ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸگٸن العالى بەرٸ سەمەيدٸڭ قالا رەتٸندە جاڭا تٶلتاڭباسىنىڭ قابىلدانباعاندىعى, بۇرىنعى پاتشالىق رەسەيدٸ ناسيحاتتايتىن گەربتٸڭ ەلٸ كٷنگە قولدانىلىپ كەلە جاتقانى تۋرالى باق بەتٸندە تالاي جىلدان بەرٸ ايتىلىپ كەلە جاتسا دا, كەرەعار تٷسٸنٸكتەن ارىلۋعا جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى بيلٸكتٸڭ ٶرەسٸ جەتەر ەمەس. نەگە ەكەنٸن قايدام, قالا شەنەۋنٸكتەرٸ شاھاردىڭ وسىناۋ باستى اتريبۋتىن جاڭارتۋعا كەلگەندە «ٷستەل استىنا تىعىلىپ قالاتىنىن» كٶزٸ قاراقتى قاۋىم جاقسى بٸلەدٸ. جەرگٸلٸكتٸ سۋرەتشٸ ەرلان ەمٸربەكوۆ پەن «تۋعان ەلٸم – سەمەيٸم» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتٸ ايدىن ىرىسبەكۇلى ەكەۋٸ قالالىق ەكٸمدٸكتٸ قويىپ, پرەمەر-مينيستر كەڭسەسٸنە, باس پروكۋراتۋراعا دەيٸن حات جولداسا دا, ماردىمدى نەتيجە شىعارا الماي كەلەدٸ. وسىدان 4-5 جىل بۇرىن قالانىڭ تٶلتاڭباسىنا قاتىستى جارييالانعان بايقاۋدىڭ سوڭى دا سيىرقۇيىمشاقتانىپ بارىپ, قورىتىندىسى بەلگٸسٸز كٷيدە قالدى. ەسەسٸنە, رەسەيدٸڭ ٶزٸ ەلدەقاشان قاجەتسٸز ەتٸپ قولدانىستان شىعارىپ تاستاعان «گەرب» قالانىڭ باستى بەلگٸسٸنە بالانىپ, «قاسيەتتٸ دٷنيەگە» اينالىپ كەتكەندەي.
«مۇرتقا ٶكپەلەپ جٷرگەندە ساقال شىقتى» دەگەندەي, قالانىڭ تٶلتاڭباسىن قابىلداتۋ كەرٸتارتپا شەنەۋنٸكتەردٸڭ كەسٸرٸنەن كەيٸنگە شەگەرٸلٸپ كەلە جاتقاندا ورىس وتارشىلدىعىن مويىنداۋدىڭ سوراقى ٷلگٸسٸن «سەمەي» قوناق ٷيٸنٸڭ قوجايىنى كٶرسەتتٸ. سوناۋ كەڭەستٸك دەۋٸردٸڭ كەزٸندە, 1967 جىلدان بەرٸ «سەمەي» دەگەن اتاۋمەن تۇرعان قوناق ٷيدٸڭ ماڭدايشاسىنا وسىدان 3 جىل بۇرىن عانا «سەميپالاتينسك» دەگەن اتاۋ باتتيىپ ورناتىلعاندا, جۇرت رەسەيشٸلدٸك پيعىلدى كٸمنەن كٶرەرٸن بٸلمەي دال بولىپ قالدى.
الاش استاناسى اتانعان قالاداعى مۇنداي ەرسٸلٸكتٸ جٶنگە كەلتٸرۋ كەرەكتٸگٸن سول كەزدەگٸ قالا ەكٸمٸ ايبەك كەرٸموۆكە سۋرەتشٸ ە. ەمٸربەكوۆ 2015 جىلدىڭ اقپان ايىندا ٶتكەن ەكٸمنٸڭ ەسەپ بەرۋ جيىنىندا تٶتەسٸنەن قويعان ەكەن. ەرلان شايامەتۇلىنىڭ سول ساۋالىن سٶزبە-سٶز كەلتٸرەلٸك:
- قالامىزدىڭ ورتالىعىنداعى 1967 جىلدان بەرٸ ««سەمەي» قوناق ٷيٸ» نەلٸكتەن 2014 جىلدىڭ 8 – قاراشاسىندا «سەميپالاتينسك» بولىپ ٶزگەردٸ? نەگە قالامىزدا پاتشا زامانىنىڭ گەربٸ قولدانىسقا ەنۋدە? بۇل پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ 2007 جىلدىڭ 21 ماۋسىمىندا شىققان «سەميپالاتينسك» اتاۋىن «سەمەي» ەتٸپ ٶزگەرتكەن № 351 جارلىعىنا قاراما-قايشى بولىپ شىقپاي ما?»
ا. كەرٸموۆتٸڭ جاۋابى: «بەرٸمٸزدٸڭ كٶزٸمٸز ٷيرەنٸپ قالعان «سەمەي» قوناق ٷيٸنٸڭ اتى ٶزگەرٸپ كەتۋٸ تٷسٸنٸكسٸز جاعداي. مەن قازٸر باستىق بولىپ وتىرعان ادامدارمەن سٶيلەستٸم, ٶكٸنٸشكە وراي, تٸل تابىسا المادىق. ول كٸسٸلەر سەمەيدە تۇرمايدى, باسقا قالالاردا تۇرادى. ولاردىڭ بەرٸ دە ٶزٸمٸزدٸڭ جەرلەستەرٸمٸز. بەرٸ دە قازاق ازاماتتارى. تاۋارلىق بەلگٸ دەگەن بولادى. پاتشا گەربٸن بۇل كٸسٸلەر (قوناق ٷي باسشىلارىن ايتىپ وتىر-اۆت.) استانادان بەكٸتكٸزٸپ الىپتى. ول جەر بيزنەس نىسانى بولعاندىقتان, مەسەلە كٷردەلٸلەۋ. مەن ٶتٸنٸش بەردٸم, يەلەرٸمەن تاعى دا سٶيلەسەمٸز, تاعى دا ايتامىن. نە ٷشٸن ٶزگەرتكەندەرٸن ٶزٸم دە تٷسٸنە المادىم» (ەكٸمنٸڭ بۇل جاۋابى تاسپاعا جازۋلى, سۋرەتشٸ قولىندا ساقتاۋلى تۇر).
قالانىڭ سول كەزدەگٸ ەكٸمٸ مەن سۋرەتشٸنٸڭ اراسىنداعى وسىناۋ سۇراق-جاۋاپتىڭ جۇرت الدىنان ٶتكەنٸنە دە 3 جىلدىڭ جٷزٸ بولدى. كەرٸموۆ قانشا كەرٸنە مٸنسە دە, قوناق ٷي قوجايىنىن جٶنگە شاقىرۋدىڭ ورايىن كەلتٸرە الماعان كٷيٸ بۇل «ەستافەتانى» قازٸرگٸ قالا ەكٸمٸ سەلٸموۆكە تابىستاپ, قىزمەت اۋىستىرىپ كەتتٸ.
ال سۋرەتشٸ ە. ەمٸربەكوۆتٸڭ ايتۋىنشا, رەسەيدٸڭ گەرالديكا تۋرالى زاڭىنىڭ 7 تارماعىندا قالا تٶلتاڭباسى (گەربٸ) ەشقاشان دا ساۋدا بەلگٸسٸ بولا المايتىنى اتاپ كٶرسەتٸلگەن. وسىنى نەگٸزگە العان ول ٶزٸ سەنٸمدٸ ٶكٸلٸ بولىپ تابىلاتىن «تۋعان قالام – سەمەيٸم» قوعامدىق قورى ارقىلى تيٸستٸ ورىندارعا سۇراۋ جولداپ, «سەميپالاتينسك» قوناق ٷيٸنٸڭ اتاۋى جەنە سىرتقى قابىرعاسى مەن ماڭدايشاسىندا تۇرعان پاتشالىق رەسەي گەربٸن ەسكە تٷسٸرەتٸن بەلگٸنٸڭ قولدانۋعا قالايشا رۇقسات بەرٸلگەنٸن انىقتاپ كٶرگەن.
جٸبەرگەن سۇرانىستارىما سەيكەس, شقو ٸشكٸ ساياسات باسقارماسىنىڭ باسشىسى كراسنوباەۆادان قر ەدٸلەت مينيسترلٸگٸنٸڭ «ۇلتتىق زيياتكەرلٸك مەنشٸك ينستيتۋتى» شارۋاشىلىق جٷرگٸزۋ قۇقىعىنداعى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتٸك كەسٸپورىنى» ديرەكتورى ە. وسپانوۆتىڭ قولى قويىلعان قۇجاتتى الدىم. وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋار تاڭبالارىنىڭ مەملەكەتتٸك تٸزٸلٸمٸ بويىنشا مەن ايتىپ وتىرعان رەسەي گەربٸنە ۇقساس ساۋدا بەلگٸسٸنٸڭ رۇقساتى «گوستينيچنىي كومپلەكس «سەمەي» جشس-ٸنە 2017 جىلدىڭ 14 ماۋسىمىندا بەرٸلگەندٸگٸ كٶرسەتٸلگەن. ال قالانىڭ بۇرىنعى ەكٸمٸ ايبەك كەرٸموۆ ماعان قوناق ٷي باسشىلارى «سەميپالاتينسك» اتاۋى مەن بەلگٸنٸ استانادان بەكٸتكٸزٸپ العانىن 2015 جىلدىڭ اقپانىنداعى ەسەپ بەرۋ جيىنىندا ايتىپ وتىر. سوندا قوناق ٷي باسشىلارى ٷش جىل بۇرىن بەكٸتكٸزٸپ العان بولسا, «ۇلتتىق زيياتكەرلٸك مەنشٸك ينستيتۋتى» رمك-نان الىنعان مەلٸمەتتەر قايدان شىقتى? وندا «گوستينيچنىي كومپلەكس سەمەي» جشس-ٸنەن تٷسكەن ٶتٸنٸم داتاسى 25. 04. 2016 جىل ەكەنٸ تايعا تاڭبا باسقانداي كٶرسەتٸلگەن. مەن تٷسٸنە الماي وتىرعان جۇمباق جايلار كٶپ بولىپ تۇر بۇل تۇرعىدا, - دەيدٸ ەرلان شاياحمەتۇلى.
«الدىمەن سەمەيدٸڭ اتاۋىن «الاش» دەپ ٶزگەرتٸپ السىن»
حوش, سونىمەن, تالايدى اڭ-تاڭ ەتكەن «سەميپالاتينسك» اتاۋىنا قوناق ٷي باسشىلىعى نەگە قۇمارتتى? ورىستىڭ وتارشىلدىق نيەتٸنەن تۋعان پاتشالىق رەسەي گەربٸنە ۇقساس بەلگٸنٸ قالانىڭ دەل ورتاسىنداعى قوناق ٷيدٸڭ ماڭدايشاسى مەن وڭ جاق جوعارى بٶلٸگٸنە «مەن مۇندالاتىپ» جاپسىرۋىنا نە سەبەپ? وسى جەنە ٶزگە دە ساۋالدار جەتەگٸندە اتالعان قوناق ٷيدٸڭ ەسٸگٸنەن اتتادىق. قوناق ٷي ەكٸمشٸسٸ ديرەكتوردىڭ دا, قۇرىلتايشىنىڭ دا ورىندارىندا جوق ەكەنٸن ايتقانىمەن, جۇمىس تەلەفوندارىن بەردٸ. ديرەكتور اينۇر مەسكەنقىزىن تابۋ (ۇيالى تەلەفونىنا حابارلاسۋ) قيىنعا سوققانىمەن, قۇرىلتايشىسى قايىرحان شەكەرٸموۆپەن ۇيالى تەلەفونى ارقىلى تٸلدەسۋدٸڭ سەتٸ تٷستٸ. (قاراماعىنداعى قىزمەتكەر ٸسساپارمەن ٶسكەمەندە جٷرگەنٸن ايتقان بولاتىن- اۆت).
– مەن سٸزگە ايتايىن, بٸلە بٸلسەڭٸز «سەميپالاتينسك» بٸز ٷشٸن تاريح, - دەدٸ قويىلعان ساۋالعا جاۋابىن نىعارلاي جەتكٸزگەن قۇرىلتايشى ق. شەكەرٸموۆ.
– ٶيتكەنٸ, بەرٸمٸز دە كەڭەستٸك دەۋٸردە سەمەيدە ەمەس, «سەميپالاتينسك» قالاسىندا ٶسكەنبٸز. راس, قوناق ٷي اتاۋىنا بايلانىستى بايبالام سالىپ جٷرگەندەر بارشىلىق. ال ەگەر ولاردىڭ بەلسەندٸلٸكتەرٸ مىقتى بولسا, باسقا مەيرامحانا, قوناق ٷيلەردٸڭ اتاۋىمەن نەگە الىسپايدى?! «پاريج», «پراگا» رەستوراندارى بار سەمەيدە. «نوماد» قوناق ٷيٸ دەگەن دە بار. ال وسىلاردىڭ اتاۋىن ٶزگەرتٸپ, سەمەيدٸڭ تاريحىنا قاتىستى اتاۋ قويۋ كەرەكتٸگٸن نەگە ايتپايدى? شامالارى جەتسە سولاردى ٶزگەرتتٸرسٸن ەۋەلٸ! ال «سەمەي» قوناق ٷيٸن «سەميپالاتينسك» دەپ ٶزگەرتكەندە تۇرعان ەشتەڭە جوق.
جا: – باسقا اتاۋدى قويۋ قاجەت بولمادى ما? مىسالى قالامىزدىڭ الاش قايراتكەرلەرٸ باس قوسقان قالا ەكەنٸن بٸلەسٸز. «الاش» دەپ اتاسا شە?
ق. ش: – مەن دە بٸر كٸسٸدەي قالا تاريحىنان حابارىم بار اداممىن, پاتريوتپىن دا. ەگەر قالا تاريحىنا جانىمىز شىن اشيتىن بولسا, نەگە سەمەي اتاۋىن «الاش» دەپ ٶزگەرتپەيمٸز وسى? تٸپتٸ, ونى بىلاي قويعاندا استانانىڭ ٶزٸندە «موسكۆا» قوناق ٷيٸ قاسقايىپ تۇر عوي. شامالارى مىقتى بولسا, سونى نەگە الدىرتىپ تاستامايدى? ەگەر سونى ٶزگەرتتٸرە الام, سەمەيگە الاش اتاۋىن الىپ بەرە الام دەگەن ادام شىقسا, وسى جول قاراجاتىنان باستاپ, بار شىعىنىن مەن-اق كٶتەرٸپ الايىن وسى.
جا: – ال قوناق ٷي قابىرعاسىنداعى پاتشالىق رەسەي گەربٸنە ۇقساس ساۋدا بەلگٸسٸ – لوگوتيپ تۋرالى نە ايتاسىز?
ق.ش: – يە, بۇل – بٸزدٸڭ ساۋدا بەلگٸمٸز. باز بٸرەۋلەردٸڭ «پاتشالىق رەسەي گەربٸ» دەگەندەرٸ شىندىققا جاناسپايدى. پاتشالىق رەسەي گەربٸندە تەج كيگٸزٸلٸپ تۇر. ال مۇندا ول جوق. مۇنى تاڭداۋىمىزدىڭ مەنٸسٸ سەمەي جٸبەك جولىنداعى تاريحي شاھار بولعان. ول زاماندا تاۋار تاسىمالى رەتٸندە تٷيە پايدالانىلعانى بەلگٸلٸ. بەلگٸدەگٸ تٷيە سونى مەڭزەيدٸ.
قالاي بولعاندا دا ٶز ٸس-ەرەكەتتەرٸن دۇرىسقا بالاعان قوناق ٷي قۇرىلتايشىسىنىڭ پٸكٸر-كٶزقاراسىن ٶزگەرتۋ مٷمكٸن ەمەستٸگٸنە كٶز جەتكٸزۋ قيىن بولعان جوق. الايدا, قالا تٶلتاڭباسىنا قاتىستى, اتاۋى ٶزگەرٸپ كەتكەن «سەميپالاتينسك» قوناق ٷيٸنە قاتىستى ايتىس-تارتىستىڭ بەل ورتاسىندا جٷرگەن «تۋعان قالام – سەمەيٸم» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتٸ ايدىن رىسبەكۇلى قۇرىلتايشىنىڭ سٶزٸن تٷگەلدەي تەرٸسكە شىعاردى.
– «سەميپالاتينسك» قوناق ٷيٸنٸڭ ماڭدايشاسىنداعى لوگوتيپتە پاتشالىق رەسەي گەربٸندەگٸ تەجدٸڭ بولماعانى ونىڭ لوگوتيپ, ياعني, ساۋدا بەلگٸسٸ ەكەندٸگٸن بٸلدٸرەدٸ دەۋ - قيسىنسىز, بوس ەڭگٸمە. تەجدٸڭ ورنىندا تۇرعان قالانعان كٸرپٸش سۋرەتٸ 1851 جىلعى سەميپالاتينسك قالاسىنىڭ رەسەي يمپەريياسى دەۋٸرٸندەگٸ گەربٸ ەكەندٸگٸن ايعاقتايدى. بۇل پاتشالىق رەسەيدٸڭ ەرتٸس جاعاسىنا وتارلاۋ ماقساتىندا سالعان قامال بەكٸنٸسٸن مەڭزەيدٸ. ال استىنداعى تٷيە مەن اينالاسىنداعى گٷلدەستە 1878 جىلى باسقا دا گۋبەرنييا مەن وبلىستار سەكٸلدٸ سەميپالاتينسك وبلىسىنىڭ گەربٸ رەتٸندە بەكٸتٸلگەن كەزٸندەگٸ نۇسقادان الىنعان. ال قوناق ٷيدٸڭ وڭ جاق قابىرعاسىنداعى سۋرەت ارنايى بەكٸتٸلٸمەگەن, تەجٸ عانا الىنىپ تاستالعان بۇرىنعى سەميپالاتينسك وبلىسىنىڭ گەربٸ بولىپ تابىلادى. بۇل قازٸرگٸ كٷندە دە سەمەي قالاسىنىڭ گەربٸ رەتٸندە رەسمي ەمەس تٷردە قولدانىستا جٷر. ال, وسى دەلەلدەردٸ ەسكەرسەك, ونى جاي عانا ساۋدا بەلگٸسٸ دەپ قالاي ايتا الامىز?! ودان كەيٸن لوگوتيپ, ەمبلەما, گەربتەردٸڭ ورنالاستىرۋدىڭ ٶزٸندٸك تەرتٸبٸ بار. جٸلٸكتەپ ايتار بولساق, لوگوتيپ – بيزنەستٸك ماقساتتاعى ساۋدا بەلگٸسٸ, ەمبلەما – بانك, مەكەمەلەر مەن وقۋ ورىندارىنىڭ نىشانى. ال مىنا ايتىپ وتىرعانىمىز – («سەميپالاتينسك» قوناق ٷيٸنٸڭ بەلگٸسٸ- اۆت.) تاعى دا ايتامىن, سان تٷرلٸ قۇبىلعان پاتشالىق رەسەي گەربٸ بولىپ تابىلادى. تاريح دەگەنٸمٸز ارگۋمەنت پەن فاكتٸدەن قۇرالادى. ارگۋمەنت قايسى? پاتشالىق رەسەي گەربٸنٸڭ بەلگٸلەرٸ. فاكتٸ قايسى? سول ارقىلى پاتشالىق ورىس يمپەريياسىن ناسيحاتتاۋعا جول بەرۋ. ال وسىنداي ساياسي ساۋاتسىزدىققا سانالى تٷردە بارىپ وتىرعان قوناق ٷي يەسٸنٸڭ كٶزدەگەنٸ نە? پاتشالىق رەسەي دەۋٸرٸن اڭساۋ ما, ەلدە «سەميپالاتينسك» اتاۋى ارقىلى كەڭەستٸك كەزەڭدٸ كٶكسەۋ مە? تاعى بٸر تاڭقالدىراتىنى – ونىڭ وسىنداي ساياسي قاتەلٸك «مەن مۇندالاپ» تۇرعان ساۋدا بەلگٸسٸن يەلەنۋٸنە قالايشا رۇقسات بەرٸلدٸ? ەدٸلەت مينيسترلٸگٸنە قاراستى «ۇلتتىق زيياتكەرلٸك مەنشٸكتٸك ينستيتۋتى» شىنىمەن ەشتەڭەگە مەن بەرمەگەنٸ مە?! جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى بيلٸك كٶز الدارىنداعى مىنا ٶرەسكەل قاتەلٸكتٸ كٶرسە دە سالعىرت قاراپ وتىرعانىنا تاڭىم بار. بۇل قالالىق ەكٸمدٸكتٸڭ دەرمەنسٸزدٸگٸن كٶرسەتەدٸ, - دەيدٸ ايدىن رىسبەكۇلى.
تٷيٸن ورنىنا: ٶتكەن جىلدىڭ كٷزٸندە شقو ەكٸمٸ دانيال احمەتوۆ سەمەيگە كەلگەن ساپارىندا قالالىق ەكٸمدٸكتە رەسمي جيىن ٶتكٸزگەن بولاتىن. سول كەزدە سٶز العان قالاعا بەلگٸلٸ بەلسەندٸ نيكولاي يساەۆ كەيبٸر كٶشەلەرگە قاتىستى سۇراق قويعان-دى. قايدا بارسا دا الدىنان شىعاتىن, اتقارۋشى بيلٸك ٶكٸلدەرٸنە سۇراق قويۋعا قۇمارتىپ تۇراتىن يساەۆقا قاراعان احمەتوۆ: «ۆى گدە جيۆەتە?» دەدٸ جورتا قيياستانىپ. «ۆ سەميپالاتينسكە» دەدٸ ن. يساەۆ. سول-اق ەكەن وبلىس باسشىسى قالانىڭ اتاۋى ورىسشا دا, قازاقشا دا سەمەي ەكەندٸگٸن قاداپ تۇرىپ ايتىپ, «سەميپالاتينسك» دەپ ەش ۋاقىتتا شاتاسپاۋ كەرەكتٸگٸن اتاپ كٶرسەتكەن ەدٸ. سول كەزدەسۋگە قاتىسقان قالا تۇرعىندارى سەمەيدٸڭ تاريحي اتاۋىن مويىنداتقان وبلىس ەكٸمٸنە دەن ريزا بولعان-دى. تٸپتٸ, ارتىنشا وسىناۋ سۇراق-جاۋاپتىڭ ۆيدەو-ٷزٸندٸسٸ دە ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە تاراپ جٷرە بەرگەن.
مٸنە, سٶيتٸپ سەمەيدٸڭ قاشان دا سەمەي بولىپ قالا بەرەتٸندٸگٸن ايتقان دانيال كەنجەتايۇلى سىرتتان كەلگەن مەيمانعا قالانىڭ باستى ايناسى ٸسپەتتٸ كٶرٸنەتٸن قوناق ٷيدٸڭ قوجايىنىنا وسىنداي باتىلدىق كٶرسەتە الار ما ەكەن?! ەي, قايدام, استانا ماقۇلداپ بەرگەن «سەميپالاتينسك» اتاۋى مەن پاتشالىق رەسەي يمپەريياسىنىڭ گەربٸن ناسيحاتتاعان ساۋدا بەلگٸسٸن ماڭدايعا باسقان قازاق ازاماتىنا پرەزيدەنتتٸڭ ٶڭٸردەگٸ ٶكٸلٸ دە ەشتەڭە ٸستەي المايتىن سىڭايلى.
سەتجان قاسىمجانۇلى,
شىعىس قازاقستان وبلىسى
"جاس الاش" گازەتٸ
