قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى اتىنداعى ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتٸ بيىل ٶزٸنٸڭ قۇرىلعانىنا 20 جىل تولۋىن اتاپ ٶتەدٸ. ول 2015 جىلى ەلەمدەگٸ ەسكەري جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنان العاش رەت بەدەلدٸ وكسفورد اكادەمييالىق وداعىنىڭ جەنە ەۋرازييالىق ۋنيۆەرسيتەتتەر قاۋىمداستىعىنىڭ تولىققاندى مٷشەسٸ بولدى. ەسكەري بٸلٸم بەرۋ كٶشباستاۋشىسى قازاقستان ارميياسى ٷشٸن جوعارى وفيتسەرلٸك قۇرام دايىنداۋعا, ەسكەري كادرلاردى وقىتۋعا قانداي وزىق ەدٸستەر مەن قۇرالداردى پايدالانۋعا ٷلەس قوسقاندىعى جەنە باسقالار تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورعانىس مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى, گەنەرال-لەيتەنانت تالعات مۇحتاروۆ ەڭگٸمەلەيدٸ.
– تالعات سەبيتۇلى, قازاقستان ەسكەري بٸلٸم بەرۋ كٶشباستاۋشىسىنىڭ قالىپتاسۋى قالاي بولعاندىعىن ايتىپ بەرسەڭٸز?
– الدىمەن مىنانى اتاپ ٶتكەن جٶن, قارۋلى كٷشتەردٸڭ باس قولباسشىسى – ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ ارميياسىن قۇرعان العاشقى كٷندەردەن باستاپ ەسكەري كادرلاردى دايارلاۋدىڭ وتاندىق جٷيەسٸن جولعا قويۋدى مٸندەت ەتٸپ قويدى. بۇل ورايدا شيرەك عاسىر ٸشٸندە بٸلٸم بەرۋدٸڭ ۇلتتىق جٷيەسٸ (كادەت كورپۋسى – ەسكەري ينستيتۋتتار جەنە كافەدرالار – ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتٸ) قۇرىلدى, ولار نەگٸزگٸ ەسكەري ماماندىقتار بويىنشا كٸشٸ كوماندالىق بۋىن – سەرجانتتاردان باستاپ جوعارى قۇرام – گەنەرالدارعا دەيٸن ەسكەري كادرلار دايارلاۋدىڭ تولىق تسيكلىن قامتاماسىز ەتۋدە. ال شەتەلدە وقىتۋ ازايتىلدى, تەك قانا سيرەك جەنە سانى از ماماندىقتار بويىنشا عانا سىرت جەردە بٸلٸم الادى. ەسكەري وقۋ ورىندارى اراسىندا شىن مەنٸندە بيىل ٶزٸنٸڭ 20 جىلدىعىن اتاپ ٶتەتٸن ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتٸ (ۇقۋ) ەرەكشە ورىندى يەلەندٸ. بۇل ەسكەري وقۋ ورنىنىڭ تاريحى 1997 جىلدان باستالادى, سول كەزدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەشٸمٸ بويىنشا الماتى جوعارى ەسكەري ۋچيليششەسٸنٸڭ بازاسىندا وفيتسەرلٸك كادرلاردى دايىنداۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋ جەنە ەسكەري عىلىمدى دامىتۋ ماقساتىندا ەسكەري اكادەمييا قۇرىلدى. ول 2002 جىلى ششۋچينسك قالاسىنا كٶشٸرٸلدٸ. 2003 جىلى ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتٸ بولىپ قايتا ۇيىمداستىرىلدى. بۇل جوعارى ەسكەري وقۋ ورنى 2014 جىلى ەلورداعا, جاڭا زاماناۋي عيماراتتار كەشەنٸنە كٶشٸپ كٸردٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتاردى 2 ەسەگە كٶپتەپ وقىتۋعا مٷمكٸندٸك تۋدى.
ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ قۇرىلعان كٷننەن قالىپتاسۋعا دەيٸنگٸ كەزەڭنەن ٶتۋٸنە مەملەكەت باسشىسىنىڭ قامقورلىعىندا بولعانىن ەسكەرە وتىرىپ, سول جىلى وعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسىنىڭ اتى بەرٸلدٸ. قازٸرگٸ كەزدە ۇقۋ ٸرٸ ۆەدومستۆوارالىق وقۋ-ەدٸستەمەلٸك جەنە عىلىمي ورتالىق رەتٸندە قالىپتاستى, مۇندا قارۋلى كٷشتەردٸڭ, باسقا ەسكەرلەر مەن ەسكەري قۇرىلىمداردىڭ (ۇلتتىق ۇلان, ۇقك شەكارا قىزمەتٸ جەنە مەملەكەتتٸك كٷزەت قىزمەتٸ) وفيتسەرلەرٸن دايارلاۋ, قايتا دايارلاۋ جەنە بٸلٸكتٸلٸكتەرٸن كٶتەرۋ جٷزەگە اسىرىلادى. سونداي-اق جوعارى وقۋ ورنىنان كەيٸنگٸ بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارى بويىنشا ەسكەري باسقارۋ, عىلىمي جەنە عىلىمي-پەداگوگيكالىق كادرلاردىڭ بٸلٸكتٸلٸكتەرٸن ارتتىرۋ, وپەراتيۆتٸك-تاكتيكالىق جەنە وپەراتيۆتٸك-ستراتەگييالىق (ستراتەگييالىق) دەڭگەيلەرٸن جەتٸلدٸرۋ جەنە ٸرگەلٸ, قولدانبالى ەسكەري-عىلىمي زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلەدٸ.
– ەسكەري كادرلاردى دايارلاۋ پروتسەسٸندە ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رٶلٸ قانداي?
– قارۋلى كٷشتەردٸڭ باس قولباسشىسى عيماراتتاردىڭ جاڭا كەشەنٸن اشۋ كەزٸندە تاپسىرما بەرٸپ: «تٷلەكتەر زاماننىڭ جوعارى تالاپتارىنا ساي بولۋى, كٶشباسشىلىق قاسيەتتەردٸ مەڭگەرۋٸ, تەك ەسكەري مەسەلەلەرگە عانا ەمەس, سونداي-اق ەكونوميكادا, قارجى جەنە بيۋدجەت سالاسىندا ٷزدٸك ماماندار بولۋى كەرەك.
سونىمەن قاتار ەلەمدە بولىپ جاتقان ەسكەري-ساياسي جاعدايدا تەرەڭ سارالاۋى تيٸس», دەگەن بولاتىن. بۇدان باسقا, تٸلدەردٸ بٸلەتٸن, كەز كەلگەن جاعدايدا جەدەل ەرەكەت ەتەتٸن, دۇرىس شەشٸم قابىلداي الاتىن, تٷپكٸ نەتيجەلەر ٷشٸن ونىڭ ورىندالۋى مەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸن سەزٸنەتٸن باسشىنى (سارداردى) ٶسٸرٸپ شىعارۋ مٸندەتٸ قويىلدى. پرەزيدەنتتٸڭ تاپسىرمالارىن جٷزەگە اسىرۋ جەنە قارۋلى كٷشتەردٸ باسقارۋدىڭ جوعارى بۋىنىنا وفيتسەرلٸك كادرلار قاجەتتٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا, 2014 جىلدىڭ تامىز ايىندا ۋنيۆەرسيتەتتٸ دامىتۋ ستراتەگيياسى جاسالدى. وندا جەتەكشٸ شەتەلدٸك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وڭ تەجٸريبەسٸ ەسكەرٸلدٸ. وقىتۋ 7 فاكۋلتەتتە جٷزەگە اسىرىلادى: ولار باس شتاب اكادەميياسى, كوماندالىق-شتابتىق, ەسكەري-گۋمانيتارلىق عىلىمدار, بٸلٸكتٸلٸكتٸ ارتتىرۋ, قر ۇلتتىق ۇلانى, ۇقك شەكارا قىزمەتٸ, مەملەكەتتٸك كٷزەت قىزمەتٸ دەپ اتالادى.
ماگيستراتۋرادا وپەراتيۆتٸك بۋىنعا وفيتسەرلەر دايىنداۋ باعىتىن تالداي وتىرىپ, مىناداي العا ۇمتىلىستى كٶرۋگە بولادى: ەگەر 2014 جىلى ماماندىقتاردىڭ 1 توبى جەنە 7 مامانداندىرۋ بويىنشا وقىتۋ جٷرگٸزٸلسە, قازٸرگٸ تاڭدا – ماماندىقتاردىڭ 5 توبى جەنە 25 مامانداندىرۋ بويىنشا, ونىڭ ٸشٸندە مىناداي ماماندىقتار وقىتىلۋدا:
• ەسكەري ٸستەگٸ ستراتەگييالىق مەنەدجمەنت;
• ەسكەري ٸستەگٸ مەنەدجمەنت;
• ەسكەري ٸستەگٸ لوگيستيكا;
• ەسكەري ۇجىمداعى ەلەۋمەتتٸك-يدەولوگييالىق جۇمىس.
ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ ماقتانىشى «قارۋلى كٷشتەردٸڭ باس شتابى اكادەميياسى» فاكۋلتەتٸ بولىپ تابىلادى. اتالعان فاكۋلتەت باسقارۋدىڭ جوعارى بۋىنىنا ەسكەري كادرلار دايىنداۋ بويىنشا ەسكەري ٶنەردٸڭ ورتالىعىنا اينالدى. اتاپ ايتقاندا, بۇل فاكۋلتەتتٸڭ تٷلەكتەرٸ نەگٸزٸنەن ەسكەري ۇيىمداستىرۋ ٸسٸنە قاتىسۋدا, قارۋلى كٷشتەردٸڭ دامۋ باعىتىن انىقتاۋدا, باسقا ەسكەرلەر مەن ەسكەري قۇرىلىمداردىڭ جەتٸلۋٸنە زور ٷلەس قوسۋدا. وقىتۋ پروتسەسٸندە تٷلەكتەرگە مىناداي ٶزەكتٸ قۇزىرەتتەر قالىپتاستىرادى – ەسكەرلەردٸ ٶزدٸگٸنەن باسقارۋ جەنە تيٸمدٸ قامتاماسىز ەتۋ قابٸلەتتەرٸن ۇشتايدى, ەسكەر توپتارىن ۇرىس قيمىلدارىنا بەيٸمدەۋ بويىنشا جوسپارلاۋدى ٸسكە اسىرادى. دەستٷرلٸ جەنە ۇرىس قيمىلدارىن جٷرگٸزۋگە تىڭ ەدٸستەر قولدانۋعا ماشىقتاندىرادى. باسقا ەسكەرلەرمەن جەنە ەسكەري قۇرىلىمدارمەن تيٸمدٸ ٶزارا ەرەكەت ەتۋدٸ ٷيلەستٸرەدٸ.
بٸلٸم بەرۋ پروتسەسٸنٸڭ ماڭىزدى قۇرامداس بٶلٸگٸ كۋرستىق دايارلاۋ بولىپ تابىلادى. قارۋلى كٷشتەردٸڭ, سونداي-اق ۇلتتىق ۇلاننىڭ, ۇقك شەكارا قىزمەتٸنٸڭ, ەسكەري پروكۋراتۋرانىڭ ەسكەري قىزمەتشٸلەرٸ, ەسكەري جوعارى وقۋ ورىندارى پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلار قۇرامى جەنە كافەدرالارى, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ باسشى قۇرامى مەن سەرجانتتار قۇرامى ٷشٸن بٸلٸكتٸلٸكتٸ ارتتىرۋ فاكۋلتەتٸندە ۇيىمداستىرىلعان. جوعارى وقۋ ورنىنىڭ وقۋ-ماتەريالدىق بازاسى ۆەدومستۆوارالىق بٸلٸم بەرۋ جەنە عىلىمي-ەدٸستەمەلٸك ٸس شارالاردى ۇيىمداستىرۋعا جەنە پايدالانۋعا بەيٸمدەلگەن. ۆەدومستۆوارالىق كۋرستاردا بٸلٸكتٸلٸكتٸ ارتتىرۋ جىل سايىن 424 ادامنان 1200 ادامعا دەيٸن ۇلعايدى. جالپى العاندا, سوڭعى ٷش جىل ٸشٸندە 5 مىڭنان استام ەسكەري قىزمەتشٸ بٸلٸكتٸلٸكتەرٸن جەتٸلدٸردٸ.
تۇتاستاي العاندا, ۋنيۆەرسيتەت قۇرىلعان ۋاقىت ٸشٸندە قارۋلى كٷشتەر, ۇلتتىق ۇلان, ۇقك شەكارا قىزمەتٸ ٷشٸن ەسكەري-ەكٸمشٸلٸك جەنە مەملەكەتتٸك باسقارۋ بويىنشا مىڭنان استام وفيتسەر جوعارى ەسكەري بٸلٸم الدى. تٷلەكتەر اراسىنان 11 گەنەرال شىقتى, ولاردىڭ اراسىندا گەنەرال-مايورلار ت.قويباقوۆ, ا.رىسپاەۆ, د.وسپانوۆ بار.
– قازٸرگٸ كەزدە ۇقۋ بٸرقاتار شەتەلدٸك ەسكەري جوعارى وقۋ ورىندارىمەن جەنە ۇيىمدارىمەن ىنتىماقتاستىقتا. ەندٸ وسى تۋرالى تولىعىراق ايتىپ بەرسەڭٸز.
– ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جاساۋى ناتو «بەيبٸتشٸلٸك ٷشٸن ەرٸپتەستٸك» باعدارلاماسى بويىنشا, ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى شارت ۇيىمى مٷشە-مەملەكەتتەرٸمەن, تمد ەلدەرٸمەن, قازاقستان جەنە اقش قورعانىس كٷشتەرٸ اراسىندا ەسكەري كەلٸسٸمشارتتار جوسپارى شەڭبەرٸندە ۇيىمداستىرىلادى جەنە ٸسكە اسىرىلادى.
شەتەلدە ۋنيۆەرسيتەتتٸ كەڭٸنەن تانىستىرۋ ماقساتىندا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق كەڭەيۋدە, ونىڭ شەڭبەرٸندە رەسەيدٸڭ, اقش-تىڭ, قىتايدىڭ, تٷركييانىڭ, گەرمانييانىڭ, فرانتسييانىڭ, بەلارۋستىڭ جەنە باسقا ەلدەردٸڭ ەسكەري جەنە ازاماتتىق جوعارى وقۋ ورىندارىمەن 40-تان استام مەموراندۋم جەنە كەلٸسٸم جاسالدى. 2015 جىلدان باستاپ ۇقۋ تمد-نىڭ 140 جوو-سىن بٸرٸكتٸرەتٸن ەۋرازييالىق ۋنيۆەرسيتەتتەر قاۋىمداستىعىنىڭ قۇرامىنا كٸردٸ جەنە ەۋروپاداعى 150 جەتەكشٸ جوعارى وقۋ ورنى قۇرامىنا مٷشە بولدى. ۇقۋ تمد جوعارى ەسكەري وقۋ ورىندارى قاۋىمداستىعىن قۇرۋعا باستاماشىلىق ەتتٸ.
بۇل بەدەلدٸ ۇيىمدارعا مٷشە بولۋ مىناداي مٷمكٸندٸكتەر بەرەدٸ:
• بۇل ۇيىمداردىڭ مٷشەلەرٸ – جەتەكشٸ ەۋروپالىق جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ەرٸپتەستٸك بايلانىستى ورناتادى جەنە ىنتىماقتاستىق شەڭبەرٸن كەڭەيتەدٸ;
• ماماندار دايارلاۋ پٸشٸمٸن ارتتىرىپ, ۇقۋ بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىنا قاتىسۋعا شەتەلدٸك پروفەسسورلاردى تارتادى;
• اقپاراتتىق تەحنولوگييالار عاسىرىندا جوعارى وقۋ ورنىنان كەيٸنگٸ جەنە قوسىمشا بٸلٸم بەرۋدٸ جەتٸلدٸرۋگە جالپى قولايلى جاعداي جاسايدى;
• شەتەلدٸك جوعارى وقۋ ورىندارىندا جەنە زەرتتەۋ ورتالىقتارىندا وقىتۋ جەنە تاعىلىمدامادان ٶتۋ ٷشٸن ماگيسترانتتارعا جەنە دوكتورانتتارعا جول جٷرۋگە – اكادەمييالىق تەجٸريبە الماسۋدى رەتتەيدٸ.
سونداي-اق حالىقارالىق ەسكەري ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ شەڭبەرٸندە شەتەلدەردٸڭ ەلشٸلٸكتەرٸمەن بٸرلەسٸپ اقش, تٷركييا, قحر, ٷندٸستان ارمييالارىنىڭ جەنە ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى شارت ۇيىمى كلاسىنىڭ ەسكەري ٶنەر اۋديتورييالارى اشىلدى. مەملەكەتتٸڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ جەنە قورعانىستىڭ ەڭ كٶكەيكەستٸ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٷش جىل ٸشٸندە ماگيسترانتتارعا جەنە دوكتورانتتارعا ارنالىپ 2 مىڭنان استام بەلگٸلٸ شەتەلدٸك ساياساتكەرلەردٸڭ جەنە ەسكەري ٶنەر, ستراتەگييا, گەوساياسات, اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك جەنە باسقا باعىتتار سالاسىنداعى مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن 300-دەن استام حالىقارالىق وقىتۋ شاراسى ٶتكٸزٸلدٸ. وعان اقش, رەسەي, قىتاي, جاپونييا, يران, كانادا, وڭتٷستٸك كورەيا, ليتۆا جەنە باسقا ەلدەردٸڭ ٶكٸلدەرٸ بەلسەنە قاتىستى. ولاردىڭ اراسىندا گەنەرال-لەيتەنانت م.گاررەت (اقش), بريگادا گەنەرالى ت.ماكگۋايەر (اقش), گەنەرال-پولكوۆنيك ل.يۆاشوۆ (رف), پروفەسسور س,ۆيكۋلوۆ (رف), كونتر-ادميرال ح.ساياري (يران), پولكوۆنيك ت.تويودا (جاپونييا) جەنە پودپولكوۆنيك ليونەل دە لانجەرون (فرانتسييا) تەرٸزدٸ ەسكەري سالانىڭ مىقتىلارى اتسالىستى. شەتەلدٸك ساراپشىلاردىڭ ماگيسترانتتارمەن جەنە دوكتورانتتارمەن كەزدەسۋٸ حالىقارالىق ەسكەري ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا, ٶزارا سەنٸمدٸ نىعايتۋعا ىقپال ەتٸپ, ەسكەري كادرلاردى دايىنداۋ پروتسەسٸندە العا ٸلگەرٸلەۋ ٷشٸن مٷمكٸندٸگٸن اشادى. ەسكەري ٸستٸ دامىتۋدا زاماناۋي ٷردٸستٸ ەسكەرە وتىرىپ ماگيسترانتتاردى دايىنداۋ باعدارلاماسى جەتٸلدٸرٸلەدٸ. ۇقۋ بازاسىندا بٸرقاتار ٸرٸ حالىقارالىق ٸس-شارالار ٶتكٸزٸلدٸ.
– تالعات سەبيتۇلى, ەڭگٸمەمٸزدٸ قورىتىندىلاي وتىرىپ, ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ الداعى كەزدەگٸ دامۋ پەرسپەكتيۆالارىنا توقتالساڭىز?
– بٸز الداعى كەزدە دە جاڭا تۇرپاتتاعى جوعارى بٸلٸكتٸ ەسكەري مامانداردى دايارلاۋ ورتالىعىن دامىتۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرا بەرەمٸز.
دامۋدىڭ ٶزەكتٸ باعىتتارى رەتٸندە شەتەل ماماندارىن دايارلاۋدى كەڭەيتۋ; عىلىمي-ەكسپەريمەنتتٸك بازانى دامىتۋ (تەحنوپارك, ستراتەگييالىق ٸس-ەرەكەتتٸ مودەلدەۋ, روبوت تەحنيكاسى, اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك زەرتحانالارى جەنە باسقالار); جاڭا جەنە قولدا بار قارۋ-جاراق پەن ەسكەري تەحنيكانى جەتٸلدٸرۋ, جاساۋ جٶنٸندە وتاندىق قٶك-پەن ٶزارا قيمىلدى تەرەڭدەتۋ; عىلىمي-بٸلٸم بەرۋ پروتسەسٸن ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋدٸ جەتٸلدٸرۋ, تاعى سول سيياقتى ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ شەشۋ جولىندا ۇدايى ٸزدەنٸستٸ جالعاستىرامىز. باستى مٸندەتتٸمٸز ورتالىق ازيياداعى جەتەكشٸ عىلىمي-بٸلٸم بەرۋ ورتالىعى رەتٸندە جەنە قاۋٸپسٸزدٸك ٷشٸن قىزمەتٸمٸزدٸ تىڭعىلىقتى اتقارا بەرەمٸز.
قارۋلى كٷشتەردٸڭ باس قولباسشىسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قىسقا مەرزٸمدە ۋنيۆەرسيتەتتٸ بيٸك دەڭگەيگە جەتكٸزٸپ, ححٸ عاسىردىڭ ەڭ تاڭداۋلى ەسكەري وقۋ ورنىنا اينالدىردىق دەسەك ارتىق بولمايدى. وسى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ بارلىق ەلەۋەتتٸك ۆەدومستۆولارىنا تاڭداۋلى ەسكەري كادرلار دايارلاپ العى شەپتەن كٶرٸندٸك. الدىمىزدا بۇدان دا جاۋاپتى مٸندەتتەر تۇرعانىن جاقسى سەزٸنٸپ, ونى ورىنداۋعا بەك سەنٸمدٸمٸز.
– مازمۇندى ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.
ەڭگٸمەلەسكەن مارات اققۇل
