ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك كوميسسييانىڭ مٷشەسٸ, كوميسسييا قىزمەتٸن قولداۋ جٶنٸندەگٸ جوبالىق كەڭسەنٸڭ باسشىسى سابىر قاسىموۆ ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس جىلدارى ەسكەري تۇتقىنداردىڭ قالاي جازالانعانىن ايتىپ بەردٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات تٸلشٸسٸ.
«بولشەۆيكتٸك-ستاليندٸك بيلٸكتٸڭ 1920-30 جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سٷرگٸنٸن جالعاستىرساق, ونىڭ جازالاۋشى ورگاندارى سوعىستىڭ العاشقى كٷندەرٸ-اق ەسكەري تۇتقىندارىن قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراتۋعا نەگٸزٸ بار نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق اكتٸلەر قابىلداعان. وسىلايشا, 1941 جىلى 28 ماۋسىمدا سوعىستىڭ باستالعانىنا بٸر اپتا ٶتكەندە نكۆد, نكگب جەنە كسرو پروكۋراتۋراسى ستاليننٸڭ نۇسقاۋىمەن وتانىن ساتقاندار مەن ولاردىڭ وتباسى مٷشەلەرٸن جاۋاپقا تارتۋ تۋرالى بٸرلەسكەن بۇيرىق قابىلداعان. مۇنداي اكتٸلەردٸڭ ون شاقتىسى قابىلداندى, بٸز ولارعا ساياسي-قۇقىقتىق باعا بەرۋٸمٸز كەرەك.
جالپى مەنٸنە كەلسەك, ستاليندٸك بيلٸك ەڭ الدىمەن ٶزٸنٸڭ ساياسي قاتەلٸكتەرٸن, گيتلەرمەن ىنتىماقتاستىق پەن ەۋروپانى بٶلٸپ الۋ قىلمىسىن جەنە گەرمانييادا فاشيزمنٸڭ دامۋى مەن نىعايۋىنا ىقپال ەتكەنٸن جاسىرۋ ٷشٸن قاراپايىم ساربازدار مەن وفيتسەرلەردٸ وتانىن ساتقاندار, حالىق جاۋلارى دەپ اتادى. ەكٸنشٸدەن, وسى جەنە باسقا دا كەيٸنگٸ اكتٸلەردە بۇرىنعىداي, ستاليندٸك بيلٸك تۇتقىندالعان ساربازدار مەن وفيتسەرلەردٸڭ جازىقسىز وتباسى مٷشەلەرٸ مەن تۋىستارىن جاۋاپقا تارتىپ, تۇتقىنداپ, مەملەكەتتٸك جەردەماقىلار مەن كٶمەكتەردەن ايىرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادى. بۇل ستاليندٸك يدەولوگييا مەن تاكتيكانىڭ زۇلىمدىعى مەن ايلا-امالى, جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶزدەرٸنەن الىپ باسقالارعا جٷكتەۋ جەنە جاپپاي ساياسي قۋعىن-سٷرگٸنگە قايتادان جول اشۋ ٷشٸن جاۋىن كٸنەلٸ ەتٸپ كٶرسەتكەن», - دەدٸ س. قاسىموۆ «1939-1945 جىلدارى فاشيستٸك گەرمانييادا جەنە «تٷركٸستان لەگيونىندا» ۋاقىتشا بولعان قازاقستاندىق ەسكەري تۇتقىندار بويىنشا ماتەريالدار جيناۋ» جٶنٸندەگٸ سەميناردا.
سپيكەر سوعىس جىلدارى بۇرىن بولعان تاپتىق جاۋلار مەن ساياسي قارسىلاستار بولماسا دا, جاپپاي قۋعىن-سٷرگٸننٸڭ ساياسي مەحانيزمٸ ٸسكە قوسىلعانىن اتاپ ٶتتٸ.
«كەيٸن بەيباق سوعىس تۇتقىندارى تىڭشىلىق, شەتەلدٸك بارلاۋ جەنە باسقا دا اقىلعا قونبايتىن قىلمىستار ٷشٸن ايىپتالدى. وسىلايشا, كەڭەستٸك سوعىس تۇتقىندارى قوعامدىق سانادا وتانىن ساتقان, حالىق جاۋى ۇعىمدارىمەن بايلانىستى بولدى. وتانىنا ورالعان سوڭ ولار سٷزگٸلەۋ لاگەرلەرٸنە قامالدى, تيٸسٸنشە, حالىق جاۋى رەتٸندە ولاردى ساياسي قۋعىن-سٷرگٸنگە, ۇزاق مەرزٸمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ, اتۋ جەنە باسقا دا جازالاۋ شارالارىنا ۇشىراتتى», - دەيدٸ س. قاسىموۆ.
زاڭگەردٸڭ ايتۋىنشا, كسرو مەن قازاقستاننىڭ جازالاۋشى ورگاندارىنىڭ قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىن زەرتتەۋ ۇلتشىل گەرمانييانىڭ ەشقانداي ەسكەري جەنە باسقا ۇيىمدارىندا بولماعان تۇتقىنداردىڭ دا قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراعانىن كٶرسەتتٸ. تٸپتٸ نەمٸستەر تىل جۇمىستارىندا قولدانعان جۇمىس باتالوندارى دا ٶز وتانىنا ورالعاندا قۋعىن-سٷرگٸنگە تاپ بولعان.
«1945 جىلدىڭ شٸلدەسٸندە نكۆد-نىڭ رەپاترياتسييالانعان كەڭەس ازاماتتارىن ەسەپكە الۋ جەنە تٸركەۋ تەرتٸبٸ تۋرالى نۇسقاۋلىقتى جارييالاۋ بۇيرىعى شىقتى. وسى نۇسقاۋلارعا سەيكەس, بارلىق ورالعان ەسكەري تۇتقىندار, تٸپتٸ بەيبٸت تۇرعىندار دا حالىق جاۋى رەتٸندە قاراستىرىلعان. 1948 جىلى قابىلدانعان كسرو جوعارعى كەڭەسٸ پرەزيديۋمىنىڭ اسا قاۋٸپتٸ مەملەكەتتٸك قىلمىسكەرلەردٸ جازاسىن ٶتەۋ ٷشٸن شالعاي ەلدٸمەكەندەرگە جەر اۋدارۋ تۋرالى جارلىعىندا ەسكەري تۇتقىندارعا, ونىڭ ٸشٸندە قازاقتارعا قاتىستى قۋعىن-سٷرگٸننٸڭ ەكٸنشٸ تولقىنى باستالدى, ٶيتكەنٸ ولار اسا قاۋٸپتٸ قىلمىسكەرلەر قاتارىنا ەنگٸزٸلدٸ. ستالين قايتىس بولعان سوڭ عانا 1955 جىلى جوعارعى كەڭەس پرەزيديۋمىنىڭ ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىسى كەزٸندە باسقىنشىلارمەن جۇمىس ٸستەگەن كەڭەس ازاماتتارىنا راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى جارلىعى قابىلداندى. كوكپ وك پرەزيديۋمى ەسكەري تۇتقىندار مەن ولاردىڭ وتباسى مٷشەلەرٸنە قاتىستى ٶرەسكەل بۇزۋشىلىقتى مويىندادى», - دەدٸ س. قاسىموۆ.
ايتا كەتەيٸك, بٷگٸن ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك كوميسسييا 1939-1945 جىلدارى فاشيستٸك گەرمانييادا جەنە «تٷركٸستان لەگيونىندا» ۋاقىتشا بولعان قازاقستاندىق ەسكەري تۇتقىندار بويىنشا ماتەريالدار جيناۋ جٶنٸندە سەمينار ٶتكٸزدٸ.
بۇعان دەيٸن س. قاسىموۆ 3 ميلليون 900 مىڭ كەڭەس ەسكەرٸ تەك العاشقى بەس ايدىڭ ٸشٸندە كسرو باسشىلىعىنىڭ كٸنەسٸنەن فاشيستەردٸڭ تۇتقىنىنا تٷسكەنٸن ايتقان ەدٸ.
سونىمەن بٸرگە, ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس اياقتالعاندا فاشيست تۇتقىنىنا تٷسكەن 47 مىڭنان استام قازاق امان قالعان. ونىڭ 23 مىڭى قازاقستانعا قايتارىلدى, ال قالعاندارىنىڭ تاعدىرى بەلگٸسٸز.
