Qazaqstan Respýblikasy Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy atyndaǵy Ulttyq qorǵanys ýniversiteti biyl óziniń qurylǵanyna 20 jyl tolýyn atap ótedi. Ol 2015 jyly álemdegi áskeri joǵary oqý oryndary arasynan alǵash ret bedeldi Oksford akademiialyq odaǵynyń jáne Eýraziialyq ýniversitetter qaýymdastyǵynyń tolyqqandy múshesi boldy. Áskeri bilim berý kóshbastaýshysy qazaqstan armiiasy úshin joǵary ofitserlik quram daiyndaýǵa, áskeri kadrlardy oqytýǵa qandai ozyq ádister men quraldardy paidalanýǵa úles qosqandyǵy jáne basqalar týraly Qazaqstan Respýblikasy Qorǵanys ministriniń orynbasary, general-leitenant Talǵat MUHTAROV áńgimeleidi.
– Talǵat Sábituly, Qazaqstan áskeri bilim berý kóshbastaýshysynyń qalyptasýy qalai bolǵandyǵyn aityp berseńiz?
– Aldymen mynany atap ótken jón, Qarýly Kúshterdiń Bas qolbasshysy – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev táýelsiz Qazaqstannyń Armiiasyn qurǵan alǵashqy kúnderden bastap áskeri kadrlardy daiarlaýdyń otandyq júiesin jolǵa qoiýdy mindet etip qoidy. Bul oraida shirek ǵasyr ishinde bilim berýdiń ulttyq júiesi (Kadet korpýsy – Áskeri institýttar jáne kafedralar – Ulttyq qorǵanys ýniversiteti) quryldy, olar negizgi áskeri mamandyqtar boiynsha kishi komandalyq býyn – serjanttardan bastap joǵary quram – generaldarǵa deiin áskeri kadrlar daiarlaýdyń tolyq tsiklyn qamtamasyz etýde. Al shetelde oqytý azaityldy, tek qana sirek jáne sany az mamandyqtar boiynsha ǵana syrt jerde bilim alady. Áskeri oqý oryndary arasynda shyn máninde biyl óziniń 20 jyldyǵyn atap ótetin Ulttyq qorǵanys ýniversiteti (UQÝ) erekshe oryndy ielendi. Bul áskeri oqý ornynyń tarihy 1997 jyldan bastalady, sol kezde Memleket basshysynyń sheshimi boiynsha Almaty joǵary áskeri ýchilishesiniń bazasynda ofitserlik kadrlardy daiyndaý júiesin jetildirý jáne áskeri ǵylymdy damytý maqsatynda Áskeri akademiia quryldy. Ol 2002 jyly Shýchinsk qalasyna kóshirildi. 2003 jyly Ulttyq qorǵanys ýniversiteti bolyp qaita uiymdastyryldy. Bul joǵary áskeri oqý orny 2014 jyly elordaǵa, jańa zamanaýi ǵimarattar keshenine kóship kirdi. Sonyń nátijesinde magistranttar men doktoranttardy 2 esege kóptep oqytýǵa múmkindik týdy.
Ýniversitettiń qurylǵan kúnnen qalyptasýǵa deiingi kezeńnen ótýine Memleket basshysynyń qamqorlyǵynda bolǵanyn eskere otyryp, sol jyly oǵan Qazaqstan Respýblikasy Tuńǵysh Prezidenti – Elbasynyń aty berildi. Qazirgi kezde UQÝ iri vedomstvoaralyq oqý-ádistemelik jáne ǵylymi ortalyq retinde qalyptasty, munda Qarýly Kúshterdiń, basqa áskerler men áskeri qurylymdardyń (Ulttyq ulan, UQK Shekara qyzmeti jáne Memlekettik kúzet qyzmeti) ofitserlerin daiarlaý, qaita daiarlaý jáne biliktilikterin kóterý júzege asyrylady. Sondai-aq joǵary oqý ornynan keiingi bilim berý baǵdarlamalary boiynsha áskeri basqarý, ǵylymi jáne ǵylymi-pedagogikalyq kadrlardyń biliktilikterin arttyrý, operativtik-taktikalyq jáne operativtik-strategiialyq (strategiialyq) deńgeilerin jetildirý jáne irgeli, qoldanbaly áskeri-ǵylymi zertteýler júrgiziledi.
– Áskeri kadrlardy daiarlaý protsesinde Ulttyq qorǵanys ýniversitetiniń róli qandai?
– Qarýly Kúshterdiń Bas qolbasshysy ǵimarattardyń jańa keshenin ashý kezinde tapsyrma berip: «Túlekter zamannyń joǵary talaptaryna sai bolýy, kóshbasshylyq qasietterdi meńgerýi, tek áskeri máselelerge ǵana emes, sondai-aq ekonomikada, qarjy jáne biýdjet salasynda úzdik mamandar bolýy kerek.
Sonymen qatar álemde bolyp jatqan áskeri-saiasi jaǵdaida tereń saralaýy tiis», degen bolatyn. Budan basqa, tilderdi biletin, kez kelgen jaǵdaida jedel áreket etetin, durys sheshim qabyldai alatyn, túpki nátijeler úshin onyń oryndalýy men jaýapkershiligin sezinetin basshyny (sardardy) ósirip shyǵarý mindeti qoiyldy. Prezidenttiń tapsyrmalaryn júzege asyrý jáne Qarýly Kúshterdi basqarýdyń joǵary býynyna ofitserlik kadrlar qajettiligin qamtamasyz etý maqsatynda, 2014 jyldyń tamyz aiynda Ýniversitetti damytý strategiiasy jasaldy. Onda jetekshi sheteldik joǵary oqý oryndarynyń oń tájiribesi eskerildi. Oqytý 7 fakýltette júzege asyrylady: olar Bas shtab akademiiasy, Komandalyq-shtabtyq, Áskeri-gýmanitarlyq ǵylymdar, Biliktilikti arttyrý, QR Ulttyq ulany, UQK Shekara qyzmeti, Memlekettik kúzet qyzmeti dep atalady.
Magistratýrada operativtik býynǵa ofitserler daiyndaý baǵytyn taldai otyryp, mynadai alǵa umtylysty kórýge bolady: eger 2014 jyly mamandyqtardyń 1 toby jáne 7 mamandandyrý boiynsha oqytý júrgizilse, qazirgi tańda – mamandyqtardyń 5 toby jáne 25 mamandandyrý boiynsha, onyń ishinde mynadai mamandyqtar oqytylýda:
• Áskeri istegi strategiialyq menedjment;
• Áskeri istegi menedjment;
• Áskeri istegi logistika;
• Áskeri ujymdaǵy áleýmettik-ideologiialyq jumys.
Ýniversitettiń maqtanyshy «Qarýly Kúshterdiń Bas shtaby akademiiasy» fakýlteti bolyp tabylady. Atalǵan fakýltet basqarýdyń joǵary býynyna áskeri kadrlar daiyndaý boiynsha Áskeri ónerdiń ortalyǵyna ainaldy. Atap aitqanda, bul fakýltettiń túlekteri negizinen áskeri uiymdastyrý isine qatysýda, Qarýly Kúshterdiń damý baǵytyn anyqtaýda, basqa áskerler men áskeri qurylymdardyń jetilýine zor úles qosýda. Oqytý protsesinde túlekterge mynadai ózekti quzyretter qalyptastyrady – áskerlerdi ózdiginen basqarý jáne tiimdi qamtamasyz etý qabiletterin ushtaidy, ásker toptaryn urys qimyldaryna beiimdeý boiynsha josparlaýdy iske asyrady. Dástúrli jáne urys qimyldaryn júrgizýge tyń ádister qoldanýǵa mashyqtandyrady. Basqa áskerlermen jáne áskeri qurylymdarmen tiimdi ózara áreket etýdi úilestiredi.
Bilim berý protsesiniń mańyzdy quramdas bóligi kýrstyq daiarlaý bolyp tabylady. Qarýly Kúshterdiń, sondai-aq Ulttyq ulannyń, UQK Shekara qyzmetiniń, Áskeri prokýratýranyń áskeri qyzmetshileri, áskeri joǵary oqý oryndary professorlyq-oqytýshylar quramy jáne kafedralary, memlekettik organdardyń basshy quramy men serjanttar quramy úshin biliktilikti arttyrý fakýltetinde uiymdastyrylǵan. Joǵary oqý ornynyń oqý-materialdyq bazasy vedomstvoaralyq bilim berý jáne ǵylymi-ádistemelik is sharalardy uiymdastyrýǵa jáne paidalanýǵa beiimdelgen. Vedomstvoaralyq kýrstarda biliktilikti arttyrý jyl saiyn 424 adamnan 1200 adamǵa deiin ulǵaidy. Jalpy alǵanda, sońǵy úsh jyl ishinde 5 myńnan astam áskeri qyzmetshi biliktilikterin jetildirdi.
Tutastai alǵanda, ýniversitet qurylǵan ýaqyt ishinde Qarýly Kúshter, Ulttyq ulan, UQK Shekara qyzmeti úshin áskeri-ákimshilik jáne memlekettik basqarý boiynsha myńnan astam ofitser joǵary áskeri bilim aldy. Túlekter arasynan 11 general shyqty, olardyń arasynda general-maiorlar T.Qoibaqov, A.Ryspaev, D.Ospanov bar.
– Qazirgi kezde UQÝ birqatar sheteldik áskeri joǵary oqý oryndarymen jáne uiymdarymen yntymaqtastyqta. Endi osy týraly tolyǵyraq aityp berseńiz.
– Ýniversitettiń halyqaralyq yntymaqtastyq jasaýy NATO «Beibitshilik úshin áriptestik» baǵdarlamasy boiynsha, Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uiymy múshe-memleketterimen, TMD elderimen, Qazaqstan jáne AQSh Qorǵanys kúshteri arasynda áskeri kelisimsharttar jospary sheńberinde uiymdastyrylady jáne iske asyrylady.
Shetelde ýniversitetti keńinen tanystyrý maqsatynda halyqaralyq yntymaqtastyq keńeiýde, onyń sheńberinde Reseidiń, AQSh-tyń, Qytaidyń, Túrkiianyń, Germaniianyń, Frantsiianyń, Belarýstyń jáne basqa elderdiń áskeri jáne azamattyq joǵary oqý oryndarymen 40-tan astam memorandým jáne kelisim jasaldy. 2015 jyldan bastap UQÝ TMD-nyń 140 JOO-syn biriktiretin Eýraziialyq ýniversitetter qaýymdastyǵynyń quramyna kirdi jáne Eýropadaǵy 150 jetekshi joǵary oqý orny quramyna múshe boldy. UQÝ TMD joǵary áskeri oqý oryndary qaýymdastyǵyn qurýǵa bastamashylyq etti.
Bul bedeldi uiymdarǵa múshe bolý mynadai múmkindikter beredi:
• bul uiymdardyń músheleri – jetekshi eýropalyq joǵary oqý oryndarymen áriptestik bailanysty ornatady jáne yntymaqtastyq sheńberin keńeitedi;
• mamandar daiarlaý pishimin arttyryp, UQÝ bilim berý baǵdarlamalaryna qatysýǵa sheteldik professorlardy tartady;
• aqparattyq tehnologiialar ǵasyrynda joǵary oqý ornynan keiingi jáne qosymsha bilim berýdi jetildirýge jalpy qolaily jaǵdai jasaidy;
• sheteldik joǵary oqý oryndarynda jáne zertteý ortalyqtarynda oqytý jáne taǵylymdamadan ótý úshin magistranttarǵa jáne doktoranttarǵa jol júrýge – akademiialyq tájiribe almasýdy retteidi.
Sondai-aq halyqaralyq áskeri yntymaqtastyqty damytý sheńberinde shetelderdiń elshilikterimen birlesip AQSh, Túrkiia, QHR, Úndistan armiialarynyń jáne Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uiymy klasynyń áskeri óner aýditoriialary ashyldy. Memlekettiń ulttyq qaýipsizdiktiń jáne qorǵanystyń eń kókeikesti máseleleri boiynsha úsh jyl ishinde magistranttarǵa jáne doktoranttarǵa arnalyp 2 myńnan astam belgili sheteldik saiasatkerlerdiń jáne áskeri óner, strategiia, geosaiasat, aqparattyq qaýipsizdik jáne basqa baǵyttar salasyndaǵy mamandardyń qatysýymen 300-den astam halyqaralyq oqytý sharasy ótkizildi. Oǵan AQSh, Resei, Qytai, Japoniia, Iran, Kanada, Ońtústik Koreia, Litva jáne basqa elderdiń ókilderi belsene qatysty. Olardyń arasynda general-leitenant M.Garret (AQSh), brigada generaly T.MakGýaier (AQSh), general-polkovnik L.Ivashov (RF), professor S,Vikýlov (RF), kontr-admiral H.Saiari (Iran), polkovnik T.Toioda (Japoniia) jáne podpolkovnik Lionel de Lanjeron (Frantsiia) tárizdi áskeri salanyń myqtylary atsalysty. Sheteldik sarapshylardyń magistranttarmen jáne doktoranttarmen kezdesýi halyqaralyq áskeri yntymaqtastyqty damytýǵa, ózara senimdi nyǵaitýǵa yqpal etip, áskeri kadrlardy daiyndaý protsesinde alǵa ilgerileý úshin múmkindigin ashady. Áskeri isti damytýda zamanaýi úrdisti eskere otyryp magistranttardy daiyndaý baǵdarlamasy jetildiriledi. UQÝ bazasynda birqatar iri halyqaralyq is-sharalar ótkizildi.
– Talǵat Sábituly, áńgimemizdi qorytyndylai otyryp, ýniversitettiń aldaǵy kezdegi damý perspektivalaryna toqtalsańyz?
– Biz aldaǵy kezde de jańa turpattaǵy joǵary bilikti áskeri mamandardy daiarlaý ortalyǵyn damytý boiynsha jumysty jalǵastyra beremiz.
Damýdyń ózekti baǵyttary retinde shetel mamandaryn daiarlaýdy keńeitý; ǵylymi-eksperimenttik bazany damytý (tehnopark, strategiialyq is-áreketti modeldeý, robot tehnikasy, aqparattyq qaýipsizdik zerthanalary jáne basqalar); jańa jáne qolda bar qarý-jaraq pen áskeri tehnikany jetildirý, jasaý jóninde otandyq QÓK-pen ózara qimyldy tereńdetý; ǵylymi-bilim berý protsesin infraqurylymmen qamtamasyz etýdi jetildirý, taǵy sol siiaqty mańyzdy máselelerdi sheshý jolynda udaiy izdenisti jalǵastyramyz. Basty mindettimiz Ortalyq Aziiadaǵy jetekshi ǵylymi-bilim berý ortalyǵy retinde jáne qaýipsizdik úshin qyzmetimizdi tyńǵylyqty atqara beremiz.
Qarýly Kúshterdiń Bas qolbasshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń tapsyrmasy boiynsha qysqa merzimde ýniversitetti biik deńgeige jetkizip, HHI ǵasyrdyń eń tańdaýly áskeri oqý ornyna ainaldyrdyq desek artyq bolmaidy. Osy ýaqytta Qazaqstannyń barlyq áleýettik vedomstvolaryna tańdaýly áskeri kadrlar daiarlap alǵy shepten kórindik. Aldymyzda budan da jaýapty mindetter turǵanyn jaqsy sezinip, ony oryndaýǵa bek senimdimiz.
– Mazmundy áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Marat AQQUL
