Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komissiianyń múshesi, komissiia qyzmetin qoldaý jónindegi jobalyq keńseniń basshysy Sabyr Qasymov ekinshi dúniejúzilik soǵys jyldary áskeri tutqyndardyń qalai jazalanǵanyn aityp berdi, dep habarlaidy QazAqparat tilshisi.
«Bolsheviktik-stalindik biliktiń 1920-30 jyldardaǵy saiasi qýǵyn-súrginin jalǵastyrsaq, onyń jazalaýshy organdary soǵystyń alǵashqy kúnderi-aq áskeri tutqyndaryn qýǵyn-súrginge ushyratýǵa negizi bar normativtik-quqyqtyq aktiler qabyldaǵan. Osylaisha, 1941 jyly 28 maýsymda soǵystyń bastalǵanyna bir apta ótkende NKVD, NKGB jáne KSRO prokýratýrasy Stalinniń nusqaýymen otanyn satqandar men olardyń otbasy múshelerin jaýapqa tartý týraly birlesken buiryq qabyldaǵan. Mundai aktilerdiń on shaqtysy qabyldandy, biz olarǵa saiasi-quqyqtyq baǵa berýimiz kerek.
Jalpy mánine kelsek, stalindik bilik eń aldymen óziniń saiasi qatelikterin, Gitlermen yntymaqtastyq pen Eýropany bólip alý qylmysyn jáne Germaniiada fashizmniń damýy men nyǵaiýyna yqpal etkenin jasyrý úshin qarapaiym sarbazdar men ofitserlerdi otanyn satqandar, halyq jaýlary dep atady. Ekinshiden, osy jáne basqa da keiingi aktilerde burynǵydai, stalindik bilik tutqyndalǵan sarbazdar men ofitserlerdiń jazyqsyz otbasy músheleri men týystaryn jaýapqa tartyp, tutqyndap, memlekettik járdemaqylar men kómekterden aiyrý týraly sheshim qabyldady. Bul stalindik ideologiia men taktikanyń zulymdyǵy men aila-amaly, jaýapkershilikti ózderinen alyp basqalarǵa júkteý jáne jappai saiasi qýǵyn-súrginge qaitadan jol ashý úshin jaýyn kináli etip kórsetken», - dedi S. Qasymov «1939-1945 jyldary fashistik Germaniiada jáne «Túrkistan legionynda» ýaqytsha bolǵan qazaqstandyq áskeri tutqyndar boiynsha materialdar jinaý» jónindegi seminarda.
Spiker soǵys jyldary buryn bolǵan taptyq jaýlar men saiasi qarsylastar bolmasa da, jappai qýǵyn-súrginniń saiasi mehanizmi iske qosylǵanyn atap ótti.
«Keiin beibaq soǵys tutqyndary tyńshylyq, sheteldik barlaý jáne basqa da aqylǵa qonbaityn qylmystar úshin aiyptaldy. Osylaisha, keńestik soǵys tutqyndary qoǵamdyq sanada otanyn satqan, halyq jaýy uǵymdarymen bailanysty boldy. Otanyna oralǵan soń olar súzgileý lagerlerine qamaldy, tiisinshe, halyq jaýy retinde olardy saiasi qýǵyn-súrginge, uzaq merzimge bas bostandyǵynan aiyrý, atý jáne basqa da jazalaý sharalaryna ushyratty», - deidi S. Qasymov.
Zańgerdiń aitýynsha, KSRO men Qazaqstannyń jazalaýshy organdarynyń quqyq qoldaný praktikasyn zertteý ultshyl Germaniianyń eshqandai áskeri jáne basqa uiymdarynda bolmaǵan tutqyndardyń da qýǵyn-súrginge ushyraǵanyn kórsetti. Tipti nemister tyl jumystarynda qoldanǵan jumys batalondary da óz otanyna oralǵanda qýǵyn-súrginge tap bolǵan.
«1945 jyldyń shildesinde NKVD-nyń repatriatsiialanǵan keńes azamattaryn esepke alý jáne tirkeý tártibi týraly nusqaýlyqty jariialaý buiryǵy shyqty. Osy nusqaýlarǵa sáikes, barlyq oralǵan áskeri tutqyndar, tipti beibit turǵyndar da halyq jaýy retinde qarastyrylǵan. 1948 jyly qabyldanǵan KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezidiýmynyń asa qaýipti memlekettik qylmyskerlerdi jazasyn óteý úshin shalǵai eldimekenderge jer aýdarý týraly jarlyǵynda áskeri tutqyndarǵa, onyń ishinde qazaqtarǵa qatysty qýǵyn-súrginniń ekinshi tolqyny bastaldy, óitkeni olar asa qaýipti qylmyskerler qataryna engizildi. Stalin qaitys bolǵan soń ǵana 1955 jyly Joǵarǵy Keńes Prezidiýmynyń ekinshi dúniejúzilik soǵysy kezinde basqynshylarmen jumys istegen keńes azamattaryna raqymshylyq jasaý týraly jarlyǵy qabyldandy. KOKP OK Prezidiýmy áskeri tutqyndar men olardyń otbasy múshelerine qatysty óreskel buzýshylyqty moiyndady», - dedi S. Qasymov.
Aita keteiik, búgin Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komissiia 1939-1945 jyldary fashistik Germaniiada jáne «Túrkistan legionynda» ýaqytsha bolǵan qazaqstandyq áskeri tutqyndar boiynsha materialdar jinaý jóninde seminar ótkizdi.
Buǵan deiin S. Qasymov 3 million 900 myń keńes áskeri tek alǵashqy bes aidyń ishinde KSRO basshylyǵynyń kinásinen fashisterdiń tutqynyna túskenin aitqan edi.
Sonymen birge, Ekinshi dúniejúzilik soǵys aiaqtalǵanda fashist tutqynyna túsken 47 myńnan astam qazaq aman qalǵan. Onyń 23 myńy Qazaqstanǵa qaitaryldy, al qalǵandarynyń taǵdyry belgisiz.
