Foto: sb.by
Qańtardyń 20-sy kúni túski ýaqytta AQSh-tyń Kapitolii ǵimaratynda prezidenttik ant berý saltanaty sátti ótip, Donald Tramp Amerika Qurama Shtattarynyń 47-shi prezidenti retinde ant berdi. Ol 4 jyldan keiin prezidenttik ókilettigin qaita bastady jáne «Tramp 2.0» dáýiri resmi túrde bastaldy.Tramp óz sózinde: «Amerikanyń altyn ǵasyry bastalady!», «Tramp ákimshiligi ár kúni Amerikany birinshi orynǵa qoiady», ̶ dep atap ótti.
Fotoda: sarapshy Qanat Qaharuly
Sarapshydan:
Tramptyń ustanymynyń AQSh-tyń damýyna jáne álemdik saiasatqa áseri bolatyny anyq. Málimetterge qaraǵanda sol kúni Amerika Qurama Shtattarynda aýa-raiy sýyq bolǵan. Osyǵan bailanysty Trampty ulyqtaý rásim birqalypty ótýi úshin ádettegidei dalada emes, ǵimarat ishinde ótkizilgeni belgili boldy.
Ulyqtaý rásimine ár salanyń tanymal tulǵalary qatysqan. Italiianyń premer-ministri Meroni men Argentina prezidenti Milli siiaqty sheteldik kóshbasshylar jáne AQSh-tyń burynǵy prezidentteri, joǵarǵy sot sýdialary, áskeri jetekshiler, ministrler kabinetine kandidattar jáne milliarderler de qatysty.
Donald Tramptyń bilikke kelýi álemnyń nazaryn aýdardy. Kazirge deiingi Tramptyń bergen suhbattarynan jáne Úkimet jasaǵan birqatar sharalarynan tómendegidei ustanymdardy kóre alamyz:
Ishki saiasat turǵysynan Tramp Djeksonizmge (19 ǵasyrdaǵy AQSh prezidenti Djekson jaqtaǵan «AQSh ̶ Birinshi» idiiasy) qaityp oralýǵa beiim. Ol AQSh - birinshi deý arqyly qurama shtattardy yntymaqtastyrýǵa umtylady jáne ártúrli saiasi ádistermen AQSh territoriiasyn keńeitýge tyrysady.
Ekonomikalyq saiasatta Tramp Úkimetiniń baǵyttary:
Qymbat tarifter: basqa elderdiń óńdeýshi ónerkásipterin joǵary tarifter arqyly AQSh-ta taýar ainylymyn damytýyn shektep, kerisinshe el ishinde zaýyttar salýǵa tartýǵa tyrycady, sol arqyly Amerika Qurama Shtattarynda kóbirek jumys oryndaryn qurý ̶ bul Tramp saiasatynyń bir baǵyty. Ol bilikti qolyna alǵanan keiin óziniń negizgi úsh saýda seriktesi: Kanada, Meksika jáne Qytaiǵa 25% jáne 10% tarifter engizdi. Budan biz Tramp saiasatynyń saýda jáne ekonomikalyq basymdyqqa ie ekenin kóre alamyz.
Dollardy qymbattatý: AQSh infliatsiiasyn azaitýǵa jáne osy eldiń qaryz qysymyn belgili bir dárejede jeńildetýge múmkindik berse de, olar valiýta baǵamynyń turaqsyzdyǵy problemalaryn jáne kóptegen iri saýda elderine, sonyń ishinde Qytaiǵa úlken saýda qaterin alyp kelýi mumkin.
Syrtqy saiasatta jańa prezidenttiń ustanymy:
Ekinshi dúniejúzilik soǵystan beri Amerika Qurama Shtattary halyqaralyq tártipti saqtaý mindetin óz moinyna aldy. Biraq Donald Tramp bul tártipti saqtaýǵa múddeli emes jáne tipti ony ózgertýi múmkin. Onyń keibir halyqaralyq uiymdardan shyǵýy (Tramp Parij klimattyq kelisiminen jáne Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynan shyǵatynyn aitqan), tarifterdi engizý jáne zańsyz immigranttardy shekteýi álemdik saiasatty boljaýǵa bolmaityn jaǵdaiǵa alyp keldi.
AQSh prezidenti naqty bilikti qolyna alǵanan keiin óz sózinde Panama kanalyn qaitaryp alǵysy keletinin jáne Grenlandiiaǵa qyzyǵýshylyq tanytatynyn anyq aitty. Biraq ol Kanadaǵa qatysty ideialaryn tolyq aitqan joq. Prezident bolýdan burynǵy sózderi onyń jeke kózqarasy bolady, al resmi kezdesýlerde bergen suhbaty saiasatkerlerliń nazaryn aýdaratyny anyq.
Budan biz Tramp AQSh-tyń teritoriialyq keńeiýin kózdeitinin, keleshekte Panama jáne Grenlandiia baǵytynda ekonomikalyq nemese saiasi yqpal etýi múmkin ekenin bilemiz. Eger Tramp Grenlandiiany satyp alǵysy kelse, bul AQSh pen Daniia arasyndaǵy qarym-qatynasqa áser etedi. Al eger AQSh prezidenti Kanadany Amerika Qurama Shtattarynyń 51-shi shtatyna ainaldyrǵysy kelse, ol AQSh ̶ Kanada qarym-qatynasyna áser etedi ̶ bul Tramptyń ishki qaishylyqty syrtqa aýdarý strategiiasy siiaqty kózge kórinedi. Ol óz sózinde aitqandai AQSh-ta kazirgi tańda sheshýge tiis ishki máseleler bar.
Álemniń nazaryn aýdaratyn eki qaqtyǵys núktesi:
Biri ̶ Resei ̶ Ýkraina qaqtyǵysy, ekinshisi ̶ Izrail ̶ Palestina máselesi.
Donald Tramptyń pikirinshe, úshinshi dúniejúzilik soǵys bolmaýy kerek.
Onyń sózin eki aspektiden qarastyrýǵa bolady ̶ Bir jaǵynan, ol Ýkraina daǵdarysynyń odan ári shielenisýin qalamaidy. bul da halyqaralyq qaýymdastyqtyń ortaq pikirine sáikes keledi. Biraq ekinshi jaǵynan, Tramp Resei men Ýkrainadan daǵdarysty sheginis jasaý arqyly sheshýdi qatań talap etti. Bul shyn máninde qol jetkizý qiyn is.
Mysaly, ol Ýkrainanyń Resei basyp alǵan aýmaqtardy qaitaryp alýǵa bolmaitynyn moiyndaǵanyn qalaidy. Biraq qazir Ýkrainaǵa muny qabyldaý óte qiyn siiaqty. Ekinshi jaǵynan, Resei Ýkrainanyń qysqa merzimde NATO-ǵa kirmeitinin moiyndaýyn qalasa, biraq uzaq merzimdi perspektivada NATO-ǵa kirý múmkindigin joqqa shyǵarmaidy. Biraq Resei ony da qabyldai almaidy. Úshinshi jaq retinde, Eýropa elderiniń kózqarasy boiynsha Ýkraina soǵysta jeńiske jetedi jáne oǵan NATO kómektesýdi jalǵastyrady dep úmittenedi.
Tramptyń ustynymy qandai bolady? Bul da másele...
AQSh-tyń 47-shi prezidentiniń pikirinshe Resei ̶ Ýkrain qaqtyǵysyn sheshý qaishylyqqa toly kúrdeli. Ol buǵan deiin Resei-Ýkraina máselesin 24 saǵat ishinde sheshkisi keletinin aitqan bolatyn, biraq qazir bul múmkin emes siiaqty.
Resei ̶ Ýkraina qaqtyǵysyn Tramp birjolata sheshe me, álde ýaqytsha kelisimge qol jetkize me, bul da belgisiz. Bul jerde ýaqytsha sheshim bolýy múmkin. Iaǵni ýaqytsha sheshim, bul másel keleshekte qaitadan qaqtyǵysqa ainalýy múmkin degendi bildiredi.
Sondyqtan, eger Resei ̶ Ýkraina daýy túbegeili sheshiletin bolsa, ol halyqaralyq qaýymdastyqtyń keńirek qatysýyn jáne tereńirek talqylaýdy qajet etedi. Óitkeni Ýkraina daǵdarysynyń túpki sebebi ̶ Reseidiń postkeńestik aimaqqa ustanymy jáne Eýropalyq Odaqtyń qaýypsizdik strýktýrasynda bolǵan kemshilik dep aitýǵa bolady.
Izrail ̶ Palestina máselesin biz AQSh-tyń Taiaý Shyǵystaǵy saiasatynan kóre alamyz. Shyn máninde, Donald Tramp Palestina ̶ Izrail máselesinde Izraildi tolyǵymen qoldaidy. Bul AQSh-tyń beitarap úilestirýshi retindegi rólin álsiretti de, kerisinshe eki el arasyndaǵy qaqtyǵysty odan ary qiyndatty.
AQSh úshin aimaqtaǵy elderdiń qarym-qatynasynda balans saqtaý qiyndady Izrail ̶ Palestina qaqtyǵysynyń saldary Saýd Arabiiasy jáne basqa arab elderiniń Izrailmen qarym-qatynasyn qalypqa keltirýin qiyndata tústi. Izrail men Iran arasyndaǵy teketires buryn-sońdy bolmaǵan kúige tústi. Saýd Arabiiasy men Iran qatynastarynyń jaqsarýy AQSh-tyń arab elderin Iranǵa qarsy turý úshin Izrailmen birigýge shaqyrýyna qiyndyq týǵyzdy. Taiaý shyǵystaǵy kazirgi kúnen-kúnge ózgerip jatqan jaǵdaiy AQSh-tyń aimaqtaǵy strategiiasyn jalǵastyrýyna qiyndyqtar alyp keletini anyq.
