ساراپتاما: ترامپتىڭ ساياسي ۇستانىمى قانداي?

فوتو: sb.by

ترامپ ٶز سٶزٸندە: «امەريكانىڭ التىن عاسىرى باستالادى!»,  «ترامپ ەكٸمشٸلٸگٸ ەر كٷنٸ امەريكانى بٸرٸنشٸ ورىنعا قويادى»,  ̶  دەپ اتاپ ٶتتٸ.

فوتودا: ساراپشى قانات قاھارۇلى

ساراپشىدان:

 ترامپتىڭ ۇستانىمىنىڭ اقش-تىڭ دامۋىنا جەنە ەلەمدٸك ساياساتقا ەسەرٸ بولاتىنى انىق. مەلٸمەتتەرگە قاراعاندا سول كٷنٸ امەريكا قۇراما شتاتتارىندا اۋا-رايى سۋىق بولعان. وسىعان بايلانىستى ترامپتى ۇلىقتاۋ رەسٸم بٸرقالىپتى ٶتۋٸ ٷشٸن ەدەتتەگٸدەي دالادا ەمەس,  عيمارات ٸشٸندە ٶتكٸزٸلگەنٸ بەلگٸلٸ بولدى. 

ۇلىقتاۋ رەسٸمٸنە ەر سالانىڭ تانىمال تۇلعالارى قاتىسقان. يتالييانىڭ پرەمەر-مينيسترٸ مەروني مەن ارگەنتينا پرەزيدەنتٸ ميللي سيياقتى شەتەلدٸك كٶشباسشىلار جەنە اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتتەرٸ, جوعارعى سوت سۋديالارى, ەسكەري جەتەكشٸلەر, مينيسترلەر كابينەتٸنە كانديداتتار جەنە ميللياردەرلەر دە قاتىستى. 

دونالد ترامپتىڭ بيلٸككە كەلۋٸ ەلەمنىڭ نازارىن اۋداردى. كازٸرگە دەيٸنگٸ ترامپتىڭ بەرگەن سۇحباتتارىنان جەنە ٷكٸمەت جاساعان بٸرقاتار شارالارىنان تٶمەندەگٸدەي ۇستانىمداردى كٶرە الامىز:
  
 ٸشكٸ ساياسات تۇرعىسىنان ترامپ دجەكسونيزمگە (19 عاسىرداعى اقش پرەزيدەنتٸ دجەكسون جاقتاعان «اقش  ̶   بٸرٸنشٸ» يديياسى) قايتىپ ورالۋعا بەيٸم. ول اقش - بٸرٸنشٸ دەۋ ارقىلى قۇراما شتاتتاردى ىنتىماقتاستىرۋعا ۇمتىلادى جەنە ەرتٷرلٸ ساياسي ەدٸستەرمەن اقش تەرريتوريياسىن كەڭەيتۋگە تىرىسادى. 

ەكونوميكالىق ساياساتتا ترامپ ٷكٸمەتٸنٸڭ باعىتتارى:

قىمبات تاريفتەر: باسقا ەلدەردٸڭ ٶڭدەۋشٸ ٶنەركەسٸپتەرٸن جوعارى تاريفتەر ارقىلى اقش-تا تاۋار اينىلىمىن دامىتۋىن شەكتەپ, كەرٸسٸنشە ەل ٸشٸندە زاۋىتتار سالۋعا تارتۋعا تىرىcادى, سول ارقىلى امەريكا قۇراما شتاتتارىندا كٶبٸرەك جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ̶   بۇل ترامپ ساياساتىنىڭ بٸر باعىتى. ول بيلٸكتٸ قولىنا العانان كەيٸن ٶزٸنٸڭ نەگٸزگٸ ٷش ساۋدا سەرٸكتەسٸ: كانادا, مەكسيكا جەنە قىتايعا 25% جەنە 10% تاريفتەر ەنگٸزدٸ. بۇدان بٸز ترامپ ساياساتىنىڭ ساۋدا جەنە ەكونوميكالىق باسىمدىققا يە ەكەنٸن كٶرە الامىز. 

دوللاردى قىمباتتاتۋ: اقش ينفلياتسيياسىن ازايتۋعا جەنە وسى ەلدٸڭ قارىز قىسىمىن بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە جەڭٸلدەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرسە دە, ولار ۆاليۋتا باعامىنىڭ تۇراقسىزدىعى پروبلەمالارىن جەنە كٶپتەگەن ٸرٸ ساۋدا ەلدەرٸنە, سونىڭ ٸشٸندە قىتايعا ٷلكەن ساۋدا قاتەرٸن الىپ كەلۋٸ مۇمكٸن. 

 سىرتقى ساياساتتا جاڭا پرەزيدەنتتٸڭ ۇستانىمى:

ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان بەرٸ امەريكا قۇراما شتاتتارى حالىقارالىق تەرتٸپتٸ ساقتاۋ مٸندەتٸن ٶز موينىنا الدى. بٸراق دونالد ترامپ بۇل تەرتٸپتٸ ساقتاۋعا مٷددەلٸ ەمەس جەنە تٸپتٸ ونى ٶزگەرتۋٸ مٷمكٸن. ونىڭ كەيبٸر حالىقارالىق ۇيىمداردان شىعۋى (ترامپ پاريج كليماتتىق كەلٸسٸمٸنەن جەنە دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنان شىعاتىنىن ايتقان), تاريفتەردٸ ەنگٸزۋ جەنە زاڭسىز يمميگرانتتاردى شەكتەۋٸ ەلەمدٸك ساياساتتى بولجاۋعا بولمايتىن جاعدايعا الىپ كەلدٸ. 
  
اقش پرەزيدەنتٸ ناقتى بيلٸكتٸ قولىنا العانان كەيٸن ٶز سٶزٸندە پاناما كانالىن قايتارىپ العىسى كەلەتٸنٸن جەنە گرەنلانديياعا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىنىن انىق ايتتى. بٸراق ول كاناداعا قاتىستى يدەيالارىن تولىق ايتقان جوق. پرەزيدەنت بولۋدان بۇرىنعى سٶزدەرٸ ونىڭ جەكە كٶزقاراسى بولادى, ال رەسمي كەزدەسۋلەردە بەرگەن سۇحباتى ساياساتكەرلەرلٸڭ نازارىن اۋداراتىنى انىق. 

بۇدان بٸز ترامپ اقش-تىڭ تەريتورييالىق كەڭەيۋٸن كٶزدەيتٸنٸن, كەلەشەكتە پاناما جەنە گرەنلاندييا باعىتىندا ەكونوميكالىق نەمەسە ساياسي ىقپال ەتۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن بٸلەمٸز. ەگەر ترامپ گرەنلاندييانى ساتىپ العىسى كەلسە, بۇل اقش پەن دانييا اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا ەسەر ەتەدٸ. ال ەگەر اقش پرەزيدەنتٸ كانادانى امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ 51-شٸ شتاتىنا اينالدىرعىسى كەلسە, ول اقش ̶  كانادا قارىم-قاتىناسىنا ەسەر ەتەدٸ  ̶  بۇل ترامپتىڭ ٸشكٸ قايشىلىقتى سىرتقا اۋدارۋ ستراتەگيياسى سيياقتى كٶزگە كٶرٸنەدٸ. ول ٶز سٶزٸندە ايتقانداي اقش-تا كازٸرگٸ تاڭدا شەشۋگە تيٸس ٸشكٸ مەسەلەلەر بار.  
   

ەلەمنٸڭ نازارىن اۋداراتىن ەكٸ قاقتىعىس نٷكتەسٸ: 

بٸرٸ  ̶  رەسەي  ̶  ۋكراينا قاقتىعىسى, ەكٸنشٸسٸ  ̶  يزرايل  ̶  پالەستينا مەسەلەسٸ. 
 
دونالد ترامپتىڭ پٸكٸرٸنشە, ٷشٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس بولماۋى كەرەك. 

ونىڭ سٶزٸن ەكٸ اسپەكتٸدەن قاراستىرۋعا بولادى  ̶  بٸر جاعىنان, ول ۋكراينا داعدارىسىنىڭ ودان ەرٸ شيەلەنٸسۋٸن قالامايدى. بۇل دا حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ ورتاق پٸكٸرٸنە سەيكەس كەلەدٸ. بٸراق ەكٸنشٸ جاعىنان, ترامپ رەسەي مەن ۋكراينادان داعدارىستى شەگٸنٸس جاساۋ ارقىلى شەشۋدٸ قاتاڭ تالاپ ەتتٸ. بۇل شىن مەنٸندە قول جەتكٸزۋ قيىن ٸس. 

مىسالى, ول ۋكراينانىڭ رەسەي باسىپ العان اۋماقتاردى قايتارىپ الۋعا بولمايتىنىن مويىنداعانىن قالايدى. بٸراق قازٸر ۋكرايناعا مۇنى قابىلداۋ ٶتە قيىن سيياقتى. ەكٸنشٸ جاعىنان, رەسەي ۋكراينانىڭ قىسقا مەرزٸمدە ناتو-عا كٸرمەيتٸنٸن مويىنداۋىن قالاسا, بٸراق ۇزاق مەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆادا ناتو-عا كٸرۋ مٷمكٸندٸگٸن جوققا شىعارمايدى. بٸراق رەسەي ونى دا قابىلداي المايدى. ٷشٸنشٸ جاق رەتٸندە, ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ كٶزقاراسى بويىنشا ۋكراينا سوعىستا جەڭٸسكە جەتەدٸ جەنە وعان ناتو كٶمەكتەسۋدٸ جالعاستىرادى دەپ ٷمٸتتەنەدٸ. 

ترامپتىڭ ۇستىنىمى قانداي بولادى? بۇل دا مەسەلە...

اقش-تىڭ 47-شٸ پرەزيدەنتٸنٸڭ پٸكٸرٸنشە رەسەي  ̶  ۋكراين قاقتىعىسىن شەشۋ قايشىلىققا تولى كٷردەلٸ. ول بۇعان دەيٸن رەسەي-ۋكراينا مەسەلەسٸن 24 ساعات ٸشٸندە شەشكٸسٸ كەلەتٸنٸن ايتقان بولاتىن, بٸراق قازٸر بۇل مٷمكٸن ەمەس سيياقتى. 

رەسەي  ̶  ۋكراينا قاقتىعىسىن ترامپ بٸرجولاتا شەشە مە, ەلدە ۋاقىتشا كەلٸسٸمگە قول جەتكٸزە مە, بۇل دا بەلگٸسٸز. بۇل جەردە ۋاقىتشا شەشٸم بولۋى مٷمكٸن. ياعني ۋاقىتشا شەشٸم, بۇل مەسەل كەلەشەكتە قايتادان قاقتىعىسقا اينالۋى مٷمكٸن دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. 

سوندىقتان, ەگەر رەسەي  ̶  ۋكراينا داۋى تٷبەگەيلٸ شەشٸلەتٸن بولسا, ول حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ كەڭٸرەك قاتىسۋىن جەنە تەرەڭٸرەك تالقىلاۋدى قاجەت ەتەدٸ. ٶيتكەنٸ ۋكراينا داعدارىسىنىڭ تٷپكٸ سەبەبٸ  ̶   رەسەيدٸڭ پوستكەڭەستٸك ايماققا ۇستانىمى جەنە ەۋروپالىق وداقتىڭ قاۋىپسٸزدٸك سترۋكتۋراسىندا بولعان كەمشٸلٸك دەپ ايتۋعا بولادى. 

يزرايل  ̶  پالەستينا مەسەلەسٸن بٸز اقش-تىڭ تاياۋ شىعىستاعى ساياساتىنان كٶرە الامىز. شىن مەنٸندە, دونالد ترامپ پالەستينا  ̶  يزرايل مەسەلەسٸندە يزرايلدٸ تولىعىمەن قولدايدى. بۇل اقش-تىڭ  بەيتاراپ ٷيلەستٸرۋشٸ رەتٸندەگٸ رٶلٸن ەلسٸرەتتٸ دە, كەرٸسٸنشە ەكٸ ەل اراسىنداعى قاقتىعىستى ودان ارى قيىنداتتى. 

اقش ٷشٸن ايماقتاعى ەلدەردٸڭ قارىم-قاتىناسىندا بالانس ساقتاۋ قيىندادى يزرايل  ̶    پالەستينا قاقتىعىسىنىڭ سالدارى ساۋد ارابيياسى جەنە باسقا اراب ەلدەرٸنٸڭ يزرايلمەن قارىم-قاتىناسىن قالىپقا كەلتٸرۋٸن قيىنداتا تٷستٸ. يزرايل مەن يران اراسىنداعى تەكەتٸرەس بۇرىن-سوڭدى بولماعان كٷيگە تٷستٸ. ساۋد ارابيياسى مەن يران قاتىناستارىنىڭ جاقسارۋى اقش-تىڭ اراب ەلدەرٸن يرانعا قارسى تۇرۋ ٷشٸن يزرايلمەن بٸرٸگۋگە شاقىرۋىنا قيىندىق تۋعىزدى.  تاياۋ شىعىستاعى كازٸرگٸ كٷنەن-كٷنگە ٶزگەرٸپ جاتقان جاعدايى اقش-تىڭ ايماقتاعى ستراتەگيياسىن جالعاستىرۋىنا قيىندىقتار الىپ كەلەتٸنٸ انىق.