عابيت مٷسٸرەپوۆكە حات
...گوۆوريتە, ۆسەگدا تاك, كاك چۋۆستۆۋەتە,
ۆىيدەت گرۋبو - نيچەگو! دوبرىە ليۋدي
پويمۋت.
ل. ن. تولستوي - م. گوركومۋ.
عابە!
مەن شىنىمدى ايتايىنشى: سٸزدٸڭ الدىڭىزدا ەدەبيەت مەسەلەسٸ تٷگٸل, بىلايعى دٷنيياۋي شارۋالار جايىندا دا ماردىمتىپ ەشتەڭە ايتا الماي جٷرمٸن. الدىندا وتىرعان ٷلكەن ادام ٶزٸنٸڭ باتپانداعان بٸلٸمٸمەن, جيىرما-وتىز جىلدىق ەدەبي باي تەجٸريبەسٸمەن باسىپ, تۇنشىقتىرىپ تاستارداي ما, قالاي!? ەرينە, جاقسى وي, تىڭ پٸكٸر بولسا, قۋانا قول سوعىپ قۋاتتايتىنىڭىزدى دا جاقسى بٸلەمٸن. بٸراق ەلگٸ بٸر ۇياڭدىق, جاي ۇيالۋشىلىق ەمەس-اۋ, قايمىعۋشىلىق بەرٸن دە جەڭٸپ كەتە بەرەتٸن سەكٸلدٸ. «كٶڭٸلدەگٸ كٶرٸكتٸ ويدىڭ اۋىزدان شىققاندا ٶڭٸ قاشادى», - دەپ كەمەڭگەر اباي بەكەر ايتپاعان ەكەن عوي, كٶڭٸلٸمدە - مەزگٸلسٸز دٷنيە سالعان سٷيٸكتٸ قىزىڭىز مارا تۋرالى سٸزگە جۇبانىش ەكەلەر مە دەگەن قۇلپىرما سٶزدەرٸم بار ەدٸ, سونى اۋىزىمنان شىعارسام, ەلدەنەنٸ سىندىرىپ الاتىنداي كٶرٸندٸم. ەندٸ, مٸنە, سٸزدەن ەلدەقايدا الىستا - قاراعاندىدا ٶز ٷيٸمدە وڭاشا وتىرمىن. ال وڭاشادا سۋ قورقاقتىڭ ٶزٸنٸڭ دە باتىر بولىپ كەتەرٸ بەلگٸلٸ ەمەس پە. سونداي بٸر ەركٸندٸك بيلەدٸ مە, بٸلمەيمٸن, ٶزٸممەن ٶزٸم سىرلاسقانداي بولىپ, كەيبٸر پٸكٸرلەرٸمدٸ ورتاعا سالۋدى جٶن كٶردٸم.
...كەيٸنگٸ بۋىن - بٸزدەردٸڭ الدىڭعى بۋىن - سٸزدەردەن ارتىق بٸر مٷمكٸنشٸلٸگٸمٸز بار سەكٸلدٸ, عابە. سەبەبٸ التى بۋىن - سٸزدەردە ەدەبي اتا جولى, دەستٷر دەگەن بولعان جوق. سٸزدەر بٸردەن جوقتىقتىڭ ٶزٸنەن شىتىپ, سونىدان جول سالدىڭىزدار. بٸز «بوتاگٶزدٸ», «ابايدى», «امانگەلدٸ» مەن «قازاق سولداتىن» ماقتان ەتەمٸز . ال وسىلاردىڭ ار جاتىندا تامىرى ەرتٸنگە كەتەر تاريح جوق قوي. ورىس سوۆەت ەدەبيەتٸن بٸز جاقسى كٶرەمٸز. شولوحوۆى مەن فەدينٸ, تولستويى مەن لەونوۆى بار جان-جاقتى ەدەبيەت دەيمٸز. ال سول ەدەبيەتٸڭٸزدٸڭ ٶزٸ, مەنٸڭ تٷسٸنٸگٸم بويىنشا, ەلٸ كٷنگە ٶزٸنٸڭ بابالارى شىققان بيٸككە كٶتەرٸلە العان جوق. م. گوركيي ايتقانداي, قيلى-قيلى داۋىستى ٷلكەن وركەسترگە ۇقسايتىن ل. تولستويدى بىلاي قويعاندا, تۋرگەنەۆكە, چەحوۆقا نە بولماسا گونچاروۆقا تەڭدەسەر بۇل كٷنگٸ ورىس سوۆەت جازۋشىسى بار ما? دەل وسى تۇرعىدان الىپ قارايتىن بولساق, قازٸرگٸ ورىس سوۆەت ەدەبيەتٸنٸڭ دەڭگەيٸنە جەتٸپ قالعان قازاق سوۆەت ەدەبيەتٸنٸڭ پروفەسسيوناليزمٸ جٶنٸندە قانشا كٶتەرٸپ ايتساق تا ارتىق ەمەس. اسىلىندا, ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ التىن عاسىرى دەپ اتالاتىن XIX عاسىرداعى ا. پۋشكين, ل. تولستوي سەكٸلدٸ دانىشپاندارى بولعاندىقتان تانا بٷگٸنگٸ فەدينٸڭٸز, فادەەۆتەرٸڭٸز ايتۋلى بيٸككە كٶتەرٸلە الدى دەۋٸمٸز كەرەك.
«گەنيي دليا نارودوۆ نە چۋجد», - دەپتٸ گەتە. اسىعىپ كەلٸپ قول قوياتىن دانالىق سٶز. ٶيتكەنٸ سول گەتە مەن بالزاك تا, جە بولماسا تولستوي مەن لەرمونتوۆ تا ٶز ۇلتتارىنىڭ عانا ەمەس, بٸزدٸڭ دە رۋحاني ازىعىمىز عوي. تالانتى بار قاي ەدەبيەتشٸ بولماسىن, سولارعا سوقپاي ٶتە المايدى. بٸراق گەتە تەك نەمٸس ٷشٸن, ال تولستوي بولسا ورىس قاۋىمى ٷشٸن عانا جازعان جوق پا?! تالانتتا جاتتىق جوق دەپ قانشا ايتقانىمىزبەن, شىنداپ كەلگەندە, بٸز ٷشٸن ەلگٸ الىپتاردىڭ بەرٸنەن دە ۇلى ابايىمىز ەتەنە جاقىن. وسى كٷنگٸ قازاق اقىندارى اباي دەستٷرٸنە ونشا كٶپ مەن بەرمەيتٸن سەكٸلدٸ. سونداي ٶكٸنٸشتٸ جاي دەپ ويلايمىن. سەبەبٸ بٷگٸنگٸ پوەزييامىز اباي شىققان بيٸككە كٶتەرٸلە الدى ما? ول - ول ما, اقىندارىمىزدىڭ ورىس پوەزيياسىنان العان ٷلگٸسٸ دە ماردىمدى ەمەس پە دەپ شامالايمىن. باسقا تٸلدە سٶيلەيتٸن اقىننان ٷلگٸ الۋ ٷشٸن دە تالانت كەرەك پە, قالاي ٶزٸ?! ونى مىنادان بايقاۋعا بولاتىن سەكٸلدٸ: حاميت ەرعاليەۆ سىندى اقىنىمىز الەكساندر تۆاردوۆسكييدٸڭ جازۋ مەنەرٸن قۇپ الىپ, ٶز كەيٸپكەرٸنٸڭ جان دٷنيەسٸنە, تۇرمىس حال-احۋالىنا باتىلىراق ەنٸپ كەتٸپ ەدٸ, سونىڭ ارتىنان قازاق پوەزيياسىندا ٶز قادارىنشا ۆاسيليي تەركينشە شىلىم تارتاتىن, كيسەت ۇستايتىن, كٷندەلٸكتٸ كٷيكٸ تٸرلٸكتە حالىقتىڭ جالپاق تٸلٸمەن سٶيلەيتٸن قاراپايىم گەرويلار پايدا بولا باستادى. نەلٸكتەن بۇلاي? تايىر جاروكوۆ «ۆاسيليي تەركيندٸ» ودان بۇرىن وقىماپ پا? ٶزٸ مايداندا قان كەشٸپ كەلگەن جۇماعالي ساين وسى پوەمانىڭ بارىن حاميتتەن بۇرىن بٸلمەپ پە? ويلاندىراتىن سۇراق. بۇدان تۋاتىن قورىتىندى مىناداي: تٶل شىعارما, تٶل جازۋشى-اقىندار باسقا تٸلدە سٶيلەيتٸن اقىن-جازۋشىلاردان, باسقا تٸلدە دٷنيەگە كەلگەن شىعارمالاردان ەلدەقايدا جاقىن, ەتەنە. شىنىندا دا, بايروننان ٷيرەنە بٸلۋ ٷشٸن پۋشكين نە لەرمونتوۆ بولا بٸلۋ كەرەك. ال پۋشكين مەن لەرمونتوۆتان تاعىلىم الۋ ٷشٸن ۇلى ابايدىڭ دەرەجەسٸنە كٶتەرٸلە بٸلۋ جون. ال ونداي تالانتتاردىڭ ٶمٸرگە سيرەك كەلەتٸنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ ەمەس پە!
ورتالىق باسپالاردا بٸزدٸڭ پروزامىزدى فولكلوردان جارالدى دەگەن پٸكٸر ايتىلىپ جٷر. (مەسەلەن, زويا كەدرينانىڭ ماقالالارىن الساق تا بولادى.) ٶز باسىم مۇنداي ۇشقارى پٸكٸرگە قوسىلا المايمىن. قازاق سوۆەت ەدەبيەتٸن جوقتىقتان بٸردەن تۋدى دەگەندە, مەن بۇل جەردە بۇدان بۇرىن پروفەسسيونالدى تول پروزامىزدىڭ, تٶل دراماتۋرگييامىزدىڭ بولماعانىن عانا ايتىپ وتىرمىن. ەيتپەسە سٸزگە شەكسپير مەن دراماتۋرگ وستروۆسكييدٸڭ, جە بولماسا ماكسيم گوركييدٸڭ, ال مۇحتار ەۋەزوۆكە لەۆ تولستويدىڭ ەسەرٸ بولعان ەمەس دەپ كٸم ايتا الماقشى?! بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ مارقايعان پروزامىزدىڭ تامىرى فولكلوردا ەمەس, كەمەلدٸ كلاسسيكالىق ورىس ەدەبيەتٸندە, سول ارقىلى بٷكٸل دٷنيەجٷزٸلٸك ەدەبيەتٸندە جاتىر. ال بۇل تامىردىڭ مەنٸ - قازاق سوۆەت ەدەبيەتٸندە مۇحتار ەۋەزوۆ سىندى, سەبيت مۇقانوۆ سىندى جەنە ٶزٸڭٸز سىندى سوقتالى ٶكٸلدەرٸنٸڭ بارلىعىندا دەپ بٸلەمٸن. مٸنە, كەيٸنگٸ بۋىن بٸزدەردٸڭ ارتىق مٷمكٸنشٸلٸگٸمٸز دە وسىندا بولسا كەرەك. ٶيتكەنٸ ٶزٸمٸزدٸڭ انا تٸلٸندە جازىلعان تٶل ەدەبيەتٸمٸزدە بٸزگە ٷلگٸ بولارلىق, ٷيرەنەرلٸك شىعارمالارىمىز بار.
بٸز سٸزدەرگە ەرٸ شىن ماعىناسىنداعى ۇستازدارىمىز دەپ, ەرٸ جاناشىر قامقورشىلارىمىز دەپ قارايمىز.
بۇل پٸكٸر ماعان سٸزدٸڭ قاراعاندى قالاسىنا كەلۋٸڭٸزگە ورايلاسا تۋعان ەدٸ. شىنىمدى ايتسام, مەن بۇرىن ەشكٸمنەن كٶمەك سۇراپ كٶرگەن ادام ەمەس ەدٸم. كٶمەك سۇرايىن دەپ دەمەلەنگەن كەزٸم دە بولعان جوق. سەبەبٸ تەرٸستٸگٸنە كٶزٸم ەندٸ جەتٸپ وتىرعان بۇرىنعى ۇعىمىم بويىنشا ەدەبيەتٸمٸزدە قول ۇشىن بەرەر ازاماتتار از, نەكەن-ساياق عانا بولىپ كٶرٸنەتٸن. گوركيي قامقورلىعى دەگەن بٸزدٸڭ ارامىزدا جوق سەكٸلدەنەتٸن. سٸز جاساعان قامقورلىق جايىندا ٶزٸمٸزدٸڭ ەبدٸجەمٸل ٶزگە دٷنيەنٸ ۇمىتا ايتقانىمەن, كٶڭٸلٸمدە ەلدەبٸر كٷدٸك قالا بەرۋشٸ ەدٸ. ەبدٸجەمٸلدٸ ەلدەقالاي بٸر جولى بولعىش جالعىزدىڭ ٶزٸ عانا شىعار دەپ ويلايتىنمىن. بۇل پٸكٸرٸمنٸڭ ۇشقارىلىعىن ەندٸ عانا اڭعارىپ وتىرمىن. سٸز ماعان قۇلاعىن كٷيگە كەلتٸرٸپ, بۇراپ قويعان دومبىرا ٸشەگٸندەي بولىپ كٶرٸندٸڭٸز. ٶز بەتٸڭٸزبەن ٷن شىعارمايسىز. ال سول ٸشەككە بٸر ساۋساق بارىپ تيەتٸن بولسا, ەدەمٸ دە جەيلٸ بٸر كٷي تٶگٸلٸپ جٷرە بەرەتٸندەي. بۇل جەردە ايتا كەتەتٸن بٸر مەسەلە: ول قولدىڭ اقساۋساق نەمەسە قۇس بولۋى شارت ەمەس. ەيتەۋٸر, قوزعالا بٸلسە بولعانى. ەدەمٸ دە جەيلٸ ٷن دەگەنٸم, ەرينە, جاس جازۋشىلارعا دەگەن قامقورلىعىڭىز عوي. ٶزٸڭٸزدٸڭ ەدەبيەتتەگٸ ٷلكەن ورىنىڭىزدى بارىنشا سەزٸنٸپ, سول ەدەبيەت ٷشٸن بەلٸڭٸزدٸڭ قايىساتىندىعى, جانىڭىزدىڭ اۋىراتىندىعى. بۇل, مٸنە, گوركيي قامقورلىعى. مەن سٸزدٸڭ تاراپىڭىزدان وسىنداي بٸر قامقورلىقتى سەزٸندٸم. جاس ادامنىڭ بويىندا ٶز كٷشٸنە سەنبەۋ دەگەن بٸر كەسەل بولادى عوي. «بولاشاققا جول» رومانىنىڭ العاشقى تاراۋلارىن وقىپ, پٸكٸر ايتقانىڭىزدان كەيٸن, مەن سول بٸر كەسەلدەن ارىلا باستاعان سەكٸلدٸمٸن. ٶز كٷشٸمە سەنە باستاعاندايمىن. وسى سەنٸم ماعان شابىت ەكەلدٸ. كٸتاپقا بٸرجولا, الاڭسىز كٸرٸسٸپ كەتكەن جەيٸم بار. «عابەڭ مەنٸ ماقتادى» دەپ ماقتانىپ, داندايسىپ كەتۋ جوق, ەرينە. داندايسۋ - ساناسىزدىقتان, بوس جايداقتىق پەن سايازدىقتان تۋاتىنىن مەن جاقسى بٸلەمٸن.
ەندٸگٸ ايتارىم: وسى بٸر-ەكٸ ايدا روماندى بٸتٸرٸپ قالام با دەپ شامالايمىن. سودان كەيٸن وسىنداعى جٸگٸتتەردٸڭ تەزٸنە سالۋ ويىمدا بار. سٶيتٸپ, سولاردىڭ دا پٸكٸرلەرٸن تىڭداپ, جٶندەيتٸن جەرٸ بولسا جٶندەپ, الماتىعا كٸتابىمدى دايىن كٷيٸندە اپارسام با دەيمٸن. قولجازبانىڭ ۇزىن ىرعاسى ەكٸ جٷز ەلۋ بەتتەي. بۇل ماشينكادا تٶرت جٷز بەت شاماسى. ال وسىنداي قالىڭ دٷنيەنٸ باستىرۋعا مەندە قاۋمەت جوق. مۇنداعى جٸگٸتتەر سٸزبەن اقىلداسۋدى جٶن كٶرەدٸ. شىنىندا دا جازۋشىلار وداعىنىڭ تاراپىنان كٶمەك بولماس پا ەكەن?
حاتىمدى ماكسيم گوركيي سٶزٸمەن اياقتاۋعا رۇقسات ەتٸڭٸز. ول كٸسٸ لەۆ تولستوي تۋرالى: «نە سيروتا يا نا زەملە, پوكا ەتوت چەلوۆەك ەست نا نەي», - دەپتٸ عوي بٸر كەزدە. سٸزدەر باردا مەن دە جەتٸمدٸك كٶرە قويماسپىن. بۇل بٸراق ساياسات تٸلٸ ەمەس, ٶز تٸلٸم, ٶز جٷرەگٸمنٸڭ تٸلٸ.
سەلەممەن, سافۋان.
قاراعاندى قالاسى.
26 سەۋٸر 1951 ج.
