2003 jyldan bastap saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn birjolǵy ótemaqy jáne járdemaqy retinde 14,9 mlrd teńge tólendi, – dep habarlaidy Eńbek ministrliginiń baspasóz qyzmeti.
«Halyq jaýyn» anyqtaý saiasatynyń nátijesinde kóptegen adamdar zardap shekti. 1921-1954 jyldar aralyǵynda Qazaqstanda 100 myń adam sottalyp, 25 myń adamǵa atý jazasy qoldanyldy.
Respýblika aýmaǵynda GÝLAG–ALJIR, Steplag, Qarlag qurylymdarynyń eń iri lagerleri boldy. Qýǵyn-súrgin jyldary Qazaqstan lagerlerine 5 mln-nan astam adam jiberildi.
1930-1940 jyldary Qazaqstan milliondaǵan keńes azamattary úshin jer aýdaratyn aimaq boldy. 1937 jyldyń kúzinde respýblikaǵa júzdegen myń koreiler, túrikter, irandyqtar, kúrdter jáne ázirbaijandar qonys aýdardy. Sondai-aq Uly Otan soǵysy jyldarynda elge nemister, grekter, sheshender, ingýshter, qarashailar, balkarlar, Qyrym tatarlary jáne basqa da halyqtar jer aýdardy. Olardyń sany 1 mln 200 myń adam dep baǵalanýda.
«Jappai saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» Qazaqstan Respýblikasynyń Zańyna sáikes, negizsiz qýǵyn-súrginge ushyraǵan jáne zańǵa sáikes aqtalǵan adamdarǵa kórsetilgen jerlerde bolýynyń ár aiy úshin, áleýmettik qorǵaý organdaryna júgingen kezde qoldanylatyn ailyq eseptik kórsetkishtiń (budan ári – AEK) tórtten úsh bóligi, biraq 100 AEK-ten aspaityn mólsherde aqshalai ótemaqy tólenedi.
2003 jyldan bastap 2019 jylǵa deiingi aralyqta respýblikalyq biýdjetten 2,9 mlrd teńge somasynda birjolǵy aqshalai ótemaqy tólendi. 2020 jylǵa arnalǵan respýblikalyq biýdjette kórsetilgen maqsattarǵa 1 mln teńge kózdelgen.
Sonymen qatar, saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryna, sondai-aq saiasi qýǵyn-súrginge ushyraǵan, múgedektigi bar nemese zeinetkerler bolyp tabylatyn adamdarǵa áleýmettik tólemderdiń basqa túrlerine qaramastan, 1,07 ailyq eseptik kórsetkish mólsherinde arnaýly memlekettik járdemaqy (budan ári – AMJ) tólenedi (2020 jylǵy 1 sáýirden bastap – 2973 teńge).
2005 jyldan bastap 2019 jylǵa deiingi kezeńde AMJ 12 mlrd teńge somasynda tólendi. 2020 jylǵa AMJ tóleýge 1 mlrd 174,8 mln teńge josparlanǵan. Jappai saiasi qýǵyn-súrgin qurbandarynyń jáne saiasi qýǵyn-súrginnen zardap shekken AMJ alýshylardyń sany aǵymdaǵy jylǵy 1 mamyrǵa 33 984 adamdy qurady.
Sonymen qatar, aqtalǵan azamattar, sondai-aq saiasi qýǵyn-súrgin qurbany dep tanylǵan, múgedektigi bar nemese zeinetke shyqqan adamdar:
- bas bostandyǵynan aiyrý oryndarynda ustalǵan, jazasyn ótegen, basqa eldi mekemenderge jiberilgen, arnaiy eldi mekenderde erkindigi shektelip, májbúrli eńbekpen ainalysqan jáne májbúrlep psihiatriialyq mekemelerde emdeýde bolǵan ýaqytynyń úsh ese mólsherde zeinetaqy alý úshin qatysý ótiline eseptelýine;
- kezekti eńbek demalysyn ózderi úshin yńǵaily ýaqytta alýǵa, sonymen qatar jylyna eki aptaǵa deiin jalaqy saqtamaityn qosymsha demalys alýǵa; - birinshi kezekte telefon ornatýǵa;
- qarttar men múgedekterge arnalǵan internat-úilerge birinshi kezekte ornalastyrýǵa, olarda tolyq memlekettik qamtamasyz etýde turýǵa;
- protezdik-ortopediialyq buiymdarmen jeńildikpen qamtamasyz etilýge;
- ońaltýǵa bailanysty máseleler boiynsha advokattardyń tegin konsýltatsiiasyn alýǵa quqyly.
Jergilikti atqarýshy organdar jergilikti ókildi organdardyń sheshimi boiynsha saiasi qýǵyn-súrginge ushyraǵan jáne zańnamaǵa sáikes aqtalǵan adamdarǵa materialdyq jáne basqa da kómek túrlerin kórsetý jónindegi sharalardy jergilikti biýdjetter esebinen qosymsha belgileýge quqyly.
Máselen, jyl saiyn Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúnine orai jergilikti atqarýshy organdar saiasi qýǵyn-súrgin qurbandary men zardap shekkenderge birjolǵy materialdyq kómek beredi.
2020 jyly jergilikti biýdjet qarajaty esebinen 7 090 azamatqa 2 AEK-ten 150 myń teńgege deiin 159 mln teńge kóleminde birjolǵy materialdyq kómek kórsetildi.
