...Hámma ǵalamǵa belgili danyshpandar áldeqashan baiqaǵan:
árbir jalqaý kisi qorqaq, qairatsyz tartady; árbir qairatsyz
qorqaq maqtanshaq keledi; árbir maqtanshaq qorqaq aqylsyz,
nadan keledi; árbir aqylsyz nadan arsyz keledi; árbir arsyz
jalqaýdan suramsaq, ózi toiymsyz, ónersiz, eshkimge dostyǵy
joq jandar shyǵady.
Abai Qunanbaiuly. «Úshinshi» sóz
Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy biyl ekpindetip ótken 3 jyldy eńserip, 4-shi jylǵa qadam basqaly tur. Shapqan jerinde shań qaldyryp, qas qaǵymda kóz ushyna uzaǵan taibýryldai zýlaǵan ýaqyt ustatpai keledi. Eldiń murat, múddesin aiqyndap, oǵan jetkizýge baǵyt bergen baǵdarlamanyń ulttyń joǵyn joqtap, baryn baǵamdaý jolyndaǵy uly maqsaty qanshalyqty oryndaldy? 3 jylda dittegenine jete aldy ma?
Baǵdarlamanyń shashaýyn shyǵarmai, qundylyǵyn qurtpai, qajetimizge jaratyp, keler urpaqqa mańyzyn saqtai otyryp jetkizý, ondaǵy ult irgesiniń berik bolýy úshin qoiylǵan mindetterdi buljytpai oryndaý – bolashaq úshin jasalatyn mańyzdy sharýa.
Álem elderi judyryqtai jumylyp, kúlli adamzat basyna túsken synaqqa qarsy birlese kúresip jatqan ýaqytta halyqtyń óz ishindegi birligi bekem, yntymaǵy myǵym bolmaǵy sózsiz. Mazasyzdyqqa boi aldyrmai, kúrmeýi qiyn túitkildiń túiinin sheshý joldaryn qarastyrǵan abzal. Uly kemeńger Abai Qunanbaiuly «tórtinshi» qara sózinde: «Árbir oryndy hareket ózi de ýaiym-qaiǵyny azaitady, orynsyz kúlkimenen azaitpa, oryndy hareketpen azait!», – deidi. Árine búgingidei el basyna kún týyp, qazaqty ǵana emes, búkil álemdi indet sharpyǵan kezeńde «qalai jańǵyrdyń? ne tyndyrdyń?» dep qarasha halyqtyń alqymynan alý – adamdyqqa úlken syn bolar edi. Degenmen, ýaqyttyń uly kóshine ilesip, júrip ótken uzaq jolda ne tyndyrdyq eken dep, artymyzǵa qarailap, óz-ózimizge syn kózben qarap, esebin bermesek, azamattyǵymyz da synnyń tezine túseri anyq. Abai atamyzdyń tilimen aitsaq: «Egerde esti kisilerdiń qatarynda bolǵyń kelse, kúninde bir márte, bolmasa jumasynda bir, eń bolmasa aiynda bir ózińnen óziń esep al! Sol aldyńǵy esep alǵannan bergi ómirdi qalai ótkizdiń eken, ne bilimge, ne ahiretke, ne dúniege jaramdy, kúninde óziń ókinbestei qylyqpen ótkizippisiń? Joq, bolmasa, ne qylyp ótkizgenińdi óziń de bilmei qalyppysyń?» («On besinshi» qara sóz). Aiynda bolmasa da, jylynda alǵan esebimizdiń ózi biraz dúnieniń basyn ashyp bereri anyq. 3 jyl buryn jariialanǵan baǵdarlamada: «Jańa jaǵdaida jańǵyrýǵa degen ishki umtylys – bizdiń damýymyzdyń eń basty qaǵidasy. Ómir súrý úshin ózgere bilý kerek. Oǵan kónbegender tarihtyń shańyna kómilip qala beredi», – delingen. Joǵaryda aitylǵan suraqtarǵa halyqtan emes, áýeli ózimizden jaýap alyp kóreiikshi. Árine, Ózińdi tanýdyń tóte hám tabysty joly – «Abai joly».
Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev «Abai jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» maqalasynda: «Abaidyń adam men qoǵam, bilim men ǵylym, din men dástúr, tabiǵat pen qorshaǵan orta, memleket pen bilik, til men qarym-qatynas týraly aitqan oi-tujyrymdary ǵasyrlar ótse de mańyzyn joǵaltpaidy. Óitkeni aqynnyń murasy – búkil adamzat balasynyń rýhani azyǵy», – dep, jalpy adam ataýlysynyń ómir súrýiniń aiqyn baǵytyn atap kórsetken edi. Úshbý maqalamyzǵa arqaý retinde Abaidyń tolyq adam ilimin alýymyzdyń negizgi sebebi de hákimniń danalyǵy men búgingi kúnniń ómir súrý saltyn ushtastyra otyryp, Abai zamany men qazirgi jahandaný kezeńiniń garmoniiasyn, jalpy urpaqtar sabaqtastyǵyn kórsetýge tyrysý dep qabyldarsyz. Aitqaly otyrǵandarymyz jalpy adam balasyna baǵdar bolarlyq jumys bolmasa da, adami, rýhani qundylyqtardy aiǵaqtaýǵa, Áýezovshe aitqanda, teńizge quiylǵan tamshydai ǵana úles qossa da, belgili bir deńgeide óz paryzymyzdy atqarǵandyǵymyz bolmaqshy.
Filosofiia ǵylymynda «harmony of the soul», iaǵni jan úilesimi (garmoniiasy) deitin uǵym bar. Adamnyń oilaý, sezý, qalaý, áreket etý jáne t.b. qabiletteri bar. Bul múmkindikterdi oǵan onyń «jany» syilaǵan. Al «jan» – adamnyń máńgilik bólshegi. Ol óziniń eń biik shyńyna shyqpaǵansha jer betine ártúrli adam keipinde qaita-qaita kele beredi eken. Uly oishyldyń usynǵan «tolyq adam ilimi» de, sirá, osy máseleni dáriptese kerek-ti. Elbasy óz baǵdarlamasynyń «Sananyń ashyqtyǵy» baǵytynda: «Ózimdiki ǵana tańsyq, ózgeniki – qańsyq» dep keri tartpai, ashyq bolý, basqalardyń eń ozyq jetistikterin qabyldai bilý, bul – tabystyń kilti ári ashyq zerdeniń basty kórsetkishteriniń biri», – dep edi. Osy oraida amerikalyq saiasi qairatker, diplomat, jazýshy, AQSh táýelsizdigi úshin soǵys kóshbasshylarynyń biri Bendjamin Franklinniń aitqan myna bir támsil sózin oiymyzǵa tuzdyq retinde alǵandy jón kórdik: «Hide not your talents, they for use were made. What’s a sun-dial in the shade?», iaǵni «Óz talantyńyzdy jasyrmańyz, ol sizge paida ákelý úshin berilgen. Kóleńkede turǵan kún saǵatynan ne paida?». Kún saǵatynyń qýat alyp, toqtaýsyz jumys jasaýyna sebepshi kúnniń nury ekeni belgili. Dálirek aitsaq, adam ózine berilgen qabilet pen múmkindikti paidalanbasa, qolda bar qazynadan maqrum qalǵan, kózi bar, biraq kórmeitin, qulaǵy bar, estimeitin, tili bar, alaida aitary joq tiri múrde nemese eshteńege jaramaityn, tot basqan pyshaq tárizdi.
Batys filosofiiasynyń negizin qalaýshylar, ejelgi grektiń eń áigili «Úsh danasy» dep qasterlengen Sokrat, shákirti Platon jáne Platonnyń shákirti Aristotel filosofiiadaǵy «adam» máselesine basa kóńil bólip, adamgershilik máselelerin sheshý úshin aqyl-oidy qoldanýdy alǵashqy bolyp aitýshylar edi. Sofistika mektebiniń eń iri ókilderiniń biri Sokrat óziniń «maevtika» ádisin paidalana otyryp: «Adam – óte qiyn qubylys, onyń sanasy sýbektivtik dúnielerge toly, biraq adam – ózin-ózi tani alatyn rýhani qubylys. Ózińdi tanyp bil! Tanym – adamnyń basty qabileti men maqsaty. Óitkeni biz tanym arqyly obektivti aqiqatqa jetemiz», – deidi. Álemdi, dúnieniń árbir qubylysyn taný qajet-aq. Áitse de, adam óziniń ishki álemin tanyp, bilýge umtylǵany jón. Ózin taný arqyly dúnieni tanidy. Ol ózin syrttai baqylap, ishtei úńilgen saiyn óziniń qanshalyqty bilimdi, aqyldy, sanasynyń joǵary nemese tómen, júreginiń izgilikke nemese jaýyzdyqqa toly ekenin ańǵarady. Iaǵni ańǵarýǵa ishki qaýqary jetkilikti. Soǵan qarai shara qabyldap, ózin damytýdyń baǵytyn izdep, jolyn qarastyrady. Árine, qulqy bolsa...
Sokrattyń bul ustanymymen qazaq filosofy Abaidyń «Adam bol!» ideiasy ushtasyp jatyr. Onyń da kóksegeni pendeni «adam», «tulǵa» etý boldy. Qazaq halqynda baǵzydan qalǵan «Saýysqan toty bolamyn dep, júrisinen jańylypty», «Qazǵa erem dep qarǵanyń shaty aiyrylypty» deitin mátelderi naǵyz búgingi pendeshilikke salynǵandarǵa aitylǵandai-aq. Bireýdiń salǵan úii, kigen kiimi men jegen tamaǵyn ańdyp, sóz etip, oǵan jetem dep júrip óziniń shynaiylyǵyn joǵaltyp, baǵytynan jańylyp, ómir súrem dep emes, áldekimderge elikteimin dep jantalasyp, aqyr aiaǵynda jetem degen máresine jetpek turmaq, jyrtyǵyn jamai da almai qalatyndar qanshama. Óz jolymen emes, bireýdiń salǵan soqpaǵymen júrip, jurttyń sózine sengish, aitqanyna kóngishter óz aldyna bólek áńgime. Kemeńger Abaidyń:
– Basynda mi joq,
Ózinde oi joq,
Kúlkishil kerdeń nadannyń.
Kóp aitsa kóndi,
Jurt aitsa boldy
Ádeti nadan adamnyń, – deitin oiynan bul jaǵdaidy bir jarym ǵasyrǵa jýyq ýaqyt buryn jailaǵan «indet» desek te artyqtyq etpes. Biz ne aitsaq ta, ne istesek te, árkim óz biigindegi dúnieni kóredi. Alaida adam ózin damytýǵa qabiletti. Jalpy adam – sanaly jaratylys. Al sanasyzdyqqa óz aiaǵymen barady. Onyń tórt aiaqty haiýannan da basty aiyrmashylyǵy da sol sanasynda. Uly ǵulama ózi pir tutqan Sokratqa arnaǵan «jiyrma jetinshi» qara sózinde: «Adam eki aiaǵyna basyp tik turyp, dúnieni tegis kórmekke, tegis teksermekke laiyqty hám ózge haiýandardy quldanarlyq, paidasyn kórerlik laiyǵy bar», – dep, adam men janýardyń parqyn tilge tiek etip, taǵy da adamnyń asqan sheberlik pen salahiiat iesi ekendigin aitady.
Amerika fýnktsionalizminiń negizin qalaǵandardyń biri, filosof, psiholog Ýiliam Djeims sananyń jumysyn zerttep, eki negizgi determinantty anyqtaidy – kóńil aýdarý jáne ádet. Sondai-aq tulǵanyń jaratylysyn qarastyra otyryp, adam ómirindegi basty qasietteri – sezim men emotsiianyń mańyzdy sipatqa ie ekendigin zerdeleidi. Óz-ózin baǵalaý jaily alǵash aitqandardyń biri bolyp, tulǵanyń ózin-ózi syilaý formýlasyn dáleldep shyǵardy (ózin-ózi baǵalaý = tabys/talaptaný). Jalpy Djeims tulǵanyń tulǵa bolyp qalyptasýynda asa mańyzdy ról atqaratyn qurylymdyq bólikterin atapty. Tulǵa jasamnyń bul terminderine hákim Abai qandai anyqtama berdi?
«Adam balasynyń eń jamany – talapsyz. Talap qylýshylar da neshe túrli bolady». Uly oishyl talap jaily sóz qozǵap, talaptylardyń durys hám burys baǵytta niettenetinin aitady. Iaǵni adamdardyń bilim-ǵylym izdeýge emes, tek mal-dúnie tabýǵa talaptanyp, ózi de, urpaǵy da maldy bolsa, malyn qystaýda malshyǵa baqtyryp, ol qystaýy tarlyq etse, ózgeniń qystaýyn satyp ne tartyp alyp, qyspaqshylap, óktemshilep, kóten zorlyqpen kún kórý ádisin aishyqtaidy. Búginginiń adamdary da sol zamanǵy ádisti qoldanyp, asyp túspese, kem túspesi sózsiz. «Eger de mal kerek bolsa, qolóner úirenbek kerek. Mal jutaidy, óner jutamaidy», – deidi oishyl.
Djeims aitqan «sezim» jaily Abai Qunanbaiuly: «Adamshylyqtyń aldy – mahabbat, ǵadalát, sezim. Bulardyń kerek emes jeri joq, kirispeituǵyn da jeri joq», – deidi. Kez kelgen jumysty isteý úshin adam aldynda «seziný» turady. Jalpy «sezimge» qatysty aitar dúnie kóp-aq. Bir isti bastaý úshin, ózińe jaýapkershilik alý úshin, Otan aldyndaǵy, ult altyndaǵy paryzyńdy óteý úshin, sondai-aq ulttyq qundylyqtardy ulyqtap, sanany jańǵyrtý jáne t.b. úshin de, áýeli olardy seziný, sezý, mahabbat kerek. «Qashan bir bala ǵylym, bilimdi mahabbatpenen kókserlik bolsa, sonda ǵana onyń aty adam bolady». «Qarynnyń ashqanyna emes, qadirdiń qashqanyna jylaityn» tasjúrek zamanǵa, adamdary óz mánfaǵaty úshin bir-birin aiamaityn jaýyz qoǵamǵa mahabbat pen sezim dánin molynan sebý qajet. Al bilim-ǵylym men ónerge «kóńil aýdaryp», jaqsylyq pen izgilikti «ádetke ainaldyrý» – jańǵyrǵan qoǵamnyń basty barometri.
Jalpy adam jaily alǵashqy ilimder ejelgi Shyǵys memleketterinde paida bolǵan. Ejelgi Úndi filosofiiasynda adam álemdik jannyń bóligi retinde paiymdalsa, kóne qytailyqtar adamnyń adamdyǵyn syrtqy kelbet, kórinisinen izdeidi eken. Óz iliminiń túp qazyǵy retinde «adamsúigishtik» máselesin alǵan Konfýtsii adamnyń úsh túrin ataidy: asyp-taspaityn dana adam; kúi talǵamaityn jaqsy adam; qoryqpaityn batyl adam. Sondai-aq Qytai eliniń ataqty ǵulamalarynyń biri Chjan-Tszy óziniń arǵy teginen ajyramaityn adamdy «aspan adamy», rýhani bastaýynan bólinbegen adamdy «qasietti adam», shyndyqtan bólinbegen adamdy «kemel adam» dep atapty.
Al Abai atamyz: «Qudai taǵala árbir aqyly bar kisige iman paryz, árbir imany bar kisige ǵibadat paryz degen eken. ...Bizdiń qazaqtyń óziniń maqaly da bar: «uiat kimde bolsa, iman sonda» degen. Endi bul sózden bilindi: uiat ózi imannyń bir múshesi eken», – dep, adamdy iman arqyly tanidy. Dinimizde «imannyń turaqtaityn orny – júrek» delingen. Iman nury júrekke quiylady. Júrek keibireýlerde tym nurly, endi bireýlerde jai ǵana kesek et. «Raqymdylyq, meiirbandylyq, ártúrli iste adam balasyn óz baýyrym dep, ózine oilaǵandai olarǵa da bolsa igi edi demek, bular – júrek isi. Asyqtyq ta – júrektiń isi». Osy tusta Shákárim Qudaiberdiulynyń myna bir shýmaǵy oiǵa oralady:
– Ómirdiń ókinbeitin bar ailasy,
Ol aila – qiianatsyz oi tazasy.
Meiirim, ynsap, ədilet, adal eńbek,
Taza júrek, tatý dos sol – sharasy.
Adamzatqa eń keregi – oi men júrekti taza, tunyq ustap, ómirdiń lastanǵan laiymen júrekti bylǵamaý. Bolatty da tot basady, adamnyń da jan-dúniesi solai kirleidi. Aqyn Abaidyń «Oiǵa tústim, tolǵandym» óleńinde:
– Boidaǵy mindi sanasam,
Taý tasynan az emes.
Júregimdi baiqasam,
Inedeiin taza emes, – dep renjigenin kóremiz. Adam ózine berilgen ǵumyrynda udaiy adamshylyqqa umtylyp, izgilikke aiaq basyp, adamzatqa ortaq is qaldyrmaǵy lázim. «Tiri adamnyń júrekten aiaýly jeri bola ma?», – demekshi, adam tirshiliginiń qainar kózi – júrek. Onyń izgilikke baǵyttalǵan qasietteri júrekten qainap shyǵady. Ǵulama óz týyndylarynda «júrek» sózin elýge jýyq maǵynada, 110 ret qaitalap, qoldanǵan eken. Alaǵai da bulaǵai qoǵamnyń aiaq alyp júre almaityn qiianat pen qorlyǵy, azǵyndyǵy men satqyndyǵynan da júrekte óshpeitin qara daqtar paida bolady. Al ol qoǵam – biz, adamdar. «Til júrektiń aitqanyna kónse, jalǵan shyqpaidy», – dep shyndyq pen ótiriktiń arajigi júrek arqyly anyqtalatynyn tuspaldaidy. Áitse de, myna bir óleń joldarynda:
– Deneniń barsha qýaty,
Ónerge salar bar kúshin.
Júrektiń aqyl sýaty,
Mahabbat qylsa táńiri úshin, – dep, árýaqytta da júrektiń ámirimen júrýge bolmaitynyn, kez kelgen máselede júrek arqyly aqylǵa júginý qajettigin meńzeidi. Iman ainasy – júrekti muntazdai taza qalpynda saqtaý – ár kinámshil, kúnáǵa beiim pendeniń óz enshisindegi másele.
«On segizinshi» qara sózinde: «Áýeli adamnyń adamdyǵy aqyl, ǵylym degen nárselermenen. Munyń tabylmaqtyǵyna sebepter – áýeli haýas sálim hám tán saýlyq», – degen eken. Adamǵa bolmysynan, týmysynan, Jaratýshy tarapynan beriletin bul adami nyǵmetterdiń patshasy – tán saýlyq.
Elbasynyń keshe ǵana jariialaǵan «Birlese bilgen el bárin jeńedi» atty maqalasynda: «Kez kelgen qiyndyq adamdy tyǵyryqtan shyǵýǵa, ózgeshe oilaýǵa, qalyptasqan jumys tásilderin jetildirýge bastaidy. Al bul ǵylym men tehnologiiany damytýǵa, sergek ómir saltyn qalyptastyrýǵa alyp keledi», – dep halyqtyń basyna túsken aýyr jaǵdaidy jeńýge rýhani qoldaýyn bildirdi. Synaq adamdy shyńdaidy. Syndarly sátte ulttyq rýh pen kúsh-jiger ólshemi, el azamattary men azamatshalarynyń bilimi, halyqtyń rýhani hám materialdyq jiǵan-tergeni tarazylanyp jatqandai. Konstitýtsiiamyzdyń alǵashqy babynda aitylǵandai, Qazaqstan Respýblikasynyń eń qymbat qazynasy – adam jáne onyń ómiri ekenin eskersek, dál qazir kúlli adamzat adam úshin, sol adam balasynyń erteńgi bolashaǵy úshin, olardyń bir kún bolsa da, artyq ómir súrýi úshin kúresýde. Ultym degen abzaldarymyz attyń jalynda, túieniń qomynda júrip, qoldan keler kómegin kórsetýge qumbyl, kórsetip te keledi. Tán saýlyǵy bolmasa, jan saýlyǵynyń minsiz bolmaǵy, ulttyń «rýhani jańǵyrýy» beker bolmaqshy. Al rýhani álsiz, aýrýǵa beiim adamnan borkemik uldar men bolbyr qyzdardyń týmasyna eshkim kepildik bere almaidy. Bir jyldyǵyn oilaǵan halyq bidai egedi, júz jyldyǵyn oilaǵan halyq aǵash egedi, myń jyldyǵyn oilaǵan halyq sanaly urpaq tárbieleidi. Qazirgi sum jaǵdaidy aman-saý eńserip shyǵýymyz – qazaq balasynyń bolashaq kóginde qyrandai erkin qalyqtaýynyń birden-bir kepili. Al indettiń qursaýynda qalsaq, 3 jyl emes, 30 jyl boiy rýhani jańǵyrsaq ta, etken eńbektiń kúli kókke ushary haq.
Al adamzat órkenietindegi barlyq igi qasietter: ǵylym, bilim, óner, tárbie, ádep, din, iman, iskerlik, tapqyrlyq, jomarttyq, ádildik jáne t.b. boiynda jetildirip, damytyp, erinshektik, maqtanshaqtyq, mal shashý, ótirik sóz, ósekten ada, boiyn tasada ustaǵan jan – Abai oilaǵan, armandaǵan «tolyq adam». Olai bolmaǵan jaǵdaida «rýhani múgedek».
Qoryta aitsaq, «Aqyl, qairat, júrekti birdei usta, sonda tolyq bolasyń elden bólek!».
Juldyzai Ábdimanapqyzy
Qazaq ulttyq qyzdar pedagogikalyq ýniversiteti
«Rýhani jańǵyrý» Jobalyq keńsesiniń qyzmetkeri
