ǴABIT MÚSIREPOVKE HAT
...govorite, vsegda tak, kak chývstvýete,
vyidet grýbo - nichego! Dobrye liýdi
poimýt.
L. N. Tolstoi - M. Gorkomý.
Ǵabe!
Men shynymdy aitaiynshy: Sizdiń aldyńyzda ádebiet máselesi túgil, bylaiǵy dúniiaýi sharýalar jaiynda da mardymtyp eshteńe aita almai júrmin. Aldynda otyrǵan úlken adam óziniń batpandaǵan bilimimen, jiyrma-otyz jyldyq ádebi bai tájiribesimen basyp, tunshyqtyryp tastardai ma, qalai!? Árine, jaqsy oi, tyń pikir bolsa, qýana qol soǵyp qýattaitynyńyzdy da jaqsy bilemin. Biraq álgi bir uiańdyq, jai uialýshylyq emes-aý, qaimyǵýshylyq bárin de jeńip kete beretin sekildi. «Kóńildegi kórikti oidyń aýyzdan shyqqanda óńi qashady», - dep kemeńger Abai beker aitpaǵan eken ǵoi, kóńilimde - mezgilsiz dúnie salǵan súiikti qyzyńyz Mara týraly Sizge jubanysh ákeler me degen qulpyrma sózderim bar edi, sony aýyzymnan shyǵarsam, áldeneni syndyryp alatyndai kórindim. Endi, mine, Sizden áldeqaida alysta - Qaraǵandyda óz úiimde ońasha otyrmyn. Al ońashada sý qorqaqtyń óziniń de batyr bolyp keteri belgili emes pe. Sondai bir erkindik biledi me, bilmeimin, ózimmen ózim syrlasqandai bolyp, keibir pikirlerimdi ortaǵa salýdy jón kórdim.
...Keiingi býyn - bizderdiń aldyńǵy býyn - sizderden artyq bir múmkinshiligimiz bar sekildi, Ǵabe. Sebebi alty býyn - sizderde ádebi ata joly, dástúr degen bolǵan joq. Sizder birden joqtyqtyń ózinen shytyp, sonydan jol saldyńyzdar. Biz «Botagózdi», «Abaidy», «Amangeldi» men «Qazaq soldatyn» maqtan etemiz . Al osylardyń ar jatynda tamyry ártinge keter tarih joq qoi. Orys sovet ádebietin biz jaqsy kóremiz. Sholohovy men Fedini, Tolstoiy men Leonovy bar jan-jaqty ádebiet deimiz. Al sol ádebietińizdiń ózi, meniń túsinigim boiynsha, áli kúnge óziniń babalary shyqqan biikke kóterile alǵan joq. M. Gorkii aitqandai, qily-qily daýysty úlken orkestrge uqsaityn L. Tolstoidy bylai qoiǵanda, Týrgenevke, Chehovqa ne bolmasa Goncharovqa teńdeser bul kúngi orys sovet jazýshysy bar ma? Dál osy turǵydan alyp qaraityn bolsaq, qazirgi orys sovet ádebietiniń deńgeiine jetip qalǵan qazaq sovet ádebietiniń professionalizmi jóninde qansha kóterip aitsaq ta artyq emes. Asylynda, orys ádebietiniń altyn ǵasyry dep atalatyn XIX ǵasyrdaǵy A. Pýshkin, L. Tolstoi sekildi danyshpandary bolǵandyqtan tana búgingi Fedinińiz, Fadeevterińiz aitýly biikke kóterile aldy deýimiz kerek.
«Genii dlia narodov ne chýjd», - depti Gete. Asyǵyp kelip qol qoiatyn danalyq sóz. Óitkeni sol Gete men Balzak ta, já bolmasa Tolstoi men Lermontov ta óz ulttarynyń ǵana emes, bizdiń de rýhani azyǵymyz ǵoi. Talanty bar qai ádebietshi bolmasyn, solarǵa soqpai óte almaidy. Biraq Gete tek nemis úshin, al Tolstoi bolsa orys qaýymy úshin ǵana jazǵan joq pa?! Talantta jattyq joq dep qansha aitqanymyzben, shyndap kelgende, biz úshin álgi alyptardyń bárinen de uly Abaiymyz etene jaqyn. Osy kúngi qazaq aqyndary Abai dástúrine onsha kóp mán bermeitin sekildi. Sondai ókinishti jai dep oilaimyn. Sebebi búgingi poeziiamyz Abai shyqqan biikke kóterile aldy ma? Ol - ol ma, aqyndarymyzdyń orys poeziiasynan alǵan úlgisi de mardymdy emes pe dep shamalaimyn. Basqa tilde sóileitin aqynnan úlgi alý úshin de talant kerek pe, qalai ózi?! Ony mynadan baiqaýǵa bolatyn sekildi: Hamit Erǵaliev syndy aqynymyz Aleksandr Tvardovskiidiń jazý mánerin qup alyp, óz keiipkeriniń jan dúniesine, turmys hal-ahýalyna batylyraq enip ketip edi, sonyń artynan qazaq poeziiasynda óz qadarynsha Vasilii Terkinshe shylym tartatyn, kiset ustaityn, kúndelikti kúiki tirlikte halyqtyń jalpaq tilimen sóileitin qarapaiym geroilar paida bola bastady. Nelikten bulai? Taiyr Jarokov «Vasilii Terkindi» odan buryn oqymap pa? Ózi maidanda qan keship kelgen Jumaǵali Sain osy poemanyń baryn Hamitten buryn bilmep pe? Oilandyratyn suraq. Budan týatyn qorytyndy mynadai: tól shyǵarma, tól jazýshy-aqyndar basqa tilde sóileitin aqyn-jazýshylardan, basqa tilde dúniege kelgen shyǵarmalardan áldeqaida jaqyn, etene. Shynynda da, Baironnan úirene bilý úshin Pýshkin ne Lermontov bola bilý kerek. Al Pýshkin men Lermontovtan taǵylym alý úshin uly Abaidyń dárejesine kóterile bilý jon. Al ondai talanttardyń ómirge sirek keletini aitpasa da túsinikti emes pe!
Ortalyq baspalarda bizdiń prozamyzdy folklordan jaraldy degen pikir aitylyp júr. (Máselen, Zoia Kedrinanyń maqalalaryn alsaq ta bolady.) Óz basym mundai ushqary pikirge qosyla almaimyn. Qazaq sovet ádebietin joqtyqtan birden týdy degende, men bul jerde budan buryn professionaldy tol prozamyzdyń, tól dramatýrgiiamyzdyń bolmaǵanyn ǵana aityp otyrmyn. Áitpese sizge Shekspir men dramatýrg Ostrovskiidiń, já bolmasa Maksim Gorkiidiń, al Muhtar Áýezovke Lev Tolstoidyń áseri bolǵan emes dep kim aita almaqshy?! Bizdiń búgingi marqaiǵan prozamyzdyń tamyry folklorda emes, kemeldi klassikalyq orys ádebietinde, sol arqyly búkil dúniejúzilik ádebietinde jatyr. Al bul tamyrdyń máni - qazaq sovet ádebietinde Muhtar Áýezov syndy, Sábit Muqanov syndy jáne ózińiz syndy soqtaly ókilderiniń barlyǵynda dep bilemin. Mine, keiingi býyn bizderdiń artyq múmkinshiligimiz de osynda bolsa kerek. Óitkeni ózimizdiń ana tilinde jazylǵan tól ádebietimizde bizge úlgi bolarlyq, úirenerlik shyǵarmalarymyz bar.
Biz sizderge ári shyn maǵynasyndaǵy ustazdarymyz dep, ári janashyr qamqorshylarymyz dep qaraimyz.
Bul pikir maǵan sizdiń Qaraǵandy qalasyna kelýińizge orailasa týǵan edi. Shynymdy aitsam, men buryn eshkimnen kómek surap kórgen adam emes edim. Kómek suraiyn dep dámelengen kezim de bolǵan joq. Sebebi teristigine kózim endi jetip otyrǵan burynǵy uǵymym boiynsha ádebietimizde qol ushyn berer azamattar az, neken-saiaq ǵana bolyp kórinetin. Gorkii qamqorlyǵy degen bizdiń aramyzda joq sekildenetin. Siz jasaǵan qamqorlyq jaiynda ózimizdiń Ábdijámil ózge dúnieni umyta aitqanymen, kóńilimde áldebir kúdik qala berýshi edi. Ábdijámildi áldeqalai bir joly bolǵysh jalǵyzdyń ózi ǵana shyǵar dep oilaitynmyn. Bul pikirimniń ushqarylyǵyn endi ǵana ańǵaryp otyrmyn. Siz maǵan qulaǵyn kúige keltirip, burap qoiǵan dombyra ishegindei bolyp kórindińiz. Óz betińizben ún shyǵarmaisyz. Al sol ishekke bir saýsaq baryp tietin bolsa, ádemi de jáili bir kúi tógilip júre beretindei. Bul jerde aita ketetin bir másele: ol qoldyń aqsaýsaq nemese qus bolýy shart emes. Áiteýir, qozǵala bilse bolǵany. Ádemi de jáili ún degenim, árine, jas jazýshylarǵa degen qamqorlyǵyńyz ǵoi. Ózińizdiń ádebiettegi úlken orynyńyzdy barynsha sezinip, sol ádebiet úshin belińizdiń qaiysatyndyǵy, janyńyzdyń aýyratyndyǵy. Bul, mine, Gorkii qamqorlyǵy. Men sizdiń tarapyńyzdan osyndai bir qamqorlyqty sezindim. Jas adamnyń boiynda óz kúshine senbeý degen bir kesel bolady ǵoi. «Bolashaqqa jol» romanynyń alǵashqy taraýlaryn oqyp, pikir aitqanyńyzdan keiin, men sol bir keselden aryla bastaǵan sekildimin. Óz kúshime sene bastaǵandaimyn. Osy senim maǵan shabyt ákeldi. Kitapqa birjola, alańsyz kirisip ketken jáiim bar. «Ǵabeń meni maqtady» dep maqtanyp, dandaisyp ketý joq, árine. Dandaisý - sanasyzdyqtan, bos jaidaqtyq pen saiazdyqtan týatynyn men jaqsy bilemin.
Endigi aitarym: osy bir-eki aida romandy bitirip qalam ba dep shamalaimyn. Sodan keiin osyndaǵy jigitterdiń tezine salý oiymda bar. Sóitip, solardyń da pikirlerin tyńdap, jóndeitin jeri bolsa jóndep, Almatyǵa kitabymdy daiyn kúiinde aparsam ba deimin. Qoljazbanyń uzyn yrǵasy eki júz elý bettei. Bul mashinkada tórt júz bet shamasy. Al osyndai qalyń dúnieni bastyrýǵa mende qaýmet joq. Mundaǵy jigitter sizben aqyldasýdy jón kóredi. Shynynda da Jazýshylar odaǵynyń tarapynan kómek bolmas pa eken?
Hatymdy Maksim Gorkii sózimen aiaqtaýǵa ruqsat etińiz. Ol kisi Lev Tolstoi týraly: «Ne sirota ia na zemle, poka etot chelovek est na nei», - depti ǵoi bir kezde. Sizder barda men de jetimdik kóre qoimaspyn. Bul biraq saiasat tili emes, óz tilim, óz júregimniń tili.
Sálemmen, Safýan.
Qaraǵandy qalasy.
26 sáýir 1951 j.
