Erlan Saǵadievtiń Qazaqstan Respýblikasynyń Bilim jáne ǵylym ministri laýazymyna taǵaiyndalǵanyna 1 jyl toldy. Osy bir jyl ishinde bilim júiesinde nendei jumystar isteldi jáne alda qandai josparlar bar? Ministr bul saýaldarǵa ózi jaýap berdi.
Birinshi, bul – jańarǵan UBT
Muny ata-ana da, oqýshylar da kútti. Jaman ótip jatqan joq. Nátijesinde, 2016 jyly joǵary bilim alý múmkindigin qosymsha 17 myń bala alyp otyr. Tutastai alǵanda, biz joǵary bilim alý múmkindigin jeńildetý kerek dep oilaimyz jáne solai istelip te jatyr. «Ekonomika 3.0» negizgi qozǵaltqysh kúshi – bul joǵary bilimdi adam.
Aitpaqshy, UBT týraly alańdamaýǵa da bolady. 1 aqpannan bastap baiqaý testileýdi úide onlain otyryp ta tapsyrýǵa bolady. Qosymsha biz baiqaý testileýdi mektepterde ótkizý úshin 300 myń broshiýra basyp shyǵardyq, qajet bolsa, taǵy 500 myńyn shyǵaramyz. Iaǵni, árbir bala UBT-ǵa deiin birneshe ret baiqaý testterin tapsyra alady.
Biyl grant sany bakalavrlar úshin 31 myńnan 36 myńǵa deiin ósti. Magistranttar úshin – 7 myńnan 10 myńǵa deiin, doktoranttarǵa – 1 100. Jaqsy ósim, buǵan qosa biz aimaq ákimderinen jergilikti JOO-ǵa ózderiniń granttaryn bólýdi suraimyz.
Bul jumys joǵary jáne tehnikalyq bilimniń sapasy kóterilmei, oidaǵydai bolmaitynyn túsinemiz. Biz menedjmentten bastaýdy, naqtyraq aitqanda, menedjmentke qoǵamdyq baqylaý júrgizýden bastaýdy jón kórdik. Qazaqstannyń memlekettik joǵary oqý oryndarynda ákimdikter, biznes, BǴM jáne qoǵam ókilderinen Baqylaý keńesteri qurylyp jatyr. Olar qarjy, akademiialyq strategiiany jáne kadrdy baqylaýǵa alady. Qazaqstanda alǵash ret memlekettik joǵary oqý oryndarynyń rektorlary Baqylaý keńesteriniń tańdaýymen sailanatyn boldy. Búginde 5 rektordyń sailaýy ótti. Birinshi jartyjyldyqta bul rásimnen taǵy 6 rektor ótpek.
Kelesi mindet – ishki aýdit, korporativtik hatshylar qyzmetin qurý. Úsh JOO-nyń Baqylaý keńesteriniń múshesi retindegi jeke tájiribem kórsetkendei, bul sharalar naqty nátije beredi. JOO-lardyń strategiialary ózgerip jatyr. Buryn olar jii formaldy túrde ázirlenip, BǴM qarjysyna táýeldi bolatyn, olardy eshkim oqymady dese de bolady. Al qazirgi tańda, bastysy, bul – naryqtaǵy uzaq merzimdi básekege qabilettilik – bul talapkerler úshin kúres, jańa metodikalar jáne baǵdarlamalar, JOO brendi. Munyń barlyǵy birte-birte jai sóz emes ekenin kórsetip jatyr. Protsess áli de bolsa baiaý jyljysa da, birden-bir durys jol osy dep bilemin.
Qoǵam aldyndaǵy zor jaýapkershilik týraly aitpasa da túsinikti. Joǵary oqý oryndaryndaǵy akademiialyq erkindik, qarjylyq derbestik, bastamashylyq – ministrliktiń emes, qoǵamnyń jiti baqylaýynda bolǵanda ǵana múmkin bolmaq. Bul ózgeristerdi endirýge byltyr birshama ýaqyt jumsadyq. Búgin bul jumys bastalyp ketti.
Bastysy – jańartylǵan mazmunǵa ótý
Jańartylǵan mazmunnyń máni – fýnktsionaldy saýattylyq – ony bilip qana emes, meńgerý qajet. Ekonomikalyq yntymaqtastyq jáne damý uiymynyń (EYDU) 35 memleketi muny 15 jyl buryn iske asyra bastaǵan. Buǵan qosa, jańa baǵalaý júiesin quryp, 2000 jyldan bastap ózara básekelesýde. Búginde aqparat kólemi eki jyl saiyn eselenip otyrady. Mysal úshin, 17 ǵasyr turǵynynyń búkil ómir boiy jinaǵan aqparat kólemin bizdiń zamandastar eki-aq aida alady. ǵasyrlar boiy mamandyqtar 5 jyl ishinde birte-birte joiyla beredi. EYDU elderi osyny 20 jyl buryn túsinip qoiǵan. Biz jańartylǵan mazmundy engizýdi keshirek bastasaq ta, 4 jylda bul máseleni sheshýge tiispiz.
Byltyr jańartylǵan mazmundaǵy baǵdarlamalar boiynsha 1-synyptar oqytyla bastasa, biyl kezek 2, 5, 7-synyp oqýshylaryna keldi. Bul tusta aita keterligi – muǵalimderdi daiarlaýda da kóp jumys bar. Byltyr jazda 74 myń muǵalim qaita oqytylǵanyn kópshilik biledi. Búginde bul jumysty oqý jyly boina jalǵastyryp jatyrmyz. Biylǵy jazda taǵy 75 myń ustaz oqytylmaq. Buǵan qosa 5 kúndik oqý aptasyna kóshý úderisi júredi.
Bazalyq oqýlyqtardyń mańyzy týraly da aita ketken artyq bolmaidy. Bul oqýlyqtardyń avtorlyq quqyǵy memleketke tiesili ekendigin aityp júrmiz. Bul – óte mańyzdy. Oqýlyqtardy 1-synypqa jasalǵandai onlainǵa salý múmkindigi paida bolady.
Kelesi mańyzdy másele – úi tapsyrmalarynyń kólemi. Aýqymdy halyqaralyq saraptama málimetteri boiynsha, bizdiń oqýshylar úi tapsyrmasyn oryndaýǵa jumsaityn ýaqyt kólemi jaǵynan 65 memleket ishinde 4-oryn alyp otyr. Degenmen, halyqaralyq sarapshylar úi tapsyrmasy kóleminiń balalarymyzdyń bilim alýda tabysty bolýyna yqpal etpeitinin alǵa tartyp otyr. Sol sebepti de úi tapsyrmasynyń kólemin qysqartýǵa negiz bar. Osy másele boiynsha muǵalimder men mamandardan quralǵan eki iri top jumys istedi. Olardyń eńbekteri úshin rahmet aita ketkim keledi. Úi tapsyrmalaryn uiymdastyrý jáne oryndaý jóninde metodikalyq usynymdardyń eki nusqasy daiyndaldy. Birinshisinde úi tapsyrmasy barlyq pán boiynsha, biraq az kólemde berilý usynylsa, ekinshisindi úi tapsyrmasynyń barlyq pánnen berilmeýi usynyldy. Eki nusqa boiynsha da úi tapsyrmasy bir kúnde ortasha 1 saǵatqa qysqaryp, demalys kúnderine berilmeidi. Búginde bul usynymdar ata-analar men pedagogtardyń talqylaýyna berildi.
Elektrondy kúndelik týraly jeke aitqym keledi. Bul júie byltyr 4000 mektepke engizildi. Onlain kúndelik júiesi 166 myń muǵalimdi (ustazdar sanynyń jartysynan kóbi), 1,3 million oqýshyny – bul da jartysyna jýyq jáne 747 myń ata-anany qamtyp otyr. Búginde aptasyna 20 millionnan astam baǵa onlain túrde qoiylyp, úi tapsyrmasy boiynsha 7 mln-nan asa suranys túsken. Iaǵni, jyl aiaǵyna deiin shynaiy tsifrǵa júgine alamyz. Bunyń bári memlekettik-jekemenshik áriptestik úderisi aiasynda jasalyp, oǵan memleket tarapynan bir tiyn da jumsamaidy.
Búginde kóbinese dál osy «Kúndelik» nege qabyldandy degen suraq qoiylady. Óitkeni, olar memleketke, ata-ana men balalarǵa tegin qyzmet kórsetýdi birinshi bolyp usyndy. Iá, olar balalar taýarlaryn jarnamalaidy, biraq júieniń jumysyn júrgizý úshin olarǵa da tabys kózi kerek qoi.
Qaǵazbastylyqtan qalai qutylamyz?
Taǵy bir problemany sheshý qajettiligi týraly birer sóz aitýdyń reti kelip tur. Bul – muǵalimderdiń qaptaǵan tekserýshilerdiń aldyndaǵy qorqynyshy. Osy qorqynysh olardy qaǵaz jýrnaldy da, elektrondy jýrnaldy da qatar júrgizýge májbúrleýde.
Mektep direktorymen arada bolǵan áńgimeni keltireiin:
– Siz nege elektrondy jáne qaǵaz jýrnaldy qatar júrgizesiz?
– Bul degen aqsha ǵoi. Erteń tekserýshiler keledi, sol úshin barlyǵy qaǵaz júzinde bolýy kerek.
– Al eger qaǵaz jýrnaldyń qoldanylýyna tyiym salsaq she?
– Báribir de, túnde bolsa da toltyrýǵa týra keledi...
Búgingi basty mindet – bul prokýratýra, Bilim jáne ǵylym, sondai-aq, qarjy ministrlikteri birigip, ortaq buiryq shyǵaryp, zań aldynda elektrondy jáne qaǵaz jýrnaldaryn teńestirý. Bul týraly barlyq tekserýshilerge jetkizip, pedagogtardyń qorqynyshtaryn joiý.
Ekinshi problema – ár mektepte, ár synypta Internettiń bolmaýy. Buny tez arada sheshý qajet. Sol sebepti de Prezident atap ótken «Tsifrly Qazaqstan» baǵdarlamasy boiynsha mektepter aldyńǵy kezekte tur. Biz jazda Interneti bar ár synypqa Wi-Fi ornatýymyz kerek. Bul iske jazǵy praktika sheńberinde stýdentterdi iske tartýǵa bolady, qalai bolǵanda da biz bul problemany sheshýdi qolǵa almaqpyz.
Úshinshi másele – kompiýterlerdiń tapshylyǵy. Biyl 11 myńnan asa «úshtik» satyp alamyz – bul kompiýter, proektor jáne ekran. Aldymen aýyldyq mektepterdi jabdyqtaimyz. Byltyr biz 7 300 kompiýter jiyntyǵyn alsaq, kelesi jyly, iaǵni 2018 j. 12 000 «úshtik» alýdy josparlap otyrmyz. Túptiń túbinde eń shalǵaidaǵy aýyldardy elektrondy kúndelikti paidalaný múmkindigimen, barlyq pán boiynsha úzdik beinesabaqtarmen qamtamasyz etý mindeti tur. Búginde bizde balalar úshin úsh tilde 50 myń beinesabaq jinaqtalǵan. Muǵalimderge arnalǵan beinesabaqtar úlgileri de barshylyq. Bul da aitarlyqtai kóp kúsh jumsalǵan is boldy. Biraq, bastysy, jumys istep ketti.
Esep berý máselesine keleiik. Muǵalim búgingi tańda ministrlik, ákimdik, órt sóndirý, SES, politsiia, densaýlyq saqtaý, eńbek jáne áleýmettik qorǵaý salalarynyń jáne taǵy da basqa mekemelerge 100-den asa esep toltyrady eken. Jáne ol esepter túrlenip, qaita-qaita kóshiriledi. Ministrlik tek úsh júieni ǵana qaldyrýdy maqsat etip otyr: Ulttyq bilim berý derekter qory (UBBDQ), elektrondy jýrnal («Kúndelik») jáne býhgalterlik esep. Mektepter bulardan basqa eshqandai esep toltyrmaýlary kerek. UBBDQ jylyna eki ret qana toltyrylady, Kúndelik – aǵymdaǵy úlgerim úshin qajet, al býhgalterlik esep ol esepshiler úshin ǵana.
Ol úshin ne qajet: a) UBBDQ-ǵa barlyq qyzmetke eń qajetti degen aqparattardy ǵana engizý, bul jumystar byltyr isteldi de, á) mektepten júiege qatysy joq aqparatty suratýǵa tyiym salynbaq. Alaida, bul úshin zańǵa ózgertýler engizý qajet. Bul jumystardy da qolǵa alyp otyrmyz, b) budan ary barlyq jerge Internet ornatý. Bular – biylǵy mindetter.
Muǵalimder mindetine jatpaityn jumystarǵa «jegilmeidi»
Taǵy bir mańyzdy másele – bul muǵalimderdi mindetteri aiasyna kirmeitin jumystarǵa tartýǵa tyiym salmaqpyz. Búginde olar meditsinalyq analizder jinap, «Ońai» kartochkalaryn taratý syndy jumystardy isteidi, úi-úidi aralap júr... Zań tarapynan buǵan tyiym salǵan. Biz aldymen bul suraqty vedomstvoaralyq deńgeide kóterip, sondai-aq, qujat júzinde bárin rettep, máseleni túpkilikti sheshý jolyn tappaq niettemiz. Aldaǵy úsh aida muǵalimderdiń mindetten tys sharýalarǵa alańdamaýyna qatysty qatal tártibin belgilep, birikken ereje bekitýdi josparlap otyrmyz.
Biylǵy birinshi jartyjyldyqqa qoiyp otyrǵan taǵy bir aýqymdy mindetimiz – ol mektepterdegi aqsha jinaý máselesin sheshý. Aldymen anyqtap alatyn nárse – ár nárseni syltaýratyp aqsha jinaý bar da, erikti túrde aqsha jinaý degen bar. Óitkeni, keibireýler mektepke bolsyn, basqa da oqý ornyna bolsyn demeýshilik tanytýy múmkin. Osylardyń ara-jigin ajyratyp alǵan jón.
Jalpy, qoǵam tarapynan mektepke kómek berilip jatsa, jaman emes. Demeýshilik tanytqan atymtai jomartty qoǵam bilýi tiis. Qarajattyń qandai mólsherde túsip, nendei maqsattarǵa baǵyttalatynyn ashyq kórsetetin, árbir qadamy rettelgen ereje qabyldap, onyń qadaǵalanýyn mektep direktory emes, qoǵamǵa (mekteptiń qoǵamdyq keńesi) tapsyrylýy tiis dep bilemiz. Osy kókeitesti máseleniń bári ministrlikte qurylǵan jumys toptarynda biraz ýaqyttan beri qarastyrylyp jatyr. Osy jumys toptaryna el óńirlerinen tartylǵan mektep direktorlary, muǵalimder, ata-analar búkil qaýymdastyqtyń talap-tilekterin jetkizip otyr. Túptep kelgende, qazirgi tańda barlyq tásil anyqtaldy, tek sheshim shyǵarylyp, ony mektepterge jetkizý ǵana qalyp otyr. Buǵan 2-3 ai ýaqyt ketedi.
Aldaǵy ýaqytta mektepterde ár oqýshyǵa jeke shkaf qoiylatyn bolady. Bul bastama Úkimet tarapynan da qoldaý taýyp otyr. Aldaǵy ýaqytta bastaýysh synyptyń shákirtteri ózderiniń oqýlyqtaryn, aýystyratyn aiaq kiimderin, formalaryn, t.b. ózderiniń jeke shkaftarynda qaldyra alatyn bolady. Bul shet elderde keńinen qoldanylyp kele jatqan tájiribe.
Úkimetten qoldaý tapqan taǵy bir jaqsy bastama – oqýshylardy sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý. Ol úshin mektepterde dispenser, súzgi, fontan sekildi arnaiy qurylǵylar ornatylady. Búginde bul suraqty 10-ǵa tarta kásiporyn sheshe alady.
Til úirenýge yńǵaily metodika
Orys mektepterinde qazaq tilin oqytý jańa metodikasy jasaldy. Bul álemdik tilderdi tez oqytatyn úlgiler boiynsha quryldy. Biz úirenshikti grammatikany oqytýdan ketip, kommýnikatsiia jaǵyna bet buramyz. Minimým sózdigi engizilýde. Endi mehanikalyq ereje jattaý jáne mátindi aýdarý degen bolmaidy. Bastysy, balalardyń qazaq tilinde sóilep ketýi. Byltyr biz til mamandarymen jumysty bastadyq. Zor jumystar atqaryldy. Bir ai buryn til bilimi salasynda tuńǵysh ret qazaq tiliniń jiilik sózdigi qurastyrylyp, jurtshylyqqa tanystyryldy. Oǵan turmysta eń jii qoldanylatyn sózder kirdi. Yńǵaily bolý úshin jeke kompaniialar onlain qosymshasyn jasaýda. biylǵy qyrkúiekten bastap qazaq tilin deńgeili ádispen oqytý birneshe mektepke pilottyq negizde júrgizilip, ary qarai búkil Qazaqstan boiynsha oqytylatyn bolady. Nege birden engizilmeidi, degen suraq týyndaýy múmkin. Bul úshin qajetti oqýlyqtar, oqytý ádistemeleri, muǵalimderdiń daiyndyǵy jáne osyǵan qatysty birqatar aýqymdy jumystardy júrgizý qajet ekeni túsinikti. Sodan keiin bári saraptalyp, talqylanyp, taldanatyny da túsinikti. Kez kelgen jańashyldyq saraptamalyq jumysty, egjei-tegjeili talqylaýdy, túsindirilip, qoǵamnyń pikirin daiarlaýdy talap etedi.
Aǵylshynsha oqytý jónine kelsek, biyldan bastap 5000 ustaz – pán muǵalimderi tereńdetilgen tildik kýrstarda oqidy. Iaǵni, tildi tereń meńgermek.
Biylǵy kúzden bastap júzge tarta jańa synyp aǵylshyn tilinde oqýǵa kóshedi dep josparlap otyrmyz. 120 mektepte aǵylshyn tilinde sabaq berip júrgen qosymsha 2,7 myń muǵalim bar. Árine, buny tek oqýshylarymyzdyń ata-analarynyń jazbasha ruqsatyn alǵannan keiin, erik bildirgen jaǵdaida ǵana júrgizemiz. Biyl biz daiyndyqqa qajetti ýaqytqa, oqytý sapasyna jáne muǵalimderdiń daiyndyǵyna qatysty kóptegen suraqtarǵa jaýap alamyz. Buǵan deiin habarlaǵanymyzdai, joǵary synyptarda 4 pándi aǵylshyn tilinde oqytýǵa qatysty sheshim tek 2018 jyly qabyldanady.
Prezident aǵylshyn tiline kelýdiń eki jolyn kórsetip berdi. Aǵylshyn tilin bilý – bul bizdiń ilgerileýimizdiń negizi. Jáne muny biz jete túsine otyryp iske asyrýymyz kerek. Osylaisha jumys isteimiz.
Balanyń kóńili... bilimde
Balalar úileri týraly aitpai ketýge de bolmaidy. Biz balalardy asyrap alýshy ata-analardyń qajetti aqparattarǵa qol jetkizý joldaryn jeńildetýdi qamtamasyz etý úshin respýblikalyq derekter bazasyn ashý mindetin qoiǵan bolatynbyz. Nátijesinde, 6 balalar úii jabyldy, balalar úilerinde tárbielenip jatqan balalar sany bir jyl ishinde 1 myńǵa azaiǵan. Eń bastysy, balalar úilerinde qoǵamdyq baqylaý ornatý qajet. Sondyqtan da, eldegi barlyq balalar úilerine úkimettik emes uiymdardyń, partiia, máslihat, t.b ókilderi kiretin Qadaǵalaýshy keńester qurý josparymyzda bar. Sábiler úilerinde ne bolyp jatqanyn jergilikti qoǵam ókilderi qadaǵalai alatyn bolady. Bul iske 3-4 ai ketedi dep josparlap otyrmyz, ári jobanyń nátije beretinine kámil senemiz. Jalpy, balalar úileriniń direktorlaryn, al bolashaqta mektepterdiń de basshylyǵyn qoǵamnyń qatysýynsyz bir adamnyń taǵaiyndamaýy kerek.
Endi balabaqshalar men ondaǵy kezek máselesi. Aldymen kereksiz erejeler men jemqorlyqty joiyp, kezegimen tártip ornatý qajet. Biz sanitarlyq normalardy qaradyq, oryndardyń jetispeýine onyń da kedergisi bar. Jańa sanitarlyq erejeler men normalarǵa (SEN) sáikes, balabaqsha ashý jeńildetiledi. Jańa SEN 3 ai talqylandy, myńǵa jýyq maman óz oilaryn ortaǵa saldy. Balabaqshlardyń barlyq kezegin respýblikalyq biryńǵai kezekke biriktirip jáne balabaqshaǵa joldama alýdy elektrondy úkimet arqyly avtomattandyrý qajet. Búginde túrli qalalar men oblystarda ár túrli.
Eger biz mektepke deiingi mekeme qyzmetiniń sapasy básekege qabiletti bolýyn qalasaq, «Balapan» baǵdarlamasy boiynsha tólenetin aqshany baǵyttaý týraly sheshim qabyldaýdy ata-ana enshisine qaldyramyz. Olar ózderiniń kóńilderinen shyǵatyn mekemeni tańdap, memlekettik tapsyrysty soǵan baǵyttaidy. Memlekettik bola ma, jeke menshik bola ma – báribir. Bul mindet ońai bolmasa da, aldaǵy jarty ne bir jylda oryndalady. Sonda barlyǵy ádiletti jáne ashyq bolady.
Basty mindetimiz – balalardyń barlyq árip pen sandardy bilip, 1-synypqa 100 paiyz daiyn bolyp kelýi. Búginde olardyń úlesi shamamen 70 paiyz – másele osy jerde, sol sebepti 0-synyp 2019 jyldan bastap, al barlyq pilottyq mektepter men balabaqshalarda – biyldan bastap engiziledi. Mektepter men balabaqshalarda ashylatyn 0-synyptyń máni – mektepke deiin biryńǵai baǵdarlamamen «Álippe», «Býkvar» boiynsha álipbidi úirený, áripterdi taný, býyndap oqý, qarapaiym sóilemder qurai bastaý. 1000 mektep pen balabaqshada pilottyq júie boiynsha oqytylady. Qandai úlgi ekenin kórip otyrsyzdar – jaqsartýdy kózdeitin barlyq jańashyl ister tek analiz, sapany anyqtaý jáne keńinen talqylaný arqyly qabyldanyp jatyr.
Esterińizde bolsa, biylǵy 1 qańtardan bastap elimizdegi mektepterde Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy baqylaý komiteti tarapynan júrgiziletin josparly tekseristerge tyiym salyndy. Osymen eski úlgidegi tekserýler kelmeske ketti dep oilaimyz. Táýekeldilikti baǵalaýdyń jańa júiesi engizilip, tekserýler sirek ótkizilmek, ári barlyǵy birdei júrgizilmeidi. Komitettiń mindeti jazalaý emes, kómektesý. Onyń ústine, osy kúnge deiin ereje buzylǵany úshin bir de bir mektepti japqan emespiz. Sol sebepti de bul júie túpkilikti qaita qarastyrylyp jatyr.
Endi muǵalimderdiń attestatsiiasy máselesine kelsek. Attestatsiia ondaǵan jyldardan beri ózgerissiz keledi. Qarańyzdar, reforma júrgizip jatyrmyz, al talaptar – eski. Iaǵni, jumys istemeitin qujat qanshama pedagogtardyń taǵdyryn sheshýde! Osyǵan bailanysty ne istelip jatyr? Barlyq damyǵan elderdegidei pedagogtyń standarty qabyldanady. Bul – pedagogtardyń standartyn, oqytylýyn, attestatsiiasyn jáne baǵalanýyn qamtityn salalyq biliktilik shegi. Bul jumyspen sarapshylardan quralǵan úlken top – 100-den asa maman ainalysyp jatyr, sondai-aq, Dúniejúzilik banktiń ókilderi de bar.
Elbasynyń tapsyrmasy boiynsha engizilip jatqan kásiptik jáne tehnikalyq bilim berý týraly aitý úshin bólek kólemdi maqala jariialaý kerek. Bul taqyryp biz aldaǵy ýaqytta qozǵalady. Bul baǵytta zor jumystar atqaryldy. Ǵylym baǵytynda bolyp jatqan protsesster týraly da bólek aitý qajet. PhD izdenýshiler kólemi bir jylda 600-den 1800-ge deiin ósti. Bul Qazaqstannyń ǵylym salasyndaǵy áleýetiniń bolashaǵyna áser etpei qoimaidy.
Álemniń jyldam qadam basyp kele jatqanyn túsinýimiz kerek. Buny kórip te júrmiz. Bizdiń balalarymyz qaryshtap alǵa qarai ketip bara jatqan zamanaýi, básekege qabiletti álemde ómir súrýleri kerek. 25 jylda kóp nárse isteldi. Biz ózge elderdiń jaǵymdy jáne jaǵymsyz tájiribelerin jii saralap otyrmyz.
Sózimizdiń túiinine kelsek, ýaqyt bárin kórsetedi.
