Foto: a2seven.ru
QR Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti Qazaqstan: bárimiz jáne árqaisymyz úshin. Qazir jáne árdaiym» atty sailaýaldy baǵdarlamasynda Úkimet aldyna elimizdiń agroónerkásiptik keshenin damytý boiynsha birqatar jańa mindetter belgiledi. Nátijesinde memleket aýyl sharýashylyq óndirisin turaqty damytý boiynsha aýqymdy jobalardy iske asyryp jatyr.
«Aýyl sharýashylyǵy ekonomikanyń jańa qozǵaýshy kúshine ainalady. Aldaǵy jyldarda aýyl-aimaqty órkendetýge basymdyq beremiz. Biz aýyldyq jerdi jumyspen jappai qamtý úshin jaǵdai jasaimyz, aýyl turǵyndarynyń kásipkerlik bastamalaryn qoldaimyz. Turǵyndarǵa jer qoljetimdi bolady. Ol úshin iri jer ielerinen paidalanylmaityn jer telimderin memleket menshigine qaitarý jumystaryn jandandyramyz», - delingen sailaýaldy baǵdarlamada.
Osy jáne ózge máseleler jóninde ekonomika ǵylymdarynyń doktory, zertteýshi-ǵalym Ońalbek Abralievpen áńgimelesip, eldiń agroónerkásiptik keshenin damytý jóninde suhbattasqan edik.
- Ońalbek Altybaiuly, Prezident byltyr óziniń sailaýaldy baǵdarlamasynda jáne biylǵy 1 qyrkúiektegi Joldaýynda AÓK basym baǵyttaryn ataǵan bolatyn. Sonyń ishinde et, sút, astyq, jylyjai, qus fabrikalaryn qurý, jemis-jidek saqtaý qoimalaryn jáne etti mal sharýashylyǵyn damytý máselesi ózekti bolyp tur. Aýyl sharýashylyǵyn qarjylandyrý máselesi qalai sheshilýde?
- Básekege qabiletti azyq-túlikti óndirý jáne álemdik naryq keńistiginde suranysqa ie bolatyn sapaly ónimderdi óndirý tek innovatsiialyq tehnologiialardy engizý arqyly júzege asady. Aýylsharýshylyǵy salasynda qoldanylyp jatqan tehnikanyń 80% eskirgen. Osyǵan orai sharýa qojalyqtaryna, fermerlerge jáne aýylsharýashylyq kooperativterine tehnika alýǵa jeńildetilgen lizing baǵdarlamasy boiynsha -46,6 mlrd tenge bólinip otyr. Sonymen qatar 2023 jyly sút-taýarly fermalarynyń salý jáne jańartýǵa jeńildetilgen nesiege 100 mlrd tenge baǵyttaldy. Aýylsharýashylyǵy salasynda basym baǵyttar qatary keńeiýde: etti mal sharýashlyyǵy (1 myń bas), jemis saqtaý qoimalary (1 myń tonna), intensivti baý (alma baqtary, jemis-jidek 5 ga joǵary), jylyjai keshenderi, balyq sharýashylyqtary (jylyna 25 tonna balyq taýarlary). Sonymen qatar aýylsharýashylyq ónimderin tereń óńdeý, sonyń ishinde jún jáne teri. Memleketimiz azyq-túlikti eksporttaýda jetekshi orynda, egistik jerlerdiń aýmaǵy 24 mln gektar, jylyna orta eseppen 17-20 mln tonna aralyǵynda astyq jinaimyz. Onyń 7 mln tonnasy ishki qajettilikke jáne 8-10 mln tonnasy eksportqa jiberiledi. Búgingi kezde aýyl sharýashylyq salasynda 230 myńnan astam aýyl sharýashylyq qurylymdary jumys jasaýda. Elimizdiń 17 oblysyndaǵy óńirlerinde 23 tájiribe stantsiialary ósimdik jáne mal sharýashylyǵy salalary boiynsha ózderiniń ǵylymi zertteýlerin júrgizip, oń nátijelerin óndiriske engizýde.
- Aýyldyq eldi mekenderdi damytý bolashaǵy qalai bolmaq?
- Elimiz indýstrialdy-agrarly el jáne ulan-ǵaiyr territoriiamyz álemde 9 oryn alady, dala órkenietine beiimdelgen aýylsharýashylyq salasyn damytýdyń bolashaǵy óte zor. Jaqynda egemendi elimizdiń halqy 20 mln adamǵa jetti, onyń 7,6 mln (38 %) -6295 aýyldyq eldi mekenderde turady. Aýyl halqynyń áleýmettik-ekonomikalyq deńgeiin arttyrý memleketimizdiń basym baǵyttarynyń birine jatady. Prezident Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda atap ótti «Aýyl sharýashylyǵyn damytý – negizgi problemanyń biri. Osy saladaǵy ahýal elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigine tikelei áser etedi». Osyǵan orai, elimizde aýylsharýashylyq salasyndaǵy 230,4 myńnan astam aýylsharýashylyq qurylymdarynyń eńbek ónimdiligin arttyrý, álemdik naryqqa básekege qabiletti qazaqstandyq ónimderdi eksporttaý, ishki naryqta 20 mln. halqymyzdy sapaly otandyq azyq-túlikpen qamtamasyz jasaýdy 80 paiyzǵa jetkizý mindeti tur. Aýylsharýashylyq salasyn damytýdyń zor múmkindikter bar: bilimdi de belsendi eńbek resýrstarynyń bolýy, óte mol shikizat resýrstarynyń bolýy; internet arqyly kez-kelgen aqparattardy alý múmkindigi; qol jetimdi ár túrli nesie resýrstary bar; zamanaýi tehnologiiany qoldaný jaǵdaiynyń bolýy; eksportqa óz buiymdaryn eksporttaý múmkindikteri EO (27 memleket-502 mln adam), Evraziia odaǵy elderine (166 mln adam- Resei, Belorýs, Armeniia, Qyrǵyzstan), Orta Aziia elderi (52,5 mln adam) Batys Qytai-Batys-Eýropa halyqaralyq avtomobil jolynyń múmkindikterin paidalaný; Aqtaýdaǵy "Quryq” ailaǵy arqyly Ázerbaidjan, Grýziia, Iran taǵy basqa elderge.
- Aýyldyń IV deńgeili biýdjet jobasyn zerttep júrgenińizdi bilemiz. Bul týraly ne aitar edińiz?
- Aityp otyrǵanyńyz óte oryndy, memlekettik jáne jergilikti basqarý organdaryn jetildirý baǵytynda 2023 jyldyń 5 qarashasynda 45 aýdannyń ákimderin, al 2022 jyly 600 aýyl ákimderin jergilikti turǵyndar sailady. Jergilikti aýyl IV biýdjetin qalyptastyrdyq, aýyl biýdjetine 7 túrli salyq túrleri berildi. Biýdjettiń IV deńgeii - jergilikti ózin-ózi basqarýdyń qarjylyq derbestigi. Aýyl biýdjeti turǵyn halyqtyń múddelerin eskere otyrp, qarajatty tiimdi josparlaý men bólýge múmkindik beredi. Bul 6295 aýyldar infraqurylymyn jáne turǵyndardyń áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaiy deńgeiin arttyrýǵa kómektesedi. Elimizdegi 168 aýdannyń 65 aýdany shekaralas aimaqtarda ornalasqan jáne olardaǵy eldi mekenderdi damytý memlekettimizdiń turaqty damýynyń kepili ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek. Biyl shekara mańynda ornalasqan 2 oblysta jańadan 3 aýdan quryldy Shyǵys Qazaqstan oblysynda: Katonqaraǵai, Marqakól jáne Abai oblysynda Maqanshy. Shekaralas aýdandardy qurý arqyly sol óńirdiń ekonomikasyn damyta otyryp, turǵyn halyqtyń aýyldarda turaqtanýyna jaǵdai jasalyp jatyr.
- Prezident Qasym-Jomart Toqaev 1 qyrkúiektegi Qazaqstan halqyna joldaýynda sý resýrstary jáne irrigatsiia ministrligin qurýdy tapsyrǵan bolatyn. Bul tapsyrmanyń nátijeleri qandai eken?
- Sý resýrstary jáne irrigatsiia ministrligi quryldy jáne aimaqtarda sý qoimalary men únemdi innovatsiialyq tehnologiialardy engizý jobalaryn engizý baǵytynda jumys jasaýda. Qazaqstan Respýblikasynyń 17 oblysyndaǵy 6295 eldi mekenderdiń 65-70% shól jáne shóleitti aimaqta ornalasqandyqtan, 20 mln halyqtyń jan basyna shaqqanda sýmen qamtamasyz etilýi jaǵynan Orta Aziia elderinde eń sońǵy orynda tur. Sý resýrstarymyz negizinen basqa memleketterden bastaý alady: QHR (Ertis, Ile), Ortalyq Aziia elderinen (Syrdariia, Talas, Shý), Reseiden (Edil, Jaiyq) transshekaralyq ózender arqyly keledi. Sýarmaly jerlerdiń 80% negizinen ońtústik ekonomikalyq aýdandaǵy 5 oblysta ornalasqan: Jetisý, Almaty, Jambyl, Túrkistan, Qyzylorda. Elimizdegi aýylsharýashylyǵyndaǵy sýarmaly jerlerdiń aýdany 1,8 mln ga, 2025-2030 jylǵa qarai 3 mln jetkizý josparlanyp otyr Iaǵni sý resýrstary jáne irrigatsiia ministrligi aýylsharýashylyǵy salasynda daqyldardyń túsimin arttyrýda álemdik ozyq tájiribelerdi qoldaný baǵytynda jańa 20 astam jobalardy júzege asyrýda.
Sózimdi qorytyndylai kele aitarym, jalpy elimiz áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik ónimderimen ózin ózi tolyq qamatamasyz ete alady. Buǵan Qazaqstannyń qaýqary jetedi. Bizde aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń barlyq alǵysharttary bar. Aýyl sharýashylyǵyn jolǵa qoiyp, el ekonomikasyn kóterý úshin qanshama baǵdarlamalar iske qosyldy. Iaǵni ózimizdi sapaly azyq-túlik ónimderimen tolyq qamtityn kún de jaqyn. Óitkeni qazirgi Prezidentimiz aýyl sharýashylyǵyn damytyp, halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etýge erekshe kóńil bólip otyr. Túrli baǵdarlamalardy qabyldaǵan soń mindetti túrde onyń igilikteri bolady. Elimizdiń aýyl sharýashylyǵyn alǵa ilgeriletý úshin atqaratyn jumystar shash-etekten. Tek bizge tezirek etek-jeńimizdi jinap, naqty is-sharalarǵa den qoiý kerek. Ǵylymi-praktikalyq esepke súienip, saýatty is-áreketke kóshsek, aýyl sharýashylyǵy - Qazaqstan el ekonomikasynyń draiverine ainalary sózsiz.
Suhbatyńyzǵa raqmet!
Suhbattasqan Merýert Tólenova
