تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى كٷندەرٸنەن-اق حالقىمىزدىڭ رۋحاني مەدەنيەتٸنە, سونىڭ ٸشٸندە ونىڭ ەڭ باستى سالالارىنىڭ بٸرٸ دٸنگە مەملەكەتتٸك تۇرعىدان ٷلكەن كٶڭٸل بٶلٸنٸپ كەلەدٸ. ەڭ الدىمەن, ار-وجدان جەنە دٸني سەنٸم بوستاندىعىنىڭ جارييا ەتٸلۋٸ قازاقستان حالقىنىڭ دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتتى بەلسەندٸ تٷردە قولداۋىنا ٶز ىقپالىن تيگٸزدٸ. قازاقستان حالقىن قۇرايتىن بارلىق ەتنوستار ٶزدەرٸنٸڭ دەستٷرلٸ دٸندەرٸنە بەت بۇرۋىنا مول مٷمكٸنشٸلٸككە يە بولدى. بٷگٸندە جٷزدەن استام ەتنوس ٶمٸر سٷرەتٸن ەلٸمٸزدٸڭ اۋماعىندا 18 كونفەسسييا ٶكٸلدەرٸ ٶزارا كەلٸسٸم نەگٸزٸندە ٶمٸر سٷرۋدە. ەلٸمٸزدٸڭ زايىرلىلىق قاعيداتتارىنىڭ نىعايۋى ارقىلى ازاماتتاردىڭ دٸني سەنٸم قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ساقتالىپ كەلەدٸ. بۇل ورايدا ەڭ باستىسى − دٸننٸڭ مەملەكەتتەن بٶلٸنۋ قاعيداتى, دٸني فاناتيزمگە جول بەرٸلمەۋٸ ەكەندٸگٸن ەسكەرۋٸمٸز قاجەت.
دٸن ٶسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ادامگەرشٸلٸك پەن رۋحاني دٷنيەتانىمىن قالىپتاستىرۋعا ەرەكشە ىقپال ەتەدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستان قوعامىن ەرەكشە الاڭداتىپ وتىرعان ٶزەكتٸ مەسەلەلەر بارشىلىق. بۇل مەسەلەلەر كٶبٸنە تەرٸس پيعىلدى جات دٸني اعىمداردىڭ قوعامدىق تۇتاستىقتى بۇزۋعا باعىتتالعان بەلسەندٸلٸگٸنە بايلانىستى بولىپ وتىر. ولاردىڭ ٸشٸندە ەسٸرەسە سالافيزم اعىمىنىڭ حالىق تىنىشتىعىن بۇزىپ جاتقاندىعى بەلگٸلٸ. اتالمىش راديكالدى اعىم ەرەكەتتەرٸنٸڭ سالدارىنان دٸندارلار اراسىندا الاۋىزدىق تۋىنداپ, وتباسىلىق-تۋىستىق قاتىناستار ٷزٸلۋدە. سالافيزم يدەولوگيياسى ادامدى زايىرلى نەمەسە يسلامي ەمەس كەز-كەلگەن قوعامنان, مەملەكەتتەن وقشاۋلاۋ ٷشٸن استىرتىن ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. سالافيزم يدەولوگيياسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بٸرلٸگٸنە, قوعامدىق سانا تۇتاستىعىنا نۇقسان كەلتٸرەتٸن قاۋٸپتٸ راديكالدىق زالال.
سالافيزم يدەولوگتارى مۋحامماد بين ابدۋل ۋاھھابتىڭ ەڭبەكتەرٸن پايدالانا وتىرىپ, ونداعى يدەيالاردى ٶزدەرٸنٸڭ تٷسٸنٸكتەرٸنە سەيكەستەندٸرٸپ قابىلداۋدا. مۇنىڭ ايقىن مىسالى م.ابدۋل ۋاھھابتىڭ «ٷش نەگٸز جەنە ونىڭ دەلەلدەرٸ» اتتى ەڭبەگٸندە جاسالعان تٷسٸندٸرمە كٸتاپتارىنان ناقتى بايقالادى. سالافيتتٸك يدەولوگ ساليح ەلٸ شەيحتٸڭ «ٷش نەگٸزگە» جاساعان تٷسٸندٸرمە كٸتابى دٸني تٶزٸمدٸلٸك پەن تاتۋلىقتى جويۋدى, سونداي-اق دٸن نەگٸزٸندە وتباسىلىق-تۋىستىق, دوستىق قارىم-قاتىناستاردى ٷزۋدٸ ٷندەيتٸن يدەيالاردى بەلسەندٸ تٷردە ناسيحاتتايدى. مىسالى, اتالمىش كٸتاپتا: «كٸم اللانى جالعىز دەپ تانىپ, پايعامبارىنىڭ ارتىنان ەرەتٸن بولسا, اللاعا جەنە پايعامبارىنا بويسۇنباعاندى دوس تۇتۋىنا بولمايدى. تٸپتٸ, ول ونىڭ ەڭ جاقىن تۋىسى – ەكەسٸ, اناسى, باۋىرى, ەپكە-قارىنداسى, تۋىسقانى بولسا دا ونىمەن دوس بولۋعا بولمايدى» دەگەن مەتٸن جولدارى ورىن العان.
سول سەبەپتەن 2014 جىلعى 25 اقپاندا استانا قالاسى سارىارقا اۋداندىق سوتىنىڭ شەشٸمٸمەن «ٷش نەگٸز» جەنە «ٷش نەگٸز كٸتابىنا تٷسٸندٸرمە مەن انىقتامالىق» اتتى كٸتاپتار ەكسترەميستٸك دەپ تانىلىپ, ولاردى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنا ەنگٸزۋگە, باسپادان شىعارۋعا جەنە تاراتۋعا تىيىم سالىندى.
يسلام تاريحىندا مۇحاممەد پايعامباردان كەيٸن ٶمٸر سٷرگەن العاشقى ٷش ۇرپاققا جاتاتىن مۇسىلمان «سالاف» دەپ اتالادى. «سالاف» سٶزٸ تٸلدٸك جاعىنان يسلام عالىمدارىنىڭ پايىمداۋىنشا «الدىڭعى ٶتكەن حالىق» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. الايدا, سالافيزم اعىمىن ۇستانۋشىلار ٶزدەرٸن اتالمىش «العاشقى ٷش ۇرپاقتىڭ» جولىن قۋۋشىلار رەتٸندە قاراستىرىپ, ٶز-ٶزٸن «سالاف» دەپ اتاۋدى جٶن سانايدى.
قازٸرگٸ تاڭدا «سالافيزم», «ۋاھابيزم» اتاۋلارى «ەكسترەميزم» سٶزٸنٸڭ سينونيمٸنە اينالعانداي. ۋاھابشىلاردىڭ «سالافيزم» اتاۋىن دا كەيٸننەن العانىن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. ۋاھابشىلاردىڭ جەر-جەردە بٷلٸك سالىپ, تاريحتا ەشقاشان جاقسى اتىنىڭ شىقپاۋىنا بايلانىستى «ۋاھابيزم» سٶزٸنٸڭ جامان ماعىناسىنان قۇتىلۋ ٷشٸن ۋاقىت ٶتە كەلە ٶزدەرٸن «العاشقى ساليقالىلاردىڭ جولىن ۇستاۋشىلار» رەتٸندە «سالافيلەر» دەپ اتاي باستادى. عىلىمدا سالافيزم اعىمىن ۇستانۋشىلار سالافتاردان بٶلەك قاراستىرىلىپ, «سالافيتتەر» دەگەن اتاۋمەن بەلگٸلٸ.
قازاقستانداعى سالافيزم اعىمىنىڭ بٸرنەشە باستى ەرەكشەلٸكتەرٸ بار. سالافيتتەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بيلٸگٸنە, كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىمىنا قارسى شىعادى. تاعى بٸر ماقساتى حالىقتى تٶل مەدەنيەتٸنەن ايىرۋ بولىپ تابىلادى. ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ يسلام دوگمالارىنا قايشى بارلىق سالت-دەستٷرلەرٸن جويۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدٸ. ەل پاتريوتى ەمەس, دٸن پاتريوتى بولۋعا ٷندەيتٸن يدەيانى ٷگٸتتەپ ناسيحاتتايدى. بۇل سالافيزم اعىمىن ۇستانۋشىلاردىڭ قوعام مەن مەملەكەت مٷددەسٸنە قارسى ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ.
«جيھاد» ۇعىمىن تەرٸس تٷسٸندٸرٸپ, كەپٸرلەرگە قارسى سوعىسۋ كەرەك دەپ ويلايدى. سالافيتتەردٸڭ تٷسٸنٸگٸندە كەپٸرلەردٸڭ قاتارىنا قازٸرگٸ قازاقستان حالقىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ كٸرەدٸ. سالافيتتەردٸڭ ٶزگەلەردٸڭ دٸني سەنٸم بوستاندىعىن مٷلدەم مويىندامايتىندىعى قازاقستاننىڭ زايىرلىلىق قاعيداتتارىنا تٸكەلەي قايشى كەلەتٸندٸگٸنٸڭ ايقىن كٶرسەتكٸشٸ. سالافيتتەردٸڭ ارباۋىنا تٷسكەن ادامنىڭ راديكالدانىپ, زاڭدى بيلٸككە, باسقا دٸن ٶكٸلدەرٸنە, زايىرلى كٶزقاراستاعى ازاماتتارعا ٶشتەسٸپ, ساياسي ماقساتىنا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن كەز-كەلگەن امال-تەسٸلدٸ قولدانىپ, قارۋلى قاقتىعىسقا دا ويلانباي باراۋدان تايىنبايدى.
يسلام عۇلامالارىنىڭ پٸكٸرٸنشە «شىنايى جيھاد» دەگەنٸمٸز ول – ٶز نەپسٸسٸمەن كٷرەسۋٸ بولىپ تابىلادى. راديكالدى دٸني اعىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸ يسلامداعى «جيھاد» ۇعىمىن قاتە تٷسٸنەدٸ. ولار جيھادتى باسقالارعا قارۋلى سوعىس جٷرگٸزۋ دەپ ۇعادى. ال شىندىعىنا كەلگەندە «جيھاد» سٶزٸ اراب تٸلٸنەن اۋدارعاندا بەلگٸلٸ بٸر نەتيجەگە, ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن ادامنىڭ قاجىر-قايرات جۇمساۋى دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. شىنايى جيھاد دەگەنٸمٸز:
- ەركٸمنٸڭ ٶز كەمشٸلٸكتەرٸن تٷزەۋٸ;
- ٶزٸڭنٸڭ ٸشكٸ دٷنيەڭ مەن جٷرەگٸڭدٸ تازارتۋ;
- ٶز بويىڭداعى قىزعانشاقتىق, قاناعاتسىزدىق, جالقاۋلىق, تەكاپپارلىق سەكٸلدٸ جامان قاسيەتتەردەن ارىلۋ;
- ٶز بويىڭداعى ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەردٸ جەتٸلدٸرۋ;
- ەركٸمنٸڭ ٶز نەپسٸسٸن, ەلٸكتەۋٸن جەنە ەلسٸزدٸگٸن جەڭۋٸ بولىپ تابىلادى.
بٷگٸنگٸ تاڭدا دٸني ساناسى تولىققاندى قالىپتاسپاعان جاستارىمىز سالافيزم اعىمىنىڭ ىقپالىنا اداسىپ تٷسٸپ جاتقانى بەلگٸلٸ. دٸن قوعامنىڭ اجىراماس بٶلٸگٸ بولعاندىقتان سالافيزم اعىمىنىڭ زالالى ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ بولىپ وتىر. قازاقستان قوعامىنىڭ دەستٷرلٸ ٶمٸر سٷرۋ سالتىنا جات دٸني اعىمدارعا قارسى تۇرىپ, تٶتەپ بەرۋ ٷشٸن ەربٸر ادام سانالى تٷردە «ەلٸم!» دەپ, اتا-باباسىنان قالعان تٶل مەدەنيەتٸن ساقتاپ قالۋى تيٸس. عاسىرلار بويى ٶزٸنٸڭ ەرەكشە مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرعان قازاق ەلٸ بەكەم بٸرلٸگٸ, وتانسٷيگٸشتٸگٸ مەن تولەرانتتىلىعىنىڭ ارقاسىندا تۇتاستىعىنا سىزات تٷسٸرمەي, مەملەكەتتٸلٸگٸن باياندى ەتۋٸ ٷشٸن زامان زالالى بولىپ تابىلاتىن سالافيزم اعىمىنىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋٸ تيٸس.
ك.تۋلەگەنوۆا,
قر دٸاقم دٸك دٸن مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ عىلىمي-زەرتتەۋ جەنە تالداۋ ورتالىعى حريستياندىق جەنە قازاقستان ٷشٸن دەستٷرلٸ ەمەس دٸني اعىمداردى زەرتتەۋ بٶلٸمٸنٸڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرٸ
