭٸز زاھيرىنان قالىپسىز عيباداتقا جەتپەگەندٸگٸ كەمشٸلٸك ەمەس پە? سٸزدٸڭ باتينىڭىز تازا بولماعى ەۋەلٸ يمان بولىپ, بۇل زاھير عيباداتىڭىز يماندى بولعان سوڭ عانا, پارىز بولعان, سٸزدٸڭ زاھيرىڭىزداعى عيبادات – باتينىڭىزداعى يماننىڭ كٶلەڭكەسٸ ھەم سول يماننىڭ نۇرلانىپ تۇرماعىنا كٶرٸك ٷشٸن بۇيىرىلعان». 38-سٶز.
تابانسىزدىعىڭنان, نيەتٸڭ جەتپەگەندٸكتەن تٷسە سالعان جولىڭ – جەتٸم, حاكٸم سونى مەڭزەپ, بٸلٸمسٸز وقىلعان ناماز, تۇتقان ورازا كەمشٸلٸك تە بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ايتىپ تۇرعانداي. عيبادات – يماننىڭ كٶلەڭكەسٸ. يمان نانىمنان بۇرىن جاراتىلعان, ادام بالاسىنا ساناداي تەن. جارايدى, مۇنى تەولوگتاردىڭ تٶرەلٸگٸنە قالدىرايىق.
اباي, لەۆ تولستوي, شەكەرٸم سەكٸلدٸ الىپتاردى تولعانىسقا يتەرمەلەگەن - ٸلٸمنٸڭ مەنٸن ۇعۋعا دەگەن قۇشتارلىق.
سٶز سوڭى
ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىندا كٶز جۇمعاننان كەيٸن دە تالاي تەزگە تٷسكەن اقىننىڭ ايانىشتى تاعدىرىن تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ اعامىز بٸر كەزدە تەنٸن قۇرت كەمٸرگەن ايۋب پايعامباردىڭ تارتقان قييامەتٸمەن سالىستىرا جازىپ ەدٸ. تٷرلٸ ساياساتتىڭ يٸرٸمٸنە تٷسٸپ, كٸرەسٸلٸ-شىعاسىلى ەسٸ قالعان حالقىنا شىراق بولعان ابايدى ىسرايىل اتا ۇرپاعىنا قىرىق جىل قۇم كەزدٸرٸپ, ساناسىن تازارتقان مۇساعا دا, ەلٸنٸڭ كٶركەۋدەلٸگٸ ٷشٸن كٷيٸنٸشتەن كەتكەن حارونعا دا, باسىن كەسسە دە بەتٸنەن قايتپاعان ياحياعا دا, ت.ب. ۇقساتۋعا بولار. ابايدى پايعامبارعا تەڭەۋدەن بٶلەك, ەۋليە دەۋ دە بار. كٶكباي اقىننىڭ:
ابايداي ۇل تۋماعى بولار عايىپ,
ناسيحات, ٷلگٸ شاشقان جۇرتقا جايىپ.
احۋالىن سٶيلەپ كەتتٸ زامانانىڭ,
«ەۋليە – حاكٸم» دەۋگە ول لايىق, – دەگەنٸ وسىنىڭ بٸر دەلەلٸ.
38-سٶزدە پايعامبارلىق, ەۋليەلٸك, حاكٸمدٸكتٸڭ جاۋابى بەرٸلگەن: «بەلگٸلٸ جەۋانمەرتلٸك ٷش حاسلات بٸرلەن بولار دەگەن, سيدديق, كەرەم, عاقىل – بۇل ٷشەۋٸنەن سيدديق عادالەت بولار, كەرەم شافاعات بولار. عاقىل ماعالۇم دٷر, عىلىمنىڭ بٸر اتى ەكەندٸگٸ. بۇلار ەر ادامنىڭ بويىندا اللا تاباراكا ۋاتاعالا تەحمين بار قىلىپ جاراتقان. بٸراق وعان رەۋاج بەرٸپ گٷلدەندٸرمەك, بەلكي, ادام ٶز حالٸنشە كەمەلاتقا جەتكٸزبەك جەھەتٸندە بولماق. بۇلار – ەز يجديھادٸڭ بٸرلەن نيەت حاليس بٸرلەن ٸزدەنسەڭ عانا بەرٸلەتٸن نەرسەلەر, بولماسا جوق. بۇل ايتىلمىش ٷش حاسلەتتٸڭ يەلەرٸنٸڭ الدى – پايعامبارلار, ونان سوڭ – ەۋليەلەر, ونان سوڭ – حاكٸمدەر, ەڭ اقىرى – كەمٸل مۇسىلماندار. بۇل ٷش تٷرلٸ فيعىل قۇدانىڭ سوڭىندا بولماق, ٶزٸن قۇل بٸلٸپ, بۇل فيعىلدارعا عاشىق بولىپ تۇتپاقتى پايعامبارلار ٷيرەتتٸ ەۋليەلەرگە, ەۋليەلەر وقىدى, عاشىق بولدى. بٸراق, ۋحراۋي پايداسىن عانا كٷزەتتٸ. عاشىقتارى سول حالگە جەتتٸ, دٷنيەنٸ, دٷنيەدەگٸ تيەرلٸك پايداسىن ۇمىتتى. بەلكي, حيساپقا المادى. حاكٸمدەر دٷنيەدە تيەتٸن پايداسىن سٶيلەدٸ, عيبرەت كٶزٸمەن قاراعاندا, ەكەۋٸ دە بٸرٸنەن-بٸرٸ كٶپ جىراق كەتپەيدٸ...» «ۋحراۋي»-و دٷنيەلٸك» پايداسىن عانا ويلاپ, جۇماقتى اڭساپ, دٷنيەنٸ تەركٸ ەتتٸ دەۋ ابايعا اسا كەلە قويماس, – دەسەك تە, حاكٸمدٸ وقىعان ەر ادام ٶزٸنشە وي تٷيەر.
«بۇل جاسقا كەلگەنشە جاقسى ٶتكٸزدٸك پە, جامان ٶتكٸزدٸك پە, ەيتەۋٸر بٸرتالاي ٶمٸرٸمٸزدٸ ٶتكٸزدٸك: الىستىق, جۇلىستىق, ايتىستىق, تارتىستىق – ەۋرەشٸلٸكتٸ كٶرە-كٶرە كەلدٸك. ەندٸ جەر ورتاسى جاسقا كەلدٸك: قاجىدىق, جالىقتىق; قىلىپ جٷرگەن ٸسٸمٸزدٸڭ بايانسىزىن, بايلاۋسىزىن كٶردٸك, بەرٸ قورشىلىق ەكەنٸن بٸلدٸك. ال ەندٸ قالعان ٶمٸرٸمٸزدٸ قايتٸپ, نە قىلىپ ٶتكٸزەمٸز?» 1-سٶز.
وقىعان سايىن ەل باعۋ, سٶز باعۋدان باس تارتقان حاكٸمنٸڭ وي دەپتەرٸن نەگە وسىلاي باستاعانى تٷسٸنٸكتٸ بولا تٷسەتٸندەي, اقىرى تٷيگەنٸن جازا بەرۋگە بەل بۋادى. كەرەگٸن اشقان ادام تاۋىپ الار. نەنٸ, قانداي ويدى تابۋىمىز كەرەك? – دەپ ويلانباعان قازاق قالماعان شىعار. سول ويدى تاپقان مەندٸ ۇعارى انىق.
«ٶزٸڭ ٷشٸن ەڭبەك قىلساڭ, ٶزٸ ٷشٸن وتتاعان حايۋاننىڭ بٸرٸ بولاسىڭ; ادامدىقتىڭ قارىزى ٷشٸن ەڭبەك قىلساڭ, اللانىڭ سٷيگەن قۇلىنىڭ بٸرٸ بولاسىڭ. سوكراتقا ۋ ٸشكٸزگەن, يواننا اركتٸ وتقا ٶرتەگەن, عايسانى دارعا اسقان, پايعامبارىمىزدى تٷيەنٸڭ جەمتٸگٸنە كٶمگەن كٸم? ول – كٶپ, ەندەشە كٶپتە اقىل جوق. ەبٸن تاپ تا, جٶنگە سال» 37-سٶز.
بٸر عاسىردان اسا ۋاقىت ٶتتٸ, كٶپكە اقىل كٸرەر ۋاقىت كەلدٸ.
سەرٸك ەبٸكەنۇلى,
جۋرناليست
