Kaspii ýniversitetiniń QR Zańnama jáne quqyqtyq aqparat institýty konstitýtsiialyq, ákimshilik zańnama jáne memlekettik basqarý bóliminiń bas ǵylymi qyzmetkeri, zań ǵylymdarynyń kandidaty Álipasha Qaraev «QazAqparat» tilshisine bergen suhbat berdi.
Suhbatta ǵalym Parlamentke saiasi partiialardyń ótý shegin tómendetý jónindegi zań jobasynyń mańyzy jáne sailaý biýlletenderine «bárine qarsymyn» baǵanynyń engizilýi týraly pikirin bildirdi.
Qazaqstanda Memleket basshysynyń bastamasymen jáne Parlamenttiń qoldaýymen «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy sailaý týraly» Konstitýtsiialyq zańyna sailaý protsesiniń keibir máselelerine qatysty ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Atap aitqanda, «bárine qarsymyn» degen baǵan engizildi, sondai-aq saiasi partiialar úshin kedergi 7%-dan 5% - ǵa deiin tómendetildi.
- Álipasha Aǵahanuly, osy normalardy engizýdegi maqsat ne ?
- Biylǵy jyldyń mamyr aiynda Qazaqstan Parlamenti «Sailaý týraly» QR Konstitýtsiialyq zańyna sailaý zańnamasyn odan ári jetildirýge jáne azamattardyń sailaý mádenietin kóterýge baǵyttalǵan túzetýlerdi qabyldady.
Osy Zańnyń negizgi jańalyqtarynyń biri Parlamentke ótý sheginiń tómendeýi, sondai-aq sailaý biýlletenderine «bárine qarsymyn» baǵanyn qosý boldy.
Eń aldymen, bul normalar Konstitýtsiianyń «árkimniń sailaý jáne sailaný quqyǵy» týraly normalaryn júzege asyrýǵa, sondai-aq Qazaqstandaǵy partiia qurylysyn damytǵa baǵyttalǵanyn atap ótken jón.
Sailaý - demokratiialyq dástúrlerdi qalyptastyrýdyń mańyzdy arnasy bolyp tabylatyn tikelei demokratiia institýty ekeni belgili. Ashyq, ádil jáne básekeli sailaý azamattarǵa biliktiń sailanbaly institýttaryn qurýǵa tikelei qatysýǵa, al saiasi partiialarǵa qoǵamnyń múddelerin bildirýge jáne qorǵaýǵa múmkindik beredi.
Sonymen qatar, qujat qoldanystaǵy zańnamadaǵy olqylyqtar men kemshilikterdi joiý, sheteldik tájiribeni paidalaný, sondai-aq qoǵamnyń saiasi jáne sailaý mádenietin kóterý maqsatyn kózdeidi.
- Sizdiń oiyńyzsha, «bárine qarsymyn» baǵanynyń mańyzy nede ?
- «Bárine qarsymyn» baǵanyna keletin bolsaq, bul narazylyq bildirýshilerge partiialardyń usynylǵan tizimimen kelispeitin nemese dástúrli túrde daýys berý protsesterin elemeitin, motivatsiia men balamalylyqtyń bolmaýyna bailanysty ózderin kórsetýge múmkindik beretinin atap ótken jón.
Norma eldegi saiasi ómirdi yntalandyrady, sailaýshylardyń belsendiligin arttyrady Sonymen birge, mundai tásildiń kemshilikteri bar. Iaǵni «bárine qarsymyn» baǵany qoǵamnyń tómen sailaý mádenieti jaǵdaiynda demokratiialyq qoǵamnyń negizgi institýttary retinde sailanǵan biliktiń bedelin túsirýi múmkin.
Sonymen qatar suraq týyndaidy: eger «bárine qarsymyn» daýys bergenderdiń sany 50% - dan assa she?. Mundai sailaýdy zańdy dep sanaýǵa bola ma jáne sailaýshylar daýys bergen partiialar nemese kandidattar qaitadan sailaýǵa quqyly ma?
Bul máseleler de sheshýdi qajet etedi.
- Sizdiń oiyńyzsha, kedergi shegin tómendetýdiń jaǵymdy jaqtary qandai jáne bul másele qazir álemde qalai sheshilýde ?
- Qazaqstanda, ózderińiz biletindei, 7%-dyq, aitarlyqtai joǵary shek bolǵan. Bir jaǵynan, ol ókildi organnyń jumysyndaǵy turaqtylyqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan, ekinshi jaǵynan, álsiz saiasi partiialardyń konstitýtsiialyq múmkindikterin edáýir shektep, bir partiialyq saiasi rejimdi qalyptastyrýǵa qolaily jaǵdai jasady.
Basty maqsaty kez-kelgen partiianyń proportsionaldy túrde sailaýshylardyń daýystaryn ala otyryp, Parlamentke kelý múmkindiginiń bolýyn qamtamasyz etetin joǵary shek proportsionaldy sailaý júiesine de qaishy keldi. Biliktiń zań shyǵarýshy tarmaǵynyń ókildik sipatyn kóp ultty halyqtyń múddesin bildirýshi, egemendiktiń iesi jáne biliktiń jalǵyz qainar kózi retinde baiandy etetin Qazaqstan Respýblikasy Konstitýtsiiasynyń 49-babymen de birshama qarama-qaishylyq paida boldy.
Osyǵan bailanysty, shekti tómendetý, 5 paiyzdyq kedergini eńserýde óz múmkindikterin arttyrý maqsatynda uqsas saiasi kózqarastary men platformasy bar partiialarǵa birigýge múmkindik beredi.
Sondai-aq, norma Májilis pen máslihattarda kóptegen partiialardyń ókildigin qamtamasyz etedi, fraktsiialyq kúresti jandandyrady jáne qabyldanatyn sheshimderdiń áleýmettik úmitterge sáikes keletin sapasyn arttyrady dep úmittenemin.
Osylaisha, sailaý zańyna Saiasi partiialar úshin ótý shegin tómendetý bóligindegi túzetýler, sondai-aq «bárine qarsymyn» baǵanyn engizý sózsiz oń ekenin jáne Qazaqstan Respýblikasyndaǵy sailaý institýtyn odan ári demokratiialandyrýǵa baǵyttalǵanyn atap ótý qajet.
- Suhbatyńyzǵa rahmet!
