Burynǵy Semei iadrolyq poligony (SIaP) elimiz territoriiasynyń 18 myń sharshy shaqyrym aýmaǵyn alyp jatyr. QR Ulttyq iadrolyq ortalyǵy mamandarynyń paiymynsha, bul jerlerdiń bir bóligin qalpyna keltirýge múmkindik bar. Radiatsiiadan anaǵurlym az zardap shekken jerlerdi, tipti aýyl sharýashylyǵynda paidalanýǵa bolady, dep habarlaidy "Ult aqparat" YK-news.kz portalyna silteme jasap.
Birneshe márte qýatty iadrolyq synaqtar júrgizilgen jerge egin egip, mal jaiý kimge jáne ne úshin qajet bolǵanyn Kýrchatovtaǵy Ulttyq iadrolyq ortalyǵynda (UIaO) aityp berdi. Bul mekeme SIaP territoriiasyna keshendi ekologiialyq zertteý júrgizýmen ainalysady.
Ortalyqtan málim etkendei, poligonnyń territoriiasyn sharýashylyq qajettilikke qaitarý jerdiń jetispeýinen týyndaǵan. Aiadrolyq alańǵa jaqyn turatyn adamdar onyń shekarasynda kókónis ósirip, mal jaiýǵa májbúr.
Turǵyndardy qaýipsizdendirý jáne qorshaǵan ortanyń ekologiialyq ahýalyn jaqsartý úshin ǵalymdar zertteýler júrgizip, aýmaqty tazartý sharalaryn júrgizýge tyrysýda. Qazirgi ýaqytqa deiin poligonnyń jalpy aýmaǵynyń 50 paiyzy zertteldi.
Ulttyq iadrolyq ortalyq poligondy ónerkásip, kólik, bailanys jáne ǵarysh salalarynda paidalanýǵa bolatynyn anyqtady. Degenmen, radionýklidtermen normadan tys mólsherde lastanbaǵan ýchaskeler de bar. Olar ásirese aýyl sharýashylyǵynda paidaly bolýy múmkin.
Al iadrolyq jarylystar júrgizilgen aýmaq múldem paidalanylmaityn bolady, sebebi olardyń lastaný deńgeii óte joǵary.
Jalpy, Semei synaq alańynyń barlyq aýmaǵy «qordaǵy jerler» sanatyna jatady. Bul jerlerdi paidalana bastaý úshin aldymen olardy basqa kadastrlyq sanatqa aýystyrý qajet.
«Bizdiń pozitsiiamyz kelesidei: synaq alańdarynyń territoriiasy qoldanysqa beriletin ýchaskeler retinde qarastyrylmaidy, iaǵni olardyń dárejesi ózgermeidi. Iadrolyq synaqtar ótken oryndardyń barlyǵy qordaǵy jerler retinde qalýy tiis», - deidi UIaO filialy Oqytý-aqparattyq ortalyǵynyń jetekshisi Iýrii Strilchýk.
Búginde poligonda óndiristik jumystar júrgizilýde. Mysalǵa, kezinde jerasty jarylystar ótkizilgen «Balapan» alańynda Qarajyra kómir kenishi óńdelýde. Aita keteiik, bul otyndy ShQO óńiriniń kóptegen Jylý elektr ortalyqtary paidalanýda.
Eger SIaP aimaǵynda aýylsharýashylyq ónimderi ósiriletin bolsa, memleket onyń sanitarlyq talaptarǵa sáikestigin tekserip otyratyn bolady. Talaptardan bolmashy aýytqýlar anyqtalǵan jaǵdaida, jer ýchaskeleri aýylsharýashylyq ainalymnan alynyp, konservatsiialanady. Al onda ósirilgen kókónister satylymǵa jiberilmeidi.
Radiatsiianyń taza aýmaqtarǵa taralýyn boldyrmas úshin Ulttyq iadrolyq ortalyq poligonnyń lastanǵan jerlerin qaita qalpyna keltirýdi josparlap otyr.
«Bul poligonǵa jaqyn jerde turatyn halyqty qaýipsizdendirý deńgeiin arttyrady», - deidi Strilchýk.
Búginde «Burynǵy Semei synaq poligonynyń lastanǵan jerlerin qalpyna keltirý» arnaiy baǵdarlamasy ázirlendi. Jerlerdi qalpyna keltirý úshin átúrli sharalar qoldanylatyn bolady. Mysalǵa, radioaktivti qaldyqtarmen lastanǵan topyraqtyń ústińgi qabaty arnaiy alańǵa shyǵarylyp, kómiledi. Al lastaný deńgeii tómen ýchaskelerde jer jyrtylady nemese ústine taza topyraq tógiledi. Asa qaýipti jerlerge eshkim ótip ketpes úshin ainaldyra kedergiler turǵyzylady. Sondai-aq baǵdarlama aiasynda radiatsiialyq monitoring júiesi qurylatyn bolady.
Osy maqsattardyń barlyǵyna 9 mlrd teńgege jýyq qarjy qajet. Ulttyq iadrolyq ortalyq mamandarynyń sendirýinshe, eger memleket atalǵan somany bóletin bolsa, alty jyldyń ishinde Semei synaq poligonynyń basym bóligin sharýashylyq ainalymǵa qaitarýǵa bolady.
