Búginde asa dinshilder salt-dástúrimizge asyra siltep, kóp nárseni joqqa shyǵaryp júrgeni jasyryn emes. Biraq arnaiy bilimi bar teolog mamandar qazaqtyń salt-dástúri men dinniń egiz uǵym ekenin aityp-aq keledi. Osy oraida Ult.kz aqparattyq portaly din men salt-dástúrge qatysty kópshilikti mazalaǵan saýaldardy Almaty qalasy Qoǵamdyq damý basqarmasynyń janyndaǵy «Keńes berý jáne ońaltý ortalyǵynyń» teology Rýslan Qaiyrgeldige qoiyp kórdi.
–Rýslan, áńgimemizdi qarapaiym adamdardyń adasýynan bastaiyqshy. Din jolynda adasqanda eń birinshi neden qatelesedi? Olar úshin sizder qandai jumystar atqaryp jatyrsyzdar?
–Jalpy qarapaiym halyqtyń adasýy shyn máninde ia dini saýatsyzdyqtan bolady, ia shynyn aitqan kezde óziniń ata dinin, durys bilmegendikten bolady. Atam zamannan ata-babalarymyz imam bolǵan ǵoi. Sol ata dinimiz ben dástúrdi durys bilmegendikten shatasady adamdar. Sebebi qazaq halqynyń dástúriniń kóbisi dinnen alynǵan nárse. Qarapaiym mysal, elimizdiń kei óńirlerinde kelinniń sálem salýy degen dástúri bar. Qazirgi tańda osyǵan ózge jat aǵymnyń barlyǵy tyiym salady. Ne úshin? Sebebi ol jerde áiel adam adamǵa rýkýk jasaidy dep aitady. Rýkýk tek Qudaiǵa jasalady deidi. Al ol bir sáláfi rakýrstan qaraǵan kezde solai kórinedi, biraq adami jáne shynaiy musylman rakýrstan qarasańyz, ol jerde eshqandai da bir kúná nárse joq. Kerisinshe bul jerde óte-óte saýapty is jáne ónegeli dástúr. Nege? Birinshiden, kelin úide bolǵan kezde kúieýiniń joldastary, kórshileri úiine kirip kelgen kezde kei óńirdi alsańyz, olar qolynan ustap, betinen súiip, qushaqtap otyra beredi. Al kei jerde kelin sálem sala ma, ary qarai óziniń sharýasymen kete beredi, shai-paiyn daiyndai beredi. Olar kádimgidei arada qashyqtyq paida bolady. Bylai aitqansha eshkim kúnáǵa túspeidi. Kerisinshe súnnet amal saqtalyp, eki jaq ta kúnáǵa túspeidi. Men sony sáláfilerge «sender osyndai naǵyz keremet dástúrdi teriske shyǵaryp, kerisinshe adamdardy kúnáǵa iterip jatsyńdar» dep aitamyn. Osy jerden oilap qarasań, adam, qarapaiym halyq dástúrdi jaqsy biletin bolsa, kóp nárse shynymen dinnen alynǵan ǵoi. Qarapaiym ysyrapqa keletin bolsaq mysaly, qazaq jalpy ysyrapqa qatty kóńil bólgen ǵoi. Dástúrimizde balaǵa at qoiýdan bastap, qoi soiýdan bastap, kádimgi shariǵatta súnnette bar, ul týsa qansha qoi, qyz týsa qansha qoi, joldary, taratylýy degendei. Bizde de qalja, qurmaldyq degen mindetti túrde bolady ǵoi, qurban shalý, qoi taratý. Endi ateistik jetpis jyldyq zamanda dindi ustanyp qalý úshin ata babalarymyz dana bolǵandyqtan, osyndai dástúrge ainaldyrǵan ǵoi. Sol dástúr arqyly halyq dinnen alystaǵan joq. Eger qarapaiym halyqqa keletin bolsaq, sol kúiinde dástúrdi jalǵastyratyn bolsaq, esh ýaqytta adaspaidy. Al ol úshin endi dini saýatyn arttyrý kerek. Bir jaǵynan on jyl buryn imamdardyń kishkene bilim deńgeiiniń tómendiginen boldy dep aitsaq bolady. Qazirgi zamanda imamdar óte bilimdi, qatarlary óte bilimdi imamdarmen kóbeiip jatyr. Bir ýniversitet, toǵyz medrese bar. Endi ýaqyt óte kele halyq dini saýatty bolady dep oilaimyn. Biraq qazirgi ýaqytta osy dástúr men meshittegi imamdardy tyńdasa, adaspaidy dep oilaimyn.
–Adasyp júrip, ortaǵa oralǵandar qandai bolady? Olar orala ma?
–Oralady. Biraq bireýdiń oiyn ózgertý óte qiyn nárse. Eń qiyn nárse sol dep oilaimyn men. Kerisinshe, basqa dinde júrgen adamdy myna dinge kóndirý ońai. Biraq Qazaqstanda eshkim kóndirmeidi, bizde dini erkindik bar ǵoi. Biraq dinde júrip oiyn ózgertý óte qiyn. Endi bir-eki jyl, ary ketse tórt-bes jyl sol baǵytta bolsa, ózgertýge bolady. Al on jyl júrip qalǵandar tipti kete beredi eken. Áý bastan bir antivirýs qoiyp qoiǵan, sonymen sol enertsiiamen júre beredi, olarǵa túk qyzyq emes. Jańalaryn ońaltýǵa bolady, biraq ol kei ýaqytta qaýipti de. Eger psihologiialyq myqty azamat bolsa, tulǵa retinde myqty pozitsiiasy bar jigit bolsa, ol ary qarai op-ońai ómir súre beredi. Kóbinese baiqasańyzdar, bir memlekette ulty az halyq óte uiymshyl bolady ǵoi, sol siiaqty olar da óte uiymshyl. Qandai máselede de. Mysaly, bir-birine jumys taýyp berýde, biznesti qoldaýda. Qazir mysaly aksekssýar, telefon satý, telefon jóndeý, avtomaterialdar men túrli material kóbisinde osy jat aǵymnyń jeteginde ketkender jumys isteidi. Jeke kásipterde de. Almatyny alatyn bolsaq, Almaty qalasy shaǵyn jáne orta bizneske beiimdi qala ǵoi. Kóp aýdandardan osynda kelip jumys isteidi. Jáne bir-birine qoldaý bergen kezde qatty beredi, tartady, kádimgidei aqsha beredi, jáne ony paiyzsyz beredi. Kásipke ikemi bar ma, qoldai beredi. Endi shyntýaityna kelgen kezde olar bir nársege táýeldi bolady. Mysaly, men raiynan tolyq qaitqan Aitoldy (aty-jóni ózgertildi – red.) degen jigitti tanimyn. Men oǵan talai aittym, «seni qoldanyp, shyn aqparat bereiik, suhbat alaiyq, seniń atyńdy, túrińdi ózgerteiik, videoǵa-saitqa túsirip, sen bárine túsindir. Sen olardyń arasynda boldyń ǵoi, sonyń ishinde neniń qalai bolatynyn bárin egjei-tegjeili bárin ait, jastardyń báriniń aldyn alý kerek» degenmin. Al ol «Maǵan olar kómektesti ǵoi, qol úshin berdi ǵoi. Meniń qazirgi barym, barlyǵym solardyń arqasynda, bir-aq sátte men olarǵa qalai qarsy shyǵamyn» dep betburady. Olar endi tulǵalyq álsiz (úreiden arylmaǵan) bolady ǵoi, álsiz bolǵan adam uialady. Kásibin tartyp almasa da betburady, ol dalada jalǵyz qalǵandai bolyp sezinip qalady. Sondai álsiz adamdar da bar, olardy endi qaitadan qoǵamǵa beiimdeý qiyndaý bolady. Adamnyń ózine bailanysty. Mysaly eger myqty jigit bolsa, óziniń oiyn, pozitsiiasyn ustai alatyn bolsa bolsa, qaitadan qoǵamǵa sińisip, júre ala beretin bolady. Ol jaǵynan eshqandai problema joq.
–Jalpy ońaltý jumystaryna kónbeitin qiyn azamattar kezdesti ma tájiribeńizde? Olarmen qalai jumys istedińiz?
–Kónbeitinder óte kóp. Kóbinese kónbeitinder osy baǵytta 10 jyldap tájiribesi bar adamdar. Biz olarǵa aitamyz: «Sender shyn máninde aqiqatty dep keletin bolsań, kónesiń. Sebebi aqiqat mine, ol myna kitap, ol burynǵy Abý Anifanyń kitaby, Imam Abý Jappar Tahaýidyń kitaby, seniń Sheih, ustaz dep júrgenderińniń sózi mynaý» dep salystyryp turyp kórsetken kezde, keibireýler shynymen oilanady. Máselen, olardyń eń qaimaǵy Sheih Mýmbar degen kisi bolǵan, sol kisiniń aitqany bar. Ol kisige suraq qoiady, «namaz oqidy, kalima shahadany bilip, oraza ustap, biraq namaz oqymaǵan adamnyń jaǵdaiy ne?» degen kezde ol kisi «Ol adam qalai da bolsa kápir» dep aitqan. «Mysaly seniń týysqanyń namaz oqi ma, áke-shesheń namaz oqi ma, joq oqymaidy. Endi seniń myna ustazyń, qaimaq-sheihtardyń ózi ondai adamdy kápir dep otyr. Onda Qazaqstannyń 75-80 paiyzyn kápir dep otyr ǵoi» deimiz. 11 mln resmi musylman bolatyn bolsa, onyń bári namaz oqymaidy ǵoi. Kez kelgen qazaqty alsań, «álhamdýlla, men musylmanmyn» dep tilin kálimaǵa keltirip, namaz oqymaidy. Solardyń bárin kúpirlikke shyǵaryp otyr olar. Sol kezde keibireýler shynymen oilana bastaidy. Internette qoljetimdi, shynymen arabshalap turyp aitqan. Biraq olardyń ustazdary pende ǵoi, qatelesedi, kezdesken jerlerde kóp dálelder keltiremiz. Mysaly Nazaratýlla degen ustazdary bar. Sol Nazaratýlla olardyń paiymdaýynsha 20 jyl bilim alǵan Sheih Abýlla Býhari degen siiaqty ǵalymdar bar. «Solardyń aldynda birneshe jyl otyryp, myna Sheih Býharidy bitirdim, Mýslimdi bitirdim, Sahif Mýslimdi bitirdim, qujatym bar» dep aitqan ǵoi. Sol ustazdardan oqyǵanym týraly qujatym bar, ol «idjaza» dep atalady. Artynan ol kiside «idjazasy» bolmai shyqty. Sosyn ózi jazyp aitady: «Jigitter, baýyrlar, men qatelesippin, men otyrdym, kitapty bitirdim, biraq men qujatqa qyzyqpaǵam, bylaisha aitqanda diplomǵa qyzyqpadym, bilimge qyzyqtym» deidi. Sóitip olar keshire salady. Barlyǵy ol qaletesti, pende ǵoi, bárimiz qatelesemiz dep keshiredi. Men aitamyn: «jigitter, «tazkiia idjaza» degen qatelesýge bolmaityn nárse. Adam atyn, hadisti, tizbek boiynsha sahabanyń atyn umytyp qaldyń, tipti aiat pen hadisti shatastyryp aldyń keshirimdi nárse. Pende bolǵan soń, ondai bolady. «Tazkiia idjaza» degen mynamen teń: sen mektepte 11 jyl boiy ekilikpen oqyp, mektep bitirdiń. Sosyn basqa qalaǵa baryp men úzdika oqyǵanmyn, otlichnikpin altyn belgimen bitirdim dep aittyń bárine. Sóitip, sońynan arty ashylyp, ol jalǵan ekeni anyqtalady. Al sen: «Jigitter, renjimeńder, men qatelesippin. Men altyn belgi emespin, «dvoechnik» boldym» deisiń. Sondai ǵoi, ol olai qatelesetin nárse emes. «Idjaza» bar dep aitý úlken ótirikshi, sýait degen sóz. Sol kezde kóbisi qashan, qai jerde aitqan dep tańǵalady. Mine dep kórsetem. Sol siiaqty Dilmýrad ta qandai úlken sálem salý dástúrdi shirk dep jatyr. Shirk degen Qudai keshirmeitin kúná ol. Bylai ishki jaǵynan qarasań, kerisinshe, óte saýapty is. Áiel men erkek qol ustaspady, bet súiispedi. Sen saýapty isti shirk dep jatsyń. Kóbisi osyndai nárselerdi túsindirgen kezde, aqiqatty izdep kelgen baýyrlar ózderi kádimgidei oilanyp qalady. Eger shynymen zombi bolyp qalyp, qatyp qalǵan adamdar shyn máninde qiyndyq týdyryp jatady. Biraq biz eshkimmen urys-tóbeleske barmaimyz. Eń birinshi biz diagnoz qoiýǵa tyrysamyz. Diagnoz qoiǵannan keiin, durys diagnoz qoiyp jatsaq, ary qarai jumys isteý ońaiyraq bolady. Adamnyń sol qoly synsa, onyń oń qolyn qansha emdeseń de paidasy joq qoi. Biraq bizdiń eń qatty mán beretinimiz osy BAQ ókilderiniń de, quzyrly organdarynyń da ylǵi myna mathalyp baǵyttaǵy sáláfilerdi solardan qaýip bar dep aityp júrgeni bar. Sebebi olar óte «hitryi» jaǵdaida. Olarǵa qazir ótirik aita salý op-ońai, buryn ondai emes edi. Sol sebepti qazir «Basshyǵa baǵynamyz, Prezidentke baǵynamyz, Konstitýtsiia Qurannan alynǵan, bárine baǵynamyz-baǵynamyz» dep keledi da, dini basshyǵa nege baǵynbaisyń degen kezde «Oǵan mindetti emespiz» deidi. Mýftiǵa, meshittegi imamǵa baǵynbaidy, mysaly.
Sol sekildi erteń olardyń Sheihtary qanat jaiyp kóbeigen kezde bir-aq aýyz sóz jetedi, bir-aq aýyz sózben olardyń ustanymyn ózgerte salady eken. Olar bir ǵana sóz aitsa, bárine áser etedi. Mysaly «Qazaqstanda myna adam kápir, jihadqa shyǵyńdar» dei salatyn bolsa, Alla saqtasyn, olar ustanymyn ózgerte salady. Óitkeni olar ylǵi ustanymdaryn ózgerte beretin sekta. Bolashaqta osyndai qaýip bar. Osyny da eskerýimiz kerek siiaqty.
–Biz radikaldy ideialardy qoldaýshylar men terroristerdi bir dep qarastyryp júrgen siiaqtymyz? Osy durys pa?
–Joq, bir dep aitýǵa bolmaidy. Sebebi jalpy terrorist degen sóz bandit degen sóz, qanisher degen sóz. Radikal, bandit, kisi óltirýshi, báribir qanisher adam ǵoi shynymen. Biraq dini-radikaldy degen bolmaidy. Mysaly, keshegi Aqtóbedegi jaǵdaidy dini-radikaldy dep jatyr, ol dini emes, shynaiy radikaldy jaǵdai. Paiǵambarymyz musylmandarda eshýaqytta tilmen de, qolmen de ziian tigizbeitin adam bolý keregin aitqan. Eger shynaiy musylman bolatyn bolsa ol adam, esh ýaqytta qarý kóterip, óziniń musylman baýyryna qantógis jariialamaq túgili tilmen de, qolmen de ziian tigizbeýshi edi. Qazir islam bar, terrorizm bar. Ekeýi bir-birine qaishy nárse. Biraq ókinishke qarai ony bir dep qarap, bir dep jetkizedi halyqqa. Tipti Aqtóbedegi sottalǵan jigittiń anasy «kezinde balam ishimdik iship, nashaqor bolyp edi. Keiin meshitke baryp, jigittermen aralasyp, osy jolǵa túsip ketti. Qazir ókinem, sol burynǵydai kápir kúiinde ótip ketkeni durys edi, namaz oqyǵannan góri» deidi. Din dushpandary qazir taza islamdy osyndai qubyjyq retinde kórsetip tur. Baiaǵyda shynymen balalar namaz bastasa ata-analar qýanatyn. Qazir meshitke baryp júrse, namaz oqimyn dese ata-analar qorqatyn boldy. Mine osylai dinge qatysy joq din dushpandary islamdy qubyjyq retinde kórsetip qoidy.
–Jat aǵymǵa erip ketkenderdi biz qalai tanimyz?
–Qazir ony taný múmkin emes. Burynǵydai saqal men balaqqa qarap taný degen qate túsinik. Onyń ústine saqal qazir sánde, trendte ǵoi. Sondyqtan adammen sóilesip, onyń aýzynan shyqqan áńgimelerin tyńdaý arqyly ǵana anyqtamaiynsha, syrt kelbetinen diagnoz qoiý durys emes. Analiz jasaǵannan keiin bir-aq ol týraly aitýymyzǵa bolady.
–Áńgimeńizge rahmet!
Aqbota Musabek
