Elimiz táýelsizdigin alǵaly beri Semeidiń qala retinde jańa tóltańbasynyń qabyldanbaǵandyǵy, burynǵy patshalyq Reseidi nasihattaityn gerbtiń áli kúnge qoldanylyp kele jatqany týraly BAQ betinde talai jyldan beri aitylyp kele jatsa da, kereǵar túsinikten arylýǵa jergilikti atqarýshy biliktiń óresi jeter emes. Nege ekenin qaidam, qala sheneýnikteri shahardyń osynaý basty atribýtyn jańartýǵa kelgende «ústel astyna tyǵylyp qalatynyn» kózi qaraqty qaýym jaqsy biledi. Jergilikti sýretshi Erlan Ámirbekov pen «Týǵan elim – Semeiim» qoǵamdyq qorynyń prezidenti Aidyn Yrysbekuly ekeýi qalalyq ákimdikti qoiyp, premer-ministr keńsesine, bas prokýratýraǵa deiin hat joldasa da, mardymdy nátije shyǵara almai keledi. Osydan 4-5 jyl buryn qalanyń tóltańbasyna qatysty jariialanǵan baiqaýdyń sońy da siyrquiymshaqtanyp baryp, qorytyndysy belgisiz kúide qaldy. Esesine, Reseidiń ózi áldeqashan qajetsiz etip qoldanystan shyǵaryp tastaǵan «gerb» qalanyń basty belgisine balanyp, «qasietti dúniege» ainalyp ketkendei.
«Murtqa ókpelep júrgende saqal shyqty» degendei, qalanyń tóltańbasyn qabyldatý keritartpa sheneýnikterdiń kesirinen keiinge shegerilip kele jatqanda orys otarshyldyǵyn moiyndaýdyń soraqy úlgisin «Semei» qonaq úiiniń qojaiyny kórsetti. Sonaý keńestik dáýirdiń kezinde, 1967 jyldan beri «Semei» degen ataýmen turǵan qonaq úidiń mańdaishasyna osydan 3 jyl buryn ǵana «Semipalatinsk» degen ataý battiyp ornatylǵanda, jurt reseishildik piǵyldy kimnen kórerin bilmei dal bolyp qaldy.
Alash astanasy atanǵan qaladaǵy mundai ersilikti jónge keltirý kerektigin sol kezdegi qala ákimi Aibek Kárimovke sýretshi E. Ámirbekov 2015 jyldyń aqpan aiynda ótken ákimniń esep berý jiynynda tótesinen qoiǵan eken. Erlan Shaiametulynyń sol saýalyn sózbe-sóz keltirelik:
- Qalamyzdyń ortalyǵyndaǵy 1967 jyldan beri ««Semei» qonaq úii» nelikten 2014 jyldyń 8 – qarashasynda «Semipalatinsk» bolyp ózgerdi? Nege qalamyzda patsha zamanynyń gerbi qoldanysqa enýde? Bul prezidentimizdiń 2007 jyldyń 21 maýsymynda shyqqan «Semipalatinsk» ataýyn «Semei» etip ózgertken № 351 jarlyǵyna qarama-qaishy bolyp shyqpai ma?»
A. Kárimovtiń jaýaby: «Bárimizdiń kózimiz úirenip qalǵan «Semei» qonaq úiiniń aty ózgerip ketýi túsiniksiz jaǵdai. Men qazir bastyq bolyp otyrǵan adamdarmen sóilestim, ókinishke orai, til tabysa almadyq. Ol kisiler Semeide turmaidy, basqa qalalarda turady. Olardyń bári de ózimizdiń jerlesterimiz. Bári de qazaq azamattary. Taýarlyq belgi degen bolady. Patsha gerbin bul kisiler (qonaq úi basshylaryn aityp otyr-avt.) Astanadan bekitkizip alypty. Ol jer biznes nysany bolǵandyqtan, másele kúrdelileý. Men ótinish berdim, ielerimen taǵy da sóilesemiz, taǵy da aitamyn. Ne úshin ózgertkenderin ózim de túsine almadym» (Ákimniń bul jaýaby taspaǵa jazýly, sýretshi qolynda saqtaýly tur).
Qalanyń sol kezdegi ákimi men sýretshiniń arasyndaǵy osynaý suraq-jaýaptyń jurt aldynan ótkenine de 3 jyldyń júzi boldy. Kárimov qansha kárine minse de, qonaq úi qojaiynyn jónge shaqyrýdyń oraiyn keltire almaǵan kúii bul «estafetany» qazirgi qala ákimi Sálimovke tabystap, qyzmet aýystyryp ketti.
Al sýretshi E. Ámirbekovtiń aitýynsha, Reseidiń Geraldika týraly Zańynyń 7 tarmaǵynda qala tóltańbasy (gerbi) eshqashan da saýda belgisi bola almaityny atap kórsetilgen. Osyny negizge alǵan ol ózi senimdi ókili bolyp tabylatyn «Týǵan qalam – Semeiim» qoǵamdyq qory arqyly tiisti oryndarǵa suraý joldap, «Semipalatinsk» qonaq úiiniń ataýy jáne syrtqy qabyrǵasy men mańdaishasynda turǵan patshalyq Resei gerbin eske túsiretin belginiń qoldanýǵa qalaisha ruqsat berilgenin anyqtap kórgen.
Jibergen suranystaryma sáikes, ShQO ishki saiasat basqarmasynyń basshysy Krasnobaevadan QR Ádilet ministrliginiń «Ulttyq ziiatkerlik menshik institýty» sharýashylyq júrgizý quqyǵyndaǵy respýblikalyq memlekettik kásiporyny» direktory E. Ospanovtyń qoly qoiylǵan qujatty aldym. Onda Qazaqstan Respýblikasynyń taýar tańbalarynyń memlekettik tizilimi boiynsha men aityp otyrǵan Resei gerbine uqsas saýda belgisiniń ruqsaty «Gostinichnyi kompleks «Semei» JShS-ine 2017 jyldyń 14 maýsymynda berilgendigi kórsetilgen. Al qalanyń burynǵy ákimi Aibek Kárimov maǵan qonaq úi basshylary «Semipalatinsk» ataýy men belgini Astanadan bekitkizip alǵanyn 2015 jyldyń aqpanyndaǵy esep berý jiynynda aityp otyr. Sonda qonaq úi basshylary úsh jyl buryn bekitkizip alǵan bolsa, «Ulttyq ziiatkerlik menshik institýty» RMK-nan alynǵan málimetter qaidan shyqty? Onda «Gostinichnyi kompleks Semei» JShS-inen túsken ótinim datasy 25. 04. 2016 jyl ekeni taiǵa tańba basqandai kórsetilgen. Men túsine almai otyrǵan jumbaq jailar kóp bolyp tur bul turǵyda, - deidi Erlan Shaiahmetuly.
«Aldymen Semeidiń ataýyn «Alash» dep ózgertip alsyn»
Hosh, sonymen, talaidy ań-tań etken «Semipalatinsk» ataýyna qonaq úi basshylyǵy nege qumartty? Orystyń otarshyldyq nietinen týǵan patshalyq Resei gerbine uqsas belgini qalanyń dál ortasyndaǵy qonaq úidiń mańdaishasy men oń jaq joǵary bóligine «men mundalatyp» japsyrýyna ne sebep? Osy jáne ózge de saýaldar jeteginde atalǵan qonaq úidiń esiginen attadyq. Qonaq úi ákimshisi direktordyń da, quryltaishynyń da oryndarynda joq ekenin aitqanymen, jumys telefondaryn berdi. Direktor Ainur Máskenqyzyn tabý (uialy telefonyna habarlasý) qiynǵa soqqanymen, quryltaishysy Qaiyrhan Shákárimovpen uialy telefony arqyly tildesýdiń sáti tústi. (Qaramaǵyndaǵy qyzmetker issaparmen Óskemende júrgenin aitqan bolatyn- avt).
– Men sizge aitaiyn, bile bilseńiz «Semipalatinsk» biz úshin tarih, - dedi qoiylǵan saýalǵa jaýabyn nyǵarlai jetkizgen quryltaishy Q. Shákárimov.
– Óitkeni, bárimiz de keńestik dáýirde Semeide emes, «Semipalatinsk» qalasynda óskenbiz. Ras, qonaq úi ataýyna bailanysty baibalam salyp júrgender barshylyq. Al eger olardyń belsendilikteri myqty bolsa, basqa meiramhana, qonaq úilerdiń ataýymen nege alyspaidy?! «Parij», «Praga» restorandary bar Semeide. «Nomad» qonaq úii degen de bar. Al osylardyń ataýyn ózgertip, Semeidiń tarihyna qatysty ataý qoiý kerektigin nege aitpaidy? Shamalary jetse solardy ózgerttirsin áýeli! Al «Semei» qonaq úiin «Semipalatinsk» dep ózgertkende turǵan eshteńe joq.
JA: – Basqa ataýdy qoiý qajet bolmady ma? Mysaly qalamyzdyń Alash qairatkerleri bas qosqan qala ekenin bilesiz. «Alash» dep atasa she?
Q. Sh: – Men de bir kisidei qala tarihynan habarym bar adammyn, patriotpyn da. Eger qala tarihyna janymyz shyn ashityn bolsa, nege Semei ataýyn «Alash» dep ózgertpeimiz osy? Tipti, ony bylai qoiǵanda Astananyń ózinde «Moskva» qonaq úii qasqaiyp tur ǵoi. Shamalary myqty bolsa, sony nege aldyrtyp tastamaidy? Eger sony ózgerttire alam, Semeige Alash ataýyn alyp bere alam degen adam shyqsa, osy jol qarajatynan bastap, bar shyǵynyn men-aq kóterip alaiyn osy.
JA: – Al qonaq úi qabyrǵasyndaǵy patshalyq Resei gerbine uqsas saýda belgisi – logotip týraly ne aitasyz?
Q.Sh: – Iá, bul – bizdiń saýda belgimiz. Baz bireýlerdiń «patshalyq Resei gerbi» degenderi shyndyqqa janaspaidy. Patshalyq Resei gerbinde táj kigizilip tur. Al munda ol joq. Muny tańdaýymyzdyń mánisi Semei Jibek jolyndaǵy tarihi shahar bolǵan. Ol zamanda taýar tasymaly retinde túie paidalanylǵany belgili. Belgidegi túie sony meńzeidi.
Qalai bolǵanda da óz is-áreketterin durysqa balaǵan qonaq úi quryltaishysynyń pikir-kózqarasyn ózgertý múmkin emestigine kóz jetkizý qiyn bolǵan joq. Alaida, qala tóltańbasyna qatysty, ataýy ózgerip ketken «Semipalatinsk» qonaq úiine qatysty aitys-tartystyń bel ortasynda júrgen «Týǵan qalam – Semeiim» qoǵamdyq qorynyń prezidenti Aidyn Rysbekuly quryltaishynyń sózin túgeldei teriske shyǵardy.
– «Semipalatinsk» qonaq úiiniń mańdaishasyndaǵy logotipte patshalyq Resei gerbindegi tájdiń bolmaǵany onyń logotip, iaǵni, saýda belgisi ekendigin bildiredi deý - qisynsyz, bos áńgime. Tájdiń ornynda turǵan qalanǵan kirpish sýreti 1851 jylǵy Semipalatinsk qalasynyń Resei imperiiasy dáýirindegi gerbi ekendigin aiǵaqtaidy. Bul patshalyq Reseidiń Ertis jaǵasyna otarlaý maqsatynda salǵan qamal bekinisin meńzeidi. Al astyndaǵy túie men ainalasyndaǵy gúldeste 1878 jyly basqa da gýberniia men oblystar sekildi Semipalatinsk oblysynyń gerbi retinde bekitilgen kezindegi nusqadan alynǵan. Al qonaq úidiń oń jaq qabyrǵasyndaǵy sýret arnaiy bekitilimegen, táji ǵana alynyp tastalǵan burynǵy Semipalatinsk oblysynyń gerbi bolyp tabylady. Bul qazirgi kúnde de Semei qalasynyń gerbi retinde resmi emes túrde qoldanysta júr. Al, osy dálelderdi eskersek, ony jai ǵana saýda belgisi dep qalai aita alamyz?! Odan keiin logotip, emblema, gerbterdiń ornalastyrýdyń ózindik tártibi bar. Jiliktep aitar bolsaq, logotip – biznestik maqsattaǵy saýda belgisi, emblema – bank, mekemeler men oqý oryndarynyń nyshany. Al myna aityp otyrǵanymyz – («Semipalatinsk» qonaq úiiniń belgisi- avt.) taǵy da aitamyn, san túrli qubylǵan patshalyq Resei gerbi bolyp tabylady. Tarih degenimiz argýment pen faktiden quralady. Argýment qaisy? Patshalyq Resei gerbiniń belgileri. Fakti qaisy? Sol arqyly patshalyq orys imperiiasyn nasihattaýǵa jol berý. Al osyndai saiasi saýatsyzdyqqa sanaly túrde baryp otyrǵan qonaq úi iesiniń kózdegeni ne? Patshalyq Resei dáýirin ańsaý ma, álde «Semipalatinsk» ataýy arqyly keńestik kezeńdi kókseý me? Taǵy bir tańqaldyratyny – onyń osyndai saiasi qatelik «men mundalap» turǵan saýda belgisin ielenýine qalaisha ruqsat berildi? Ádilet ministrligine qarasty «Ulttyq ziiatkerlik menshiktik institýty» shynymen eshteńege mán bermegeni me?! Jergilikti atqarýshy bilik kóz aldaryndaǵy myna óreskel qatelikti kórse de salǵyrt qarap otyrǵanyna tańym bar. Bul qalalyq ákimdiktiń dármensizdigin kórsetedi, - deidi Aidyn Rysbekuly.
Túiin ornyna: Ótken jyldyń kúzinde ShQO ákimi Danial Ahmetov Semeige kelgen saparynda qalalyq ákimdikte resmi jiyn ótkizgen bolatyn. Sol kezde sóz alǵan qalaǵa belgili belsendi Nikolai Isaev keibir kóshelerge qatysty suraq qoiǵan-dy. Qaida barsa da aldynan shyǵatyn, atqarýshy bilik ókilderine suraq qoiýǵa qumartyp turatyn Isaevqa qaraǵan Ahmetov: «Vy gde jivete?» dedi jorta qiiastanyp. «V Semipalatinske» dedi N. Isaev. Sol-aq eken oblys basshysy qalanyń ataýy oryssha da, qazaqsha da Semei ekendigin qadap turyp aityp, «Semipalatinsk» dep esh ýaqytta shataspaý kerektigin atap kórsetken edi. Sol kezdesýge qatysqan qala turǵyndary Semeidiń tarihi ataýyn moiyndatqan oblys ákimine dán riza bolǵan-dy. Tipti, artynsha osynaý suraq-jaýaptyń video-úzindisi de áleýmettik jelide tarap júre bergen.
Mine, sóitip Semeidiń qashan da Semei bolyp qala beretindigin aitqan Danial Kenjetaiuly syrttan kelgen meimanǵa qalanyń basty ainasy ispetti kórinetin qonaq úidiń qojaiynyna osyndai batyldyq kórsete alar ma eken?! Ái, qaidam, Astana maquldap bergen «Semipalatinsk» ataýy men patshalyq Resei imperiiasynyń gerbin nasihattaǵan saýda belgisin mańdaiǵa basqan qazaq azamatyna prezidenttiń óńirdegi ókili de eshteńe istei almaityn syńaily.
Sátjan QASYMJANULY,
Shyǵys Qazaqstan oblysy
"Jas Alash" gazeti
