رۋحاني جاڭعىرۋ جەنە اباي ەلەمٸ

                                     ...ھەمما  عالامعا بەلگٸلٸ دانىشپاندار ەلدەقاشان بايقاعان:

                                    ەربٸر جالقاۋ كٸسٸ قورقاق, قايراتسىز تارتادى; ەربٸر قايراتسىز

                                     قورقاق ماقتانشاق كەلەدٸ; ەربٸر ماقتانشاق قورقاق اقىلسىز,

                                     نادان كەلەدٸ; ەربٸر اقىلسىز نادان ارسىز كەلەدٸ; ەربٸر ارسىز

                                    جالقاۋدان سۇرامساق, ٶزٸ تويىمسىز, ٶنەرسٸز, ەشكٸمگە دوستىعى

                                     جوق جاندار شىعادى.

اباي قۇنانبايۇلى. «ٷشٸنشٸ» سٶز 

ەلباسى ن.ە. نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى بيىل ەكپٸندەتٸپ ٶتكەن 3 جىلدى ەڭسەرٸپ, 4-شٸ جىلعا قادام باسقالى تۇر. شاپقان جەرٸندە شاڭ قالدىرىپ, قاس قاعىمدا كٶز ۇشىنا ۇزاعان تايبۋرىلداي زۋلاعان ۋاقىت ۇستاتپاي كەلەدٸ. ەلدٸڭ مۇرات, مٷددەسٸن ايقىنداپ, وعان جەتكٸزۋگە باعىت بەرگەن باعدارلامانىڭ ۇلتتىڭ جوعىن جوقتاپ, بارىن باعامداۋ جولىنداعى ۇلى ماقساتى قانشالىقتى ورىندالدى? 3 جىلدا دٸتتەگەنٸنە جەتە الدى ما? 

باعدارلامانىڭ شاشاۋىن شىعارماي, قۇندىلىعىن قۇرتپاي, قاجەتٸمٸزگە جاراتىپ, كەلەر ۇرپاققا ماڭىزىن ساقتاي وتىرىپ جەتكٸزۋ, ونداعى ۇلت ٸرگەسٸنٸڭ بەرٸك بولۋى ٷشٸن قويىلعان مٸندەتتەردٸ بۇلجىتپاي ورىنداۋ – بولاشاق ٷشٸن جاسالاتىن ماڭىزدى شارۋا.   

ەلەم ەلدەرٸ جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, كٷللٸ ادامزات باسىنا تٷسكەن سىناققا قارسى بٸرلەسە كٷرەسٸپ جاتقان ۋاقىتتا حالىقتىڭ ٶز ٸشٸندەگٸ بٸرلٸگٸ بەكەم, ىنتىماعى مىعىم بولماعى سٶزسٸز. مازاسىزدىققا بوي الدىرماي, كٷرمەۋٸ قيىن تٷيتكٸلدٸڭ تٷيٸنٸن شەشۋ جولدارىن قاراستىرعان ابزال. ۇلى كەمەڭگەر اباي قۇنانبايۇلى «تٶرتٸنشٸ» قارا سٶزٸندە: «ەربٸر ورىندى حارەكەت ٶزٸ دە ۋايىم-قايعىنى ازايتادى, ورىنسىز كٷلكٸمەنەن ازايتپا, ورىندى حارەكەتپەن ازايت!», – دەيدٸ.  ەرينە بٷگٸنگٸدەي ەل باسىنا كٷن تۋىپ, قازاقتى عانا ەمەس, بٷكٸل ەلەمدٸ ٸندەت شارپىعان كەزەڭدە «قالاي جاڭعىردىڭ? نە تىندىردىڭ?» دەپ قاراشا حالىقتىڭ القىمىنان الۋ – ادامدىققا ٷلكەن سىن بولار ەدٸ. دەگەنمەن, ۋاقىتتىڭ ۇلى كٶشٸنە ٸلەسٸپ, جٷرٸپ ٶتكەن ۇزاق جولدا نە تىندىردىق ەكەن دەپ, ارتىمىزعا قارايلاپ, ٶز-ٶزٸمٸزگە سىن كٶزبەن قاراپ, ەسەبٸن بەرمەسەك, ازاماتتىعىمىز دا سىننىڭ تەزٸنە تٷسەرٸ انىق. اباي اتامىزدىڭ تٸلٸمەن ايتساق: «ەگەردە ەستٸ كٸسٸلەردٸڭ قاتارىندا بولعىڭ كەلسە, كٷنٸندە بٸر مەرتە, بولماسا جۇماسىندا بٸر, ەڭ بولماسا ايىندا بٸر ٶزٸڭنەن ٶزٸڭ ەسەپ ال! سول الدىڭعى ەسەپ العاننان بەرگٸ ٶمٸردٸ قالاي ٶتكٸزدٸڭ ەكەن, نە بٸلٸمگە, نە احيرەتكە, نە دٷنيەگە جارامدى, كٷنٸندە ٶزٸڭ ٶكٸنبەستەي قىلىقپەن ٶتكٸزٸپپٸسٸڭ? جوق, بولماسا, نە قىلىپ ٶتكٸزگەنٸڭدٸ ٶزٸڭ دە بٸلمەي قالىپپىسىڭ?» («ون بەسٸنشٸ» قارا سٶز). ايىندا بولماسا دا, جىلىندا العان ەسەبٸمٸزدٸڭ ٶزٸ بٸراز دٷنيەنٸڭ باسىن اشىپ بەرەرٸ انىق. 3 جىل بۇرىن جارييالانعان باعدارلامادا: «جاڭا جاعدايدا جاڭعىرۋعا دەگەن ٸشكٸ ۇمتىلىس – بٸزدٸڭ دامۋىمىزدىڭ ەڭ باستى قاعيداسى. ٶمٸر سٷرۋ ٷشٸن ٶزگەرە بٸلۋ كەرەك. وعان كٶنبەگەندەر تاريحتىڭ شاڭىنا كٶمٸلٸپ قالا بەرەدٸ», – دەلٸنگەن. جوعارىدا ايتىلعان سۇراقتارعا حالىقتان ەمەس, ەۋەلٸ ٶزٸمٸزدەن جاۋاپ الىپ كٶرەيٸكشٸ. ەرينە, ٶزٸڭدٸ تانۋدىڭ تٶتە ھەم تابىستى جولى – «اباي جولى».

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ «اباي جەنە ححٸ عاسىرداعى قازاقستان» ماقالاسىندا: «ابايدىڭ ادام مەن قوعام, بٸلٸم مەن عىلىم, دٸن مەن دەستٷر, تابيعات پەن قورشاعان ورتا, مەملەكەت پەن بيلٸك, تٸل مەن قارىم-قاتىناس تۋرالى ايتقان وي-تۇجىرىمدارى عاسىرلار ٶتسە دە ماڭىزىن جوعالتپايدى. ٶيتكەنٸ اقىننىڭ مۇراسى – بٷكٸل ادامزات بالاسىنىڭ رۋحاني ازىعى», – دەپ, جالپى ادام اتاۋلىسىنىڭ ٶمٸر سٷرۋٸنٸڭ ايقىن باعىتىن اتاپ كٶرسەتكەن ەدٸ. ٷشبۋ ماقالامىزعا ارقاۋ رەتٸندە ابايدىڭ تولىق ادام ٸلٸمٸن الۋىمىزدىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ دە حەكٸمنٸڭ دانالىعى مەن بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ٶمٸر سٷرۋ سالتىن ۇشتاستىرا وتىرىپ, اباي زامانى مەن قازٸرگٸ جاھاندانۋ كەزەڭٸنٸڭ  گارمونيياسىن, جالپى ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن كٶرسەتۋگە تىرىسۋ دەپ قابىلدارسىز. ايتقالى وتىرعاندارىمىز جالپى ادام بالاسىنا باعدار بولارلىق جۇمىس بولماسا دا, ادامي, رۋحاني قۇندىلىقتاردى ايعاقتاۋعا, ەۋەزوۆشە ايتقاندا, تەڭٸزگە قۇيىلعان تامشىداي عانا ٷلەس قوسسا دا, بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە ٶز پارىزىمىزدى اتقارعاندىعىمىز بولماقشى.

فيلوسوفييا عىلىمىندا «harmony of the soul», ياعني جان ٷيلەسٸمٸ (گارمونيياسى) دەيتٸن ۇعىم بار. ادامنىڭ ويلاۋ, سەزۋ, قالاۋ, ەرەكەت ەتۋ جەنە ت.ب. قابٸلەتتەرٸ بار. بۇل مٷمكٸندٸكتەردٸ وعان ونىڭ «جانى» سىيلاعان. ال «جان» – ادامنىڭ مەڭگٸلٸك بٶلشەگٸ. ول ٶزٸنٸڭ ەڭ بيٸك شىڭىنا شىقپاعانشا جەر بەتٸنە ەرتٷرلٸ ادام كەيپٸندە قايتا-قايتا كەلە بەرەدٸ ەكەن. ۇلى ويشىلدىڭ ۇسىنعان «تولىق ادام ٸلٸمٸ» دە, سٸرە, وسى مەسەلەنٸ دەرٸپتەسە كەرەك-تٸ. ەلباسى ٶز باعدارلاماسىنىڭ «سانانىڭ اشىقتىعى» باعىتىندا: «ٶزٸمدٸكٸ عانا تاڭسىق, ٶزگەنٸكٸ – قاڭسىق» دەپ كەرٸ تارتپاي, اشىق بولۋ, باسقالاردىڭ ەڭ وزىق جەتٸستٸكتەرٸن قابىلداي بٸلۋ, بۇل – تابىستىڭ كٸلتٸ ەرٸ اشىق زەردەنٸڭ باستى كٶرسەتكٸشتەرٸنٸڭ بٸرٸ», – دەپ ەدٸ. وسى ورايدا امەريكالىق ساياسي قايراتكەر, ديپلومات, جازۋشى, اقش تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن سوعىس كٶشباسشىلارىنىڭ بٸرٸ بەندجامين فرانكليننٸڭ ايتقان مىنا بٸر تەمسٸل سٶزٸن ويىمىزعا تۇزدىق رەتٸندە العاندى جٶن كٶردٸك: «Hide not your talents, they for use were made. What’s a sun-dial in the shade?», ياعني «ٶز تالانتىڭىزدى جاسىرماڭىز, ول سٸزگە پايدا ەكەلۋ ٷشٸن بەرٸلگەن. كٶلەڭكەدە تۇرعان كٷن ساعاتىنان نە پايدا?». كٷن ساعاتىنىڭ قۋات الىپ, توقتاۋسىز جۇمىس جاساۋىنا سەبەپشٸ كٷننٸڭ نۇرى ەكەنٸ بەلگٸلٸ. دەلٸرەك ايتساق, ادام ٶزٸنە بەرٸلگەن قابٸلەت پەن مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانباسا, قولدا بار قازىنادان ماقرۇم قالعان, كٶزٸ بار, بٸراق كٶرمەيتٸن, قۇلاعى بار, ەستٸمەيتٸن, تٸلٸ بار, الايدا ايتارى جوق تٸرٸ مٷردە نەمەسە ەشتەڭەگە جارامايتىن, توت باسقان پىشاق تەرٸزدٸ.

باتىس فيلوسوفيياسىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشىلار, ەجەلگٸ گرەكتٸڭ ەڭ ەيگٸلٸ «ٷش داناسى» دەپ قاستەرلەنگەن سوكرات, شەكٸرتٸ پلاتون جەنە پلاتوننىڭ شەكٸرتٸ اريستوتەل فيلوسوفيياداعى «ادام» مەسەلەسٸنە باسا كٶڭٸل بٶلٸپ, ادامگەرشٸلٸك مەسەلەلەرٸن شەشۋ ٷشٸن اقىل-ويدى قولدانۋدى العاشقى بولىپ ايتۋشىلار ەدٸ. سوفيستيكا مەكتەبٸنٸڭ ەڭ ٸرٸ ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸ سوكرات ٶزٸنٸڭ «ماەۆتيكا» ەدٸسٸن پايدالانا وتىرىپ: «ادام – ٶتە قيىن قۇبىلىس, ونىڭ ساناسى سۋبەكتيۆتٸك دٷنيەلەرگە تولى, بٸراق ادام – ٶزٸن-ٶزٸ تاني الاتىن رۋحاني قۇبىلىس. ٶزٸڭدٸ تانىپ بٸل! تانىم – ادامنىڭ باستى قابٸلەتٸ مەن ماقساتى. ٶيتكەنٸ بٸز تانىم ارقىلى وبەكتيۆتٸ اقيقاتقا جەتەمٸز», – دەيدٸ. ەلەمدٸ, دٷنيەنٸڭ ەربٸر قۇبىلىسىن تانۋ قاجەت-اق. ەيتسە دە, ادام ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ ەلەمٸن تانىپ, بٸلۋگە ۇمتىلعانى جٶن. ٶزٸن تانۋ ارقىلى دٷنيەنٸ تانيدى. ول ٶزٸن سىرتتاي باقىلاپ, ٸشتەي ٷڭٸلگەن سايىن ٶزٸنٸڭ قانشالىقتى بٸلٸمدٸ, اقىلدى, ساناسىنىڭ جوعارى نەمەسە تٶمەن, جٷرەگٸنٸڭ ٸزگٸلٸككە نەمەسە جاۋىزدىققا تولى ەكەنٸن اڭعارادى. ياعني اڭعارۋعا ٸشكٸ قاۋقارى جەتكٸلٸكتٸ. سوعان قاراي شارا قابىلداپ, ٶزٸن دامىتۋدىڭ باعىتىن ٸزدەپ, جولىن قاراستىرادى. ەرينە, قۇلقى بولسا...

سوكراتتىڭ بۇل ۇستانىمىمەن قازاق فيلوسوفى ابايدىڭ «ادام بول!» يدەياسى ۇشتاسىپ جاتىر. ونىڭ دا كٶكسەگەنٸ پەندەنٸ «ادام», «تۇلعا» ەتۋ بولدى. قازاق حالقىندا باعزىدان قالعان «ساۋىسقان توتى بولامىن دەپ, جٷرٸسٸنەن جاڭىلىپتى», «قازعا ەرەم دەپ قارعانىڭ شاتى ايىرىلىپتى» دەيتٸن مەتەلدەرٸ ناعىز بٷگٸنگٸ پەندەشٸلٸككە سالىنعاندارعا ايتىلعانداي-اق. بٸرەۋدٸڭ سالعان ٷيٸ, كيگەن كيٸمٸ مەن جەگەن تاماعىن اڭدىپ, سٶز ەتٸپ, وعان جەتەم دەپ جٷرٸپ ٶزٸنٸڭ شىنايىلىعىن جوعالتىپ, باعىتىنان جاڭىلىپ, ٶمٸر سٷرەم دەپ ەمەس, ەلدەكٸمدەرگە ەلٸكتەيمٸن دەپ جانتالاسىپ, اقىر اياعىندا جەتەم دەگەن مەرەسٸنە جەتپەك تۇرماق, جىرتىعىن جاماي دا الماي قالاتىندار قانشاما. ٶز جولىمەن ەمەس, بٸرەۋدٸڭ سالعان سوقپاعىمەن جٷرٸپ, جۇرتتىڭ سٶزٸنە سەنگٸش, ايتقانىنا كٶنگٸشتەر ٶز الدىنا بٶلەك ەڭگٸمە. كەمەڭگەر ابايدىڭ:

– باسىندا مي جوق,

  ٶزٸندە وي جوق,

  كٷلكٸشٸل كەردەڭ ناداننىڭ.

  كٶپ ايتسا كٶندٸ,

  جۇرت ايتسا بولدى

  ەدەتٸ نادان ادامنىڭ, – دەيتٸن ويىنان بۇل جاعدايدى بٸر جارىم عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن جايلاعان «ٸندەت» دەسەك تە ارتىقتىق ەتپەس. بٸز نە ايتساق تا, نە ٸستەسەك تە, ەركٸم ٶز بيٸگٸندەگٸ دٷنيەنٸ كٶرەدٸ. الايدا ادام ٶزٸن دامىتۋعا قابٸلەتتٸ. جالپى ادام – سانالى جاراتىلىس. ال ساناسىزدىققا ٶز اياعىمەن بارادى. ونىڭ تٶرت اياقتى حايۋاننان دا باستى ايىرماشىلىعى دا سول ساناسىندا. ۇلى عۇلاما ٶزٸ پٸر تۇتقان سوكراتقا ارناعان «جيىرما جەتٸنشٸ» قارا سٶزٸندە: «ادام ەكٸ اياعىنا باسىپ تٸك تۇرىپ, دٷنيەنٸ تەگٸس كٶرمەككە, تەگٸس تەكسەرمەككە لايىقتى ھەم ٶزگە حايۋانداردى قۇلدانارلىق, پايداسىن كٶرەرلٸك لايىعى بار», – دەپ, ادام مەن جانۋاردىڭ پارقىن تٸلگە تيەك ەتٸپ, تاعى دا ادامنىڭ اسقان شەبەرلٸك پەن سالاحييات يەسٸ ەكەندٸگٸن ايتادى.

امەريكا فۋنكتسيوناليزمٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاعانداردىڭ بٸرٸ, فيلوسوف, پسيحولوگ ۋيليام دجەيمس سانانىڭ جۇمىسىن زەرتتەپ, ەكٸ نەگٸزگٸ دەتەرمينانتتى انىقتايدى – كٶڭٸل اۋدارۋ جەنە ەدەت. سونداي-اق تۇلعانىڭ جاراتىلىسىن قاراستىرا وتىرىپ, ادام ٶمٸرٸندەگٸ باستى قاسيەتتەرٸ – سەزٸم مەن ەموتسييانىڭ ماڭىزدى سيپاتقا يە ەكەندٸگٸن زەردەلەيدٸ. ٶز-ٶزٸن باعالاۋ جايلى العاش ايتقانداردىڭ بٸرٸ بولىپ, تۇلعانىڭ ٶزٸن-ٶزٸ سىيلاۋ فورمۋلاسىن دەلەلدەپ شىعاردى (ٶزٸن-ٶزٸ باعالاۋ = تابىس/تالاپتانۋ). جالپى دجەيمس تۇلعانىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىندا اسا ماڭىزدى رٶل اتقاراتىن قۇرىلىمدىق بٶلٸكتەرٸن اتاپتى. تۇلعا جاسامنىڭ بۇل تەرميندەرٸنە حەكٸم اباي قانداي انىقتاما بەردٸ?  

«ادام بالاسىنىڭ ەڭ جامانى – تالاپسىز. تالاپ قىلۋشىلار دا نەشە تٷرلٸ بولادى». ۇلى ويشىل تالاپ جايلى سٶز قوزعاپ, تالاپتىلاردىڭ دۇرىس ھەم بۇرىس باعىتتا نيەتتەنەتٸنٸن ايتادى. ياعني ادامداردىڭ بٸلٸم-عىلىم ٸزدەۋگە ەمەس, تەك مال-دٷنيە تابۋعا تالاپتانىپ, ٶزٸ دە, ۇرپاعى دا مالدى بولسا, مالىن قىستاۋدا مالشىعا باقتىرىپ, ول قىستاۋى تارلىق ەتسە, ٶزگەنٸڭ قىستاۋىن ساتىپ نە تارتىپ الىپ, قىسپاقشىلاپ, ٶكتەمشٸلەپ, كٶتەن زورلىقپەن كٷن كٶرۋ ەدٸسٸن ايشىقتايدى. بٷگٸنگٸنٸڭ ادامدارى دا سول زامانعى ەدٸستٸ قولدانىپ, اسىپ تٷسپەسە, كەم تٷسپەسٸ سٶزسٸز. «ەگەر دە مال كەرەك بولسا, قولٶنەر ٷيرەنبەك كەرەك. مال جۇتايدى, ٶنەر جۇتامايدى», – دەيدٸ ويشىل.

دجەيمس ايتقان «سەزٸم» جايلى اباي قۇنانبايۇلى: «ادامشىلىقتىڭ الدى – ماحاببات, عادالەت, سەزٸم. بۇلاردىڭ كەرەك ەمەس جەرٸ جوق, كٸرٸسپەيتۇعىن دا جەرٸ جوق», – دەيدٸ. كەز كەلگەن جۇمىستى ٸستەۋ ٷشٸن ادام الدىندا «سەزٸنۋ» تۇرادى. جالپى «سەزٸمگە» قاتىستى ايتار دٷنيە كٶپ-اق. بٸر ٸستٸ باستاۋ ٷشٸن, ٶزٸڭە جاۋاپكەرشٸلٸك الۋ ٷشٸن, وتان الدىنداعى, ۇلت التىنداعى پارىزىڭدى ٶتەۋ ٷشٸن, سونداي-اق ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاپ, سانانى جاڭعىرتۋ جەنە ت.ب. ٷشٸن دە,  ەۋەلٸ ولاردى سەزٸنۋ, سەزۋ, ماحاببات كەرەك. «قاشان بٸر بالا عىلىم, بٸلٸمدٸ ماحابباتپەنەن كٶكسەرلٸك بولسا, سوندا عانا ونىڭ اتى ادام بولادى». «قارىننىڭ اشقانىنا ەمەس, قادٸردٸڭ قاشقانىنا جىلايتىن» تاسجٷرەك زامانعا, ادامدارى ٶز مەنفاعاتى ٷشٸن بٸر-بٸرٸن ايامايتىن جاۋىز قوعامعا ماحاببات پەن سەزٸم دەنٸن مولىنان سەبۋ قاجەت. ال بٸلٸم-عىلىم مەن ٶنەرگە «كٶڭٸل اۋدارىپ», جاقسىلىق پەن ٸزگٸلٸكتٸ «ەدەتكە اينالدىرۋ» – جاڭعىرعان قوعامنىڭ باستى بارومەترٸ. 

جالپى ادام جايلى العاشقى ٸلٸمدەر ەجەلگٸ شىعىس مەملەكەتتەرٸندە پايدا بولعان. ەجەلگٸ ٷندٸ فيلوسوفيياسىندا ادام ەلەمدٸك جاننىڭ بٶلٸگٸ رەتٸندە پايىمدالسا, كٶنە قىتايلىقتار ادامنىڭ ادامدىعىن سىرتقى كەلبەت, كٶرٸنٸسٸنەن ٸزدەيدٸ ەكەن. ٶز ٸلٸمٸنٸڭ تٷپ قازىعى رەتٸندە «ادامسٷيگٸشتٸك» مەسەلەسٸن العان كونفۋتسيي ادامنىڭ ٷش تٷرٸن اتايدى: اسىپ-تاسپايتىن دانا ادام; كٷي تالعامايتىن جاقسى ادام; قورىقپايتىن باتىل ادام. سونداي-اق قىتاي ەلٸنٸڭ اتاقتى عۇلامالارىنىڭ بٸرٸ چجان-تسزى ٶزٸنٸڭ ارعى تەگٸنەن اجىرامايتىن ادامدى «اسپان ادامى», رۋحاني باستاۋىنان بٶلٸنبەگەن ادامدى «قاسيەتتٸ ادام», شىندىقتان بٶلٸنبەگەن ادامدى «كەمەل ادام» دەپ اتاپتى.

ال اباي اتامىز: «قۇداي تاعالا ەربٸر اقىلى بار كٸسٸگە يمان پارىز, ەربٸر يمانى بار كٸسٸگە عيبادات پارىز دەگەن ەكەن. ...بٸزدٸڭ قازاقتىڭ ٶزٸنٸڭ ماقالى دا بار: «ۇيات كٸمدە بولسا, يمان سوندا» دەگەن. ەندٸ بۇل سٶزدەن بٸلٸندٸ: ۇيات ٶزٸ يماننىڭ بٸر مٷشەسٸ ەكەن», – دەپ, ادامدى يمان ارقىلى تانيدى. دٸنٸمٸزدە «يماننىڭ تۇراقتايتىن ورنى – جٷرەك» دەلٸنگەن. يمان نۇرى جٷرەككە قۇيىلادى. جٷرەك كەيبٸرەۋلەردە تىم نۇرلى, ەندٸ بٸرەۋلەردە جاي عانا كەسەك ەت. «راقىمدىلىق, مەيٸرباندىلىق, ەرتٷرلٸ ٸستە ادام بالاسىن ٶز باۋىرىم دەپ, ٶزٸنە ويلاعانداي ولارعا دا بولسا يگٸ ەدٸ دەمەك, بۇلار – جٷرەك ٸسٸ. اسىقتىق تا – جٷرەكتٸڭ ٸسٸ». وسى تۇستا شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلىنىڭ مىنا بٸر شۋماعى ويعا ورالادى:

– ٶمٸردٸڭ ٶكٸنبەيتٸن بار ايلاسى,

  ول ايلا – قيياناتسىز وي تازاسى.

  مەيٸرٸم, ىنساپ, əدٸلەت, ادال ەڭبەك,

  تازا جٷرەك, تاتۋ دوس سول – شاراسى.

ادامزاتقا ەڭ كەرەگٸ – وي مەن جٷرەكتٸ تازا, تۇنىق ۇستاپ, ٶمٸردٸڭ لاستانعان لايىمەن جٷرەكتٸ بىلعاماۋ. بولاتتى دا توت باسادى, ادامنىڭ دا جان-دٷنيەسٸ سولاي كٸرلەيدٸ. اقىن ابايدىڭ «ويعا تٷستٸم, تولعاندىم» ٶلەڭٸندە:

– بويداعى مٸندٸ ساناسام,

   تاۋ تاسىنان از ەمەس.

   جٷرەگٸمدٸ بايقاسام,

   ينەدەيٸن تازا ەمەس, – دەپ رەنجٸگەنٸن كٶرەمٸز. ادام ٶزٸنە بەرٸلگەن عۇمىرىندا ۇدايى ادامشىلىققا ۇمتىلىپ, ٸزگٸلٸككە اياق باسىپ, ادامزاتقا ورتاق ٸس قالدىرماعى لەزٸم. «تٸرٸ ادامنىڭ جٷرەكتەن اياۋلى جەرٸ بولا ما?», – دەمەكشٸ, ادام تٸرشٸلٸگٸنٸڭ قاينار كٶزٸ – جٷرەك. ونىڭ ٸزگٸلٸككە باعىتتالعان قاسيەتتەرٸ جٷرەكتەن قايناپ شىعادى. عۇلاما ٶز تۋىندىلارىندا «جٷرەك» سٶزٸن ەلۋگە جۋىق ماعىنادا, 110 رەت قايتالاپ, قولدانعان ەكەن. الاعاي دا بۇلاعاي قوعامنىڭ اياق الىپ جٷرە المايتىن قييانات پەن قورلىعى, ازعىندىعى مەن ساتقىندىعىنان دا جٷرەكتە ٶشپەيتٸن قارا داقتار پايدا بولادى. ال ول قوعام – بٸز, ادامدار. «تٸل جٷرەكتٸڭ ايتقانىنا كٶنسە, جالعان شىقپايدى», – دەپ شىندىق پەن ٶتٸرٸكتٸڭ اراجٸگٸ جٷرەك ارقىلى انىقتالاتىنىن تۇسپالدايدى. ەيتسە دە, مىنا بٸر ٶلەڭ جولدارىندا:

– دەنەنٸڭ بارشا قۋاتى,

  ٶنەرگە سالار بار كٷشٸن.

  جٷرەكتٸڭ اقىل سۋاتى,

  ماحاببات قىلسا تەڭٸرٸ ٷشٸن, – دەپ, ەرۋاقىتتا دا جٷرەكتٸڭ ەمٸرٸمەن جٷرۋگە بولمايتىنىن, كەز كەلگەن مەسەلەدە جٷرەك ارقىلى اقىلعا جٷگٸنۋ قاجەتتٸگٸن مەڭزەيدٸ. يمان ايناسى – جٷرەكتٸ مۇنتازداي تازا قالپىندا ساقتاۋ – ەر كٸنەمشٸل, كٷنەعا بەيٸم پەندەنٸڭ ٶز ەنشٸسٸندەگٸ مەسەلە.              

«ون سەگٸزٸنشٸ» قارا سٶزٸندە: «ەۋەلٸ ادامنىڭ ادامدىعى اقىل, عىلىم دەگەن نەرسەلەرمەنەن. مۇنىڭ تابىلماقتىعىنا سەبەپتەر – ەۋەلٸ حاۋاس سەليم ھەم تەن ساۋلىق», – دەگەن ەكەن. ادامعا بولمىسىنان, تۋمىسىنان, جاراتۋشى تاراپىنان بەرٸلەتٸن بۇل ادامي نىعمەتتەردٸڭ پاتشاسى – تەن ساۋلىق.

ەلباسىنىڭ كەشە عانا جارييالاعان «بٸرلەسە بٸلگەن ەل بەرٸن جەڭەدٸ» اتتى ماقالاسىندا: «كەز كەلگەن قيىندىق ادامدى تىعىرىقتان شىعۋعا, ٶزگەشە ويلاۋعا, قالىپتاسقان جۇمىس تەسٸلدەرٸن جەتٸلدٸرۋگە باستايدى. ال بۇل عىلىم مەن تەحنولوگييانى دامىتۋعا, سەرگەك ٶمٸر سالتىن قالىپتاستىرۋعا الىپ كەلەدٸ», – دەپ حالىقتىڭ باسىنا تٷسكەن اۋىر جاعدايدى جەڭۋگە رۋحاني قولداۋىن بٸلدٸردٸ. سىناق ادامدى شىڭدايدى. سىندارلى سەتتە ۇلتتىق رۋح پەن كٷش-جٸگەر ٶلشەمٸ, ەل ازاماتتارى مەن ازاماتشالارىنىڭ بٸلٸمٸ, حالىقتىڭ رۋحاني ھەم ماتەريالدىق جيعان-تەرگەنٸ تارازىلانىپ جاتقانداي. كونستيتۋتسييامىزدىڭ العاشقى بابىندا ايتىلعانداي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جەنە ونىڭ ٶمٸرٸ ەكەنٸن ەسكەرسەك,  دەل قازٸر كٷللٸ ادامزات ادام ٷشٸن, سول ادام بالاسىنىڭ ەرتەڭگٸ بولاشاعى ٷشٸن, ولاردىڭ بٸر كٷن بولسا دا, ارتىق ٶمٸر سٷرۋٸ ٷشٸن كٷرەسۋدە. ۇلتىم دەگەن ابزالدارىمىز اتتىڭ جالىندا, تٷيەنٸڭ قومىندا جٷرٸپ, قولدان كەلەر كٶمەگٸن كٶرسەتۋگە قۇمبىل, كٶرسەتٸپ تە كەلەدٸ. تەن ساۋلىعى بولماسا, جان ساۋلىعىنىڭ مٸنسٸز بولماعى, ۇلتتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋى» بەكەر بولماقشى. ال رۋحاني ەلسٸز, اۋرۋعا بەيٸم ادامنان بوركەمٸك ۇلدار مەن بولبىر قىزداردىڭ تۋماسىنا ەشكٸم كەپٸلدٸك بەرە المايدى. بٸر جىلدىعىن ويلاعان حالىق بيداي ەگەدٸ, جٷز جىلدىعىن ويلاعان حالىق اعاش ەگەدٸ, مىڭ جىلدىعىن ويلاعان حالىق سانالى ۇرپاق تەربيەلەيدٸ. قازٸرگٸ سۇم جاعدايدى امان-ساۋ ەڭسەرٸپ شىعۋىمىز – قازاق بالاسىنىڭ بولاشاق كٶگٸندە قىرانداي ەركٸن قالىقتاۋىنىڭ بٸردەن-بٸر كەپٸلٸ. ال ٸندەتتٸڭ قۇرساۋىندا قالساق, 3 جىل ەمەس, 30 جىل بويى رۋحاني جاڭعىرساق تا, ەتكەن ەڭبەكتٸڭ كٷلٸ كٶككە ۇشارى حاق.

ال ادامزات ٶركەنيەتٸندەگٸ بارلىق يگٸ قاسيەتتەر: عىلىم, بٸلٸم, ٶنەر, تەربيە, ەدەپ, دٸن, يمان, ٸسكەرلٸك, تاپقىرلىق, جومارتتىق, ەدٸلدٸك جەنە ت.ب. بويىندا جەتٸلدٸرٸپ, دامىتىپ, ەرٸنشەكتٸك, ماقتانشاقتىق, مال شاشۋ, ٶتٸرٸك سٶز, ٶسەكتەن ادا, بويىن تاسادا ۇستاعان جان – اباي ويلاعان, ارمانداعان «تولىق ادام». ولاي بولماعان جاعدايدا «رۋحاني مٷگەدەك».

قورىتا ايتساق, «اقىل, قايرات, جٷرەكتٸ بٸردەي ۇستا, سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن بٶلەك!».  

 جۇلدىزاي ەبدٸماناپقىزى

قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸ

«رۋحاني جاڭعىرۋ» جوبالىق كەڭسەسٸنٸڭ قىزمەتكەرٸ