2019 jyldyń qazan-qarasha ailary din salasynda atyshýly oqiǵalarǵa toly boldy. Atap aitsaq, Siriiadan evakýatsiialanǵan 14 qazaqstandyqtyń soty, DAISh uiymy sodyrlarynyń eks-jarlarynyń BAQ-qa bergen suqbaty. Dinge senýshilerdiń radikaldanýyna qandai sebepter bar, qazaqstandyqtardyń álemniń ystyq núktelerine ketýine qandai kúshter yqpal etýde degen saýaldar tóńireginde sarapshy Asylbek Snadinmen bolǵan suqbatty nazarlaryńyzǵa usynamyz.
– Siriiaǵa ketken qazaqstandyqtar qandai dini motivterge boi aldyrdy?
– Siriiaǵa attanǵandardyń kóbisi shynymen dinge senip, shariǵat zańdaryn ustanǵanmen detstrýktivti aǵym ideologiialarynyń yqpalynda boldy. «Jýsan» gýmanitarlyq operatsiiasy boiynsha elimizge oralǵandar, sonyń ishinde terrorlyq áreketi úshin sottalǵandardyń kópshiligi salafittik aǵym jaqtaýshylary. Qazaqstandyqtardyń radikaldanýyna salafizm orasan áser etti, onyń ishinde TMD elderiniń azamattary da bar. Qazaqstandaǵy dinshilder budan ári radikaldanbasyn desek, salafizm aǵymynyń jalǵan ideologiiasyn taratýshylarǵa tosqaýyl bolatyn profilaktikalyq jumystardy júrgizgenimiz durys. Ásirese islam dinin tanýǵa umtylyp júrgen jastarmen belsendirek jumys istegen jón.
– Bizdiń qoǵamnyń radikaldanýyna áser etip otyrǵan mańyzdy sebepterdi atap berseńiz?
– Adamdardy radikaldy jolǵa itermeleitin mańyzdy sebepterdi bólip aitý qiyndaý. Árbir sarapshy óziniń teoriialyq jáne praktikalyq tájirbiesine súiene otyryp, túrli sebepterdi alǵa tartady. Kóp jaǵdaida radikaldanýǵa halyqtyń ekonomikalyq, áleýmettik jaǵdaiy men dini saýatynyń tómendigimen bailanystyrady. Azamattarymyzdyń radikaldanýyn keshendi sebepterden bólek, aimaqqa bóle otyryp qaraǵan durys. Bárine ortaq ámbebap sebepterdi aitý qate. Ár aimaqtyń ózine tán erekshelikteri bolady. Memleket radikaldanýmen kúresip jatyr, biraq protsess jastar arasynda jalǵasýda. Buǵan 2008 jyldan beri júrgizilip jatqan zertteýler kýá. Terrorizm jáne ekstremizm úshin sottalǵandardyń maksimaldy ósimi 2016 jyly tirkeldi, bul kezeńde bizdiń azamattarymyz Taiaý Shyǵysqa jappai shyǵyp jatqan kez bolatyn.
– Jýyrda ǵana QAJK basshysy radikaldy kózqarastaǵy 300 sottalýshynyń dástúrli kózqarasqa oralǵanyn málimdedi. Praktikada mundai jaǵdai oryn alý múmkin be?
– Kásibi mekemeniń málimetine sensek, qazirgi tańda túzetý júiesinde dini ekstremizm men terrorizm úshin 700 qazaqstandyq jazalaryn óteýde. Al 300 adamnyń kózqarasyn ózgertýi tańǵalarlyq jaǵdai. Onyń ústine mundai málimdeme joǵary tribýnalardan aitylýda. Shynyn aitsam men mundai statistikaǵa kúmánmen qaraimyn, sebebi, ońaltý salasynda mol tájirbiege ie kásibi teologtardyń jetpeitini barshaǵa belgili. Teoriiada kez kelgen jat aǵym jaqtaýshysy kózqarasyn ózgertkeni týraly ashyq málimdei otyryp, ary qarai burynǵy kanondarymen ómir súre berýi múmkin.
– Qazaqstan musylmandar dini basqarmasynyń kadrlaryn QAJK-nyń reabilitatsiialyq jumysyna qalai jumyldyrýǵa bolady?
– Bilýim she, oblystaǵy ýákiletti imamdar jergilikti qylmystyq túzetý júiesiniń ońaltý jumystaryna belsendi jumyldyrylǵan, dáris ótkizý úshin sottalýshylarmen kezdesip turady. Degenmen mundai jumystarǵa aqsha tólenbeitindikten, imamdar tarapynan qyzyǵýshylyqqa ie emes. 2018 jyly din isteri Komiteti jáne QMBD «Nur-Múbarak» Egipet islam mádenieti ýnversitetinde ońaltý jumysyn atqarýshy kadrlardyń kásibiligin joǵarylatý ortalyǵy ashylǵanyn málimdegen bolatyn. Bul óz kezeginde reabilitatsiialyq jumyspen ainalysatyn imamdar men teologtardyń kásibiligin kóterýde jaqsy platformaǵa ainalady dep senemin.
Suqbattasqan S.Bilálov.
