Táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinen-aq halqymyzdyń rýhani mádenietine, sonyń ishinde onyń eń basty salalarynyń biri dinge memlekettik turǵydan úlken kóńil bólinip keledi. Eń aldymen, ar-ojdan jáne dini senim bostandyǵynyń jariia etilýi Qazaqstan halqynyń din salasyndaǵy memlekettik saiasatty belsendi túrde qoldaýyna óz yqpalyn tigizdi. Qazaqstan halqyn quraityn barlyq etnostar ózderiniń dástúrli dinderine bet burýyna mol múmkinshilikke ie boldy. Búginde júzden astam etnos ómir súretin elimizdiń aýmaǵynda 18 konfessiia ókilderi ózara kelisim negizinde ómir súrýde. Elimizdiń zaiyrlylyq qaǵidattarynyń nyǵaiýy arqyly azamattardyń dini senim quqyqtary men bostandyqtary saqtalyp keledi. Bul oraida eń bastysy − dinniń memleketten bóliný qaǵidaty, dini fanatizmge jol berilmeýi ekendigin eskerýimiz qajet.
Din óskeleń urpaqtyń adamgershilik pen rýhani dúnietanymyn qalyptastyrýǵa erekshe yqpal etedi. Qazirgi tańda Qazaqstan qoǵamyn erekshe alańdatyp otyrǵan ózekti máseleler barshylyq. Bul máseleler kóbine teris piǵyldy jat dini aǵymdardyń qoǵamdyq tutastyqty buzýǵa baǵyttalǵan belsendiligine bailanysty bolyp otyr. Olardyń ishinde ásirese salafizm aǵymynyń halyq tynyshtyǵyn buzyp jatqandyǵy belgili. Atalmysh radikaldy aǵym áreketteriniń saldarynan dindarlar arasynda alaýyzdyq týyndap, otbasylyq-týystyq qatynastar úzilýde. Salafizm ideologiiasy adamdy zaiyrly nemese islami emes kez-kelgen qoǵamnan, memleketten oqshaýlaý úshin astyrtyn úgit-nasihat jumystaryn júrgizip keledi. Salafizm ideologiiasy Qazaqstan Respýblikasynyń birligine, qoǵamdyq sana tutastyǵyna nuqsan keltiretin qaýipti radikaldyq zalal.
Salafizm ideologtary Mýhammad bin Abdýl Ýahhabtyń eńbekterin paidalana otyryp, ondaǵy ideialardy ózderiniń túsinikterine sáikestendirip qabyldaýda. Munyń aiqyn mysaly M.Abdýl Ýahhabtyń «Úsh negiz jáne onyń dálelderi» atty eńbeginde jasalǵan túsindirme kitaptarynan naqty baiqalady. Salafittik ideolog Salih Áli Sheihtiń «Úsh negizge» jasaǵan túsindirme kitaby dini tózimdilik pen tatýlyqty joiýdy, sondai-aq din negizinde otbasylyq-týystyq, dostyq qarym-qatynastardy úzýdi úndeitin ideialardy belsendi túrde nasihattaidy. Mysaly, atalmysh kitapta: «Kim Allany jalǵyz dep tanyp, paiǵambarynyń artynan eretin bolsa, Allaǵa jáne paiǵambaryna boisunbaǵandy dos tutýyna bolmaidy. Tipti, ol onyń eń jaqyn týysy – ákesi, anasy, baýyry, ápke-qaryndasy, týysqany bolsa da onymen dos bolýǵa bolmaidy» degen mátin joldary oryn alǵan.
Sol sebepten 2014 jylǵy 25 aqpanda Astana qalasy Saryarqa aýdandyq sotynyń sheshimimen «Úsh negiz» jáne «Úsh negiz kitabyna túsindirme men anyqtamalyq» atty kitaptar ekstremistik dep tanylyp, olardy Qazaqstan Respýblikasynyń aýmaǵyna engizýge, baspadan shyǵarýǵa jáne taratýǵa tyiym salyndy.
Islam tarihynda Muhammed paiǵambardan keiin ómir súrgen alǵashqy úsh urpaqqa jatatyn musylman «salaf» dep atalady. «Salaf» sózi tildik jaǵynan islam ǵalymdarynyń paiymdaýynsha «aldyńǵy ótken halyq» degen maǵyna beredi. Alaida, salafizm aǵymyn ustanýshylar ózderin atalmysh «alǵashqy úsh urpaqtyń» jolyn qýýshylar retinde qarastyryp, óz-ózin «salaf» dep ataýdy jón sanaidy.
Qazirgi tańda «salafizm», «ýahabizm» ataýlary «ekstremizm» sóziniń sinonimine ainalǵandai. Ýahabshylardyń «salafizm» ataýyn da keiinnen alǵanyn aita ketýimiz kerek. Ýahabshylardyń jer-jerde búlik salyp, tarihta eshqashan jaqsy atynyń shyqpaýyna bailanysty «ýahabizm» sóziniń jaman maǵynasynan qutylý úshin ýaqyt óte kele ózderin «alǵashqy saliqalylardyń jolyn ustaýshylar» retinde «salafiler» dep atai bastady. Ǵylymda salafizm aǵymyn ustanýshylar salaftardan bólek qarastyrylyp, «salafitter» degen ataýmen belgili.
Qazaqstandaǵy salafizm aǵymynyń birneshe basty erekshelikteri bar. Salafitter Qazaqstan Respýblikasynyń biligine, konstitýtsiialyq qurylymyna qarsy shyǵady. Taǵy bir maqsaty halyqty tól mádenietinen aiyrý bolyp tabylady. Ortalyq Aziia elderiniń islam dogmalaryna qaishy barlyq salt-dástúrlerin joiý qajet dep esepteidi. El patrioty emes, din patrioty bolýǵa úndeitin ideiany úgittep nasihattaidy. Bul salafizm aǵymyn ustanýshylardyń qoǵam men memleket múddesine qarsy ekendigin kórsetedi.
«Jihad» uǵymyn teris túsindirip, kápirlerge qarsy soǵysý kerek dep oilaidy. Salafitterdiń túsiniginde kápirlerdiń qataryna qazirgi Qazaqstan halqynyń basym bóligi kiredi. Salafitterdiń ózgelerdiń dini senim bostandyǵyn múldem moiyndamaityndyǵy Qazaqstannyń zaiyrlylyq qaǵidattaryna tikelei qaishy keletindiginiń aiqyn kórsetkishi. Salafitterdiń arbaýyna túsken adamnyń radikaldanyp, zańdy bilikke, basqa din ókilderine, zaiyrly kózqarastaǵy azamattarǵa óshtesip, saiasi maqsatyna qol jetkizý úshin kez-kelgen amal-tásildi qoldanyp, qarýly qaqtyǵysqa da oilanbai baraýdan taiynbaidy.
Islam ǵulamalarynyń pikirinshe «shynaiy jihad» degenimiz ol – óz nápsisimen kúresýi bolyp tabylady. Radikaldy dini aǵymdardyń ókilderi islamdaǵy «jihad» uǵymyn qate túsinedi. Olar jihadty basqalarǵa qarýly soǵys júrgizý dep uǵady. Al shyndyǵyna kelgende «jihad» sózi arab tilinen aýdarǵanda belgili bir nátijege, maqsatqa jetý úshin adamnyń qajyr-qairat jumsaýy degen maǵynany bildiredi. Shynaiy jihad degenimiz:
- árkimniń óz kemshilikterin túzeýi;
- ózińniń ishki dúnień men júregińdi tazartý;
- óz boiyńdaǵy qyzǵanshaqtyq, qanaǵatsyzdyq, jalqaýlyq, tákapparlyq sekildi jaman qasietterden arylý;
- óz boiyńdaǵy adamgershilik qasietterdi jetildirý;
- árkimniń óz nápsisin, elikteýin jáne álsizdigin jeńýi bolyp tabylady.
Búgingi tańda dini sanasy tolyqqandy qalyptaspaǵan jastarymyz salafizm aǵymynyń yqpalyna adasyp túsip jatqany belgili. Din qoǵamnyń ajyramas bóligi bolǵandyqtan salafizm aǵymynyń zalaly ózekti máselelerdiń biri bolyp otyr. Qazaqstan qoǵamynyń dástúrli ómir súrý saltyna jat dini aǵymdarǵa qarsy turyp, tótep berý úshin árbir adam sanaly túrde «Elim!» dep, ata-babasynan qalǵan tól mádenietin saqtap qalýy tiis. Ǵasyrlar boiy óziniń erekshe mádenietin qalyptastyrǵan qazaq eli bekem birligi, otansúigishtigi men toleranttylyǵynyń arqasynda tutastyǵyna syzat túsirmei, memlekettiligin baiandy etýi úshin zaman zalaly bolyp tabylatyn salafizm aǵymynyń taralýyna jol bermeýi tiis.
K.Týlegenova,
QR DIAQM DIK Din máseleleri jónindegi ǵylymi-zertteý jáne taldaý ortalyǵy Hristiandyq jáne Qazaqstan úshin dástúrli emes dini aǵymdardy zertteý bóliminiń aǵa ǵylymi qyzmetkeri
