فوتو: a2seven.ru
قر پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ «ەدٸلەتتٸ قازاقستان: بەرٸمٸز جەنە ەرقايسىمىز ٷشٸن. قازٸر جەنە ەردايىم» اتتى سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ٷكٸمەت الدىنا ەلٸمٸزدٸڭ اگروٶنەركەسٸپتٸك كەشەنٸن دامىتۋ بويىنشا بٸرقاتار جاڭا مٸندەتتەر بەلگٸلەدٸ. نەتيجەسٸندە مەملەكەت اۋىل شارۋاشىلىق ٶندٸرٸسٸن تۇراقتى دامىتۋ بويىنشا اۋقىمدى جوبالاردى ٸسكە اسىرىپ جاتىر.
«اۋىل شارۋاشىلىعى ەكونوميكانىڭ جاڭا قوزعاۋشى كٷشٸنە اينالادى. الداعى جىلداردا اۋىل-ايماقتى ٶركەندەتۋگە باسىمدىق بەرەمٸز. بٸز اۋىلدىق جەردٸ جۇمىسپەن جاپپاي قامتۋ ٷشٸن جاعداي جاسايمىز, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كەسٸپكەرلٸك باستامالارىن قولدايمىز. تۇرعىندارعا جەر قولجەتٸمدٸ بولادى. ول ٷشٸن ٸرٸ جەر يەلەرٸنەن پايدالانىلمايتىن جەر تەلٸمدەرٸن مەملەكەت مەنشٸگٸنە قايتارۋ جۇمىستارىن جانداندىرامىز», - دەلٸنگەن سايلاۋالدى باعدارلامادا.
وسى جەنە ٶزگە مەسەلەلەر جٶنٸندە ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, زەرتتەۋشٸ-عالىم وڭالبەك ابراليەۆپەن ەڭگٸمەلەسٸپ, ەلدٸڭ اگروٶنەركەسٸپتٸك كەشەنٸن دامىتۋ جٶنٸندە سۇحباتتاسقان ەدٸك.
- وڭالبەك التىبايۇلى, پرەزيدەنت بىلتىر ٶزٸنٸڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا جەنە بيىلعى 1 قىركٷيەكتەگٸ جولداۋىندا اٶك باسىم باعىتتارىن اتاعان بولاتىن. سونىڭ ٸشٸندە ەت, سٷت, استىق, جىلىجاي, قۇس فابريكالارىن قۇرۋ, جەمٸس-جيدەك ساقتاۋ قويمالارىن جەنە ەتتٸ مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ مەسەلەسٸ ٶزەكتٸ بولىپ تۇر. اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋ مەسەلەسٸ قالاي شەشٸلۋدە?
- بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ازىق-تٷلٸكتٸ ٶندٸرۋ جەنە ەلەمدٸك نارىق كەڭٸستٸگٸندە سۇرانىسقا يە بولاتىن ساپالى ٶنٸمدەردٸ ٶندٸرۋ تەك يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ ارقىلى جٷزەگە اسادى. اۋىلشارۋشىلىعى سالاسىندا قولدانىلىپ جاتقان تەحنيكانىڭ 80% ەسكٸرگەن. وسىعان وراي شارۋا قوجالىقتارىنا, فەرمەرلەرگە جەنە اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرٸنە تەحنيكا الۋعا جەڭٸلدەتٸلگەن ليزينگ باعدارلاماسى بويىنشا -46,6 ملرد تەنگە بٶلٸنٸپ وتىر. سونىمەن قاتار 2023 جىلى سٷت-تاۋارلى فەرمالارىنىڭ سالۋ جەنە جاڭارتۋعا جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيەگە 100 ملرد تەنگە باعىتتالدى. اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىندا باسىم باعىتتار قاتارى كەڭەيۋدە: ەتتٸ مال شارۋاشلىىعى (1 مىڭ باس), جەمٸس ساقتاۋ قويمالارى (1 مىڭ توننا), ينتەنسيۆتٸ باۋ (الما باقتارى, جەمٸس-جيدەك 5 گا جوعارى), جىلىجاي كەشەندەرٸ, بالىق شارۋاشىلىقتارى (جىلىنا 25 توننا بالىق تاۋارلارى). سونىمەن قاتار اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸن تەرەڭ ٶڭدەۋ, سونىڭ ٸشٸندە جٷن جەنە تەرٸ. مەملەكەتٸمٸز ازىق-تٷلٸكتٸ ەكسپورتتاۋدا جەتەكشٸ ورىندا, ەگٸستٸك جەرلەردٸڭ اۋماعى 24 ملن گەكتار, جىلىنا ورتا ەسەپپەن 17-20 ملن توننا ارالىعىندا استىق جينايمىز. ونىڭ 7 ملن تونناسى ٸشكٸ قاجەتتٸلٸككە جەنە 8-10 ملن تونناسى ەكسپورتقا جٸبەرٸلەدٸ. بٷگٸنگٸ كەزدە اۋىل شارۋاشىلىق سالاسىندا 230 مىڭنان استام اۋىل شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى جۇمىس جاساۋدا. ەلٸمٸزدٸڭ 17 وبلىسىنداعى ٶڭٸرلەرٸندە 23 تەجٸريبە ستانتسييالارى ٶسٸمدٸك جەنە مال شارۋاشىلىعى سالالارى بويىنشا ٶزدەرٸنٸڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرٸن جٷرگٸزٸپ, وڭ نەتيجەلەرٸن ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋدە.
- اۋىلدىق ەلدٸ مەكەندەردٸ دامىتۋ بولاشاعى قالاي بولماق?
- ەلٸمٸز يندۋستريالدى-اگرارلى ەل جەنە ۇلان-عايىر تەرريتورييامىز ەلەمدە 9 ورىن الادى, دالا ٶركەنيەتٸنە بەيٸمدەلگەن اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىن دامىتۋدىڭ بولاشاعى ٶتە زور. جاقىندا ەگەمەندٸ ەلٸمٸزدٸڭ حالقى 20 ملن ادامعا جەتتٸ, ونىڭ 7,6 ملن (38 %) -6295 اۋىلدىق ەلدٸ مەكەندەردە تۇرادى. اۋىل حالقىنىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دەڭگەيٸن ارتتىرۋ مەملەكەتٸمٸزدٸڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بٸرٸنە جاتادى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا اتاپ ٶتتٸ «اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ – نەگٸزگٸ پروبلەمانىڭ بٸرٸ. وسى سالاداعى احۋال ەلٸمٸزدٸڭ ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ». وسىعان وراي, ەلٸمٸزدە اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنداعى 230,4 مىڭنان استام اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ, ەلەمدٸك نارىققا بەسەكەگە قابٸلەتتٸ قازاقستاندىق ٶنٸمدەردٸ ەكسپورتتاۋ, ٸشكٸ نارىقتا 20 ملن. حالقىمىزدى ساپالى وتاندىق ازىق-تٷلٸكپەن قامتاماسىز جاساۋدى 80 پايىزعا جەتكٸزۋ مٸندەتٸ تۇر. اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىن دامىتۋدىڭ زور مٷمكٸندٸكتەر بار: بٸلٸمدٸ دە بەلسەندٸ ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ بولۋى, ٶتە مول شيكٸزات رەسۋرستارىنىڭ بولۋى; ينتەرنەت ارقىلى كەز-كەلگەن اقپاراتتاردى الۋ مٷمكٸندٸگٸ; قول جەتٸمدٸ ەر تٷرلٸ نەسيە رەسۋرستارى بار; زاماناۋي تەحنولوگييانى قولدانۋ جاعدايىنىڭ بولۋى; ەكسپورتقا ٶز بۇيىمدارىن ەكسپورتتاۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ ەو (27 مەملەكەت-502 ملن ادام), ەۆرازييا وداعى ەلدەرٸنە (166 ملن ادام- رەسەي, بەلورۋس, ارمەنييا, قىرعىزستان), ورتا ازييا ەلدەرٸ (52,5 ملن ادام) باتىس قىتاي-باتىس-ەۋروپا حالىقارالىق اۆتوموبيل جولىنىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن پايدالانۋ; اقتاۋداعى "قۇرىق” ايلاعى ارقىلى ەزەربايدجان, گرۋزييا, يران تاعى باسقا ەلدەرگە.
- اۋىلدىڭ IV دەڭگەيلٸ بيۋدجەت جوباسىن زەرتتەپ جٷرگەنٸڭٸزدٸ بٸلەمٸز. بۇل تۋرالى نە ايتار ەدٸڭٸز?
- ايتىپ وتىرعانىڭىز ٶتە ورىندى, مەملەكەتتٸك جەنە جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋ ورگاندارىن جەتٸلدٸرۋ باعىتىندا 2023 جىلدىڭ 5 قاراشاسىندا 45 اۋداننىڭ ەكٸمدەرٸن, ال 2022 جىلى 600 اۋىل ەكٸمدەرٸن جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار سايلادى. جەرگٸلٸكتٸ اۋىل IV بيۋدجەتٸن قالىپتاستىردىق, اۋىل بيۋدجەتٸنە 7 تٷرلٸ سالىق تٷرلەرٸ بەرٸلدٸ. بيۋدجەتتٸڭ IV دەڭگەيٸ - جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋدىڭ قارجىلىق دەربەستٸگٸ. اۋىل بيۋدجەتٸ تۇرعىن حالىقتىڭ مٷددەلەرٸن ەسكەرە وتىرپ, قاراجاتتى تيٸمدٸ جوسپارلاۋ مەن بٶلۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل 6295 اۋىلدار ينفراقۇرىلىمىن جەنە تۇرعىنداردىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعدايى دەڭگەيٸن ارتتىرۋعا كٶمەكتەسەدٸ. ەلٸمٸزدەگٸ 168 اۋداننىڭ 65 اۋدانى شەكارالاس ايماقتاردا ورنالاسقان جەنە ولارداعى ەلدٸ مەكەندەردٸ دامىتۋ مەملەكەتتٸمٸزدٸڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ كەپٸلٸ ەكەنٸن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. بيىل شەكارا ماڭىندا ورنالاسقان 2 وبلىستا جاڭادان 3 اۋدان قۇرىلدى شىعىس قازاقستان وبلىسىندا: كاتونقاراعاي, مارقاكٶل جەنە اباي وبلىسىندا ماقانشى. شەكارالاس اۋدانداردى قۇرۋ ارقىلى سول ٶڭٸردٸڭ ەكونوميكاسىن دامىتا وتىرىپ, تۇرعىن حالىقتىڭ اۋىلداردا تۇراقتانۋىنا جاعداي جاسالىپ جاتىر.
- پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 1 قىركٷيەكتەگٸ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا سۋ رەسۋرستارى جەنە يرريگاتسييا مينيسترلٸگٸن قۇرۋدى تاپسىرعان بولاتىن. بۇل تاپسىرمانىڭ نەتيجەلەرٸ قانداي ەكەن?
- سۋ رەسۋرستارى جەنە يرريگاتسييا مينيسترلٸگٸ قۇرىلدى جەنە ايماقتاردا سۋ قويمالارى مەن ٷنەمدٸ يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ جوبالارىن ەنگٸزۋ باعىتىندا جۇمىس جاساۋدا. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 17 وبلىسىنداعى 6295 ەلدٸ مەكەندەردٸڭ 65-70% شٶل جەنە شٶلەيتتٸ ايماقتا ورنالاسقاندىقتان, 20 ملن حالىقتىڭ جان باسىنا شاققاندا سۋمەن قامتاماسىز ەتٸلۋٸ جاعىنان ورتا ازييا ەلدەرٸندە ەڭ سوڭعى ورىندا تۇر. سۋ رەسۋرستارىمىز نەگٸزٸنەن باسقا مەملەكەتتەردەن باستاۋ الادى: قحر (ەرتٸس, ٸلە), ورتالىق ازييا ەلدەرٸنەن (سىردارييا, تالاس, شۋ), رەسەيدەن (ەدٸل, جايىق) ترانسشەكارالىق ٶزەندەر ارقىلى كەلەدٸ. سۋارمالى جەرلەردٸڭ 80% نەگٸزٸنەن وڭتٷستٸك ەكونوميكالىق اۋدانداعى 5 وبلىستا ورنالاسقان: جەتٸسۋ, الماتى, جامبىل, تٷركٸستان, قىزىلوردا. ەلٸمٸزدەگٸ اۋىلشارۋاشىلىعىنداعى سۋارمالى جەرلەردٸڭ اۋدانى 1,8 ملن گا, 2025-2030 جىلعا قاراي 3 ملن جەتكٸزۋ جوسپارلانىپ وتىر ياعني سۋ رەسۋرستارى جەنە يرريگاتسييا مينيسترلٸگٸ اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىندا داقىلداردىڭ تٷسٸمٸن ارتتىرۋدا ەلەمدٸك وزىق تەجٸريبەلەردٸ قولدانۋ باعىتىندا جاڭا 20 استام جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋدا.
سٶزٸمدٸ قورىتىندىلاي كەلە ايتارىم, جالپى ەلٸمٸز ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸمەن ٶزٸن ٶزٸ تولىق قاماتاماسىز ەتە الادى. بۇعان قازاقستاننىڭ قاۋقارى جەتەدٸ. بٸزدە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ بارلىق العىشارتتارى بار. اۋىل شارۋاشىلىعىن جولعا قويىپ, ەل ەكونوميكاسىن كٶتەرۋ ٷشٸن قانشاما باعدارلامالار ٸسكە قوسىلدى. ياعني ٶزٸمٸزدٸ ساپالى ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸمەن تولىق قامتيتىن كٷن دە جاقىن. ٶيتكەنٸ قازٸرگٸ پرەزيدەنتٸمٸز اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, حالىقتى ازىق-تٷلٸكپەن قامتاماسىز ەتۋگە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸپ وتىر. تٷرلٸ باعدارلامالاردى قابىلداعان سوڭ مٸندەتتٸ تٷردە ونىڭ يگٸلٸكتەرٸ بولادى. ەلٸمٸزدٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن العا ٸلگەرٸلەتۋ ٷشٸن اتقاراتىن جۇمىستار شاش-ەتەكتەن. تەك بٸزگە تەزٸرەك ەتەك-جەڭٸمٸزدٸ جيناپ, ناقتى ٸس-شارالارعا دەن قويۋ كەرەك. عىلىمي-پراكتيكالىق ەسەپكە سٷيەنٸپ, ساۋاتتى ٸس-ەرەكەتكە كٶشسەك, اۋىل شارۋاشىلىعى - قازاقستان ەل ەكونوميكاسىنىڭ درايۆەرٸنە اينالارى سٶزسٸز.
سۇحباتىڭىزعا راقمەت!
سۇحباتتاسقان مەرۋەرت تٶلەنوۆا
