Rinat Zaiytov: 1980 jyldary bolmaǵan tsenzýra búgingi aitysta bar

Aitysker aqyn Rinat Zaiytov «1980 jyldary bolmaǵan tsenzýra búgingi aitysta bar» dep alańdaidy.

– Búgingi aitysta uiymdastyrýshylardyń nemese bireýdiń kóńiline jaqpaityn sóz aitsań, ertesinde jinalysqa salady ne «kelesi aitysqa qatystyrmaimyz» dep qorqytady, – dedi ol ótken aptada almatylyq stýdentterge «Búgingi aitys» taqyrybynda oqyǵan qoǵamdyq lektsiiasynda.

Stýdentteri aitysker aqyn Rinat Zaiytovtyń qoǵamdyq lektsiiasynda otyr. Almaty, 6 qazan 2016 jyl.

Aitys ónerin «qai zamannan beri táýelsiz, óz qoǵamynyń kemshilikterin, jetistikterin, indetterin aitatyn orta bolǵan» dep sipattaǵan Rinat Zaiytov qazirgi aityskerlerdi «aldyn ala belgilengen stsenarii boiynsha jyrlap shyǵady» dep aiyptady.

– Aitystyń búgingi eń basty qasireti – aqynnyń jeke ustamy bolmaýy, aitystaǵy oilardy bireýdiń qadaǵalap otyrýy, aitystaǵy aitylǵan pikirlerge qarsy sahnanyń syrtyna shyǵyp ózge bireýlerdiń pikirlerin aitýy. «El alyp jatqan kólikti men nege almaimyn» degen oimen aqiqat úshin emes, dúnie úshin aitysatyn aqyndar kóbeiip ketti, – deidi Rinat Zaiytov.

Ol «aityskerler uiymdastyrýshylardyń yqpalynan shyǵa almai, osy betimen kete berse, bes jyldan keiin úsh myń oryndyqty saraida úsh júz adam otyratyn deńgeige jetemiz» dep qaýiptenedi.

«AITYSTYŃ SAPASY QULDYRAP BARADY»

Biraq Rinat Zaiytovtyń áriptesteriniń biri, aitys aqyny Baqyt Jaǵyparuly «aitys aqyndary aqiqatty aitpai júr» degen pikirmen kelispeidi.

– Birneshe jyl buryn aitysqa shekteý qoidy. Eger aitys aqiqatty aitpasa, ol shekteý nege qoiyldy? Árine, aqiqat ashy aitylǵannan keiin [shektedi], – deidi ol.

Baqyt Jaǵyparuly aitysyp otyr. Astana, 8 shilde 2013 jyl.

Alaida Baqyt Jaǵyparuly aitysta aqiqatty aitýdy «sary basylym deńgeiinde «anaý – jaman, mynaý – jaman» dep aiǵailaý emes, ketken kemshilikti astarlap, oraiyn taýyp jetkizý» dep sipattaidy.

– Bul – burynnan bar nárse. Óitkeni aqyn óz oiyn aita almasa, onyń nesi aitys. Aitysker sahnaǵa shyqqannan keiin óz oiyn qalaida bolsa aitady. «Aita almaidy» degen – bos sóz. Biraq aqiqatty aitý – aiǵailaý emes, – deidi aitysker.

Baqyt Jaǵyparuly da qazirgi aitystyń kórkemdik deńgeii tómendep ketkenin aitady. Onyń pikirinshe, keibir aqyndardyń bir aitystan keiin ekinshi aitysqa daiyndyqsyz bara berýi bul ónerdiń sapasyn álsiretedi.

– Aitysqa daiyndyqsyz keletin aityskerler taqyrypqa tereńdemei, jeńil-jelpi ázilmen ne aldyńǵy aitysta aitqanyn qaitalaýmenen shekteledi. Sonyń saldarynan aitystyń sapasy quldyrap barady, – deidi ol.

Aqyndar aitysynyń biriniń júldegerleri. Astana, 8 jeltoqsan 2013 jyl. (Kórneki sýret)

Baqyt Jaǵyparulynyń «aitysker aqyndardyń arasynda ózin-ózi qaitalaýshylar bar» degen pikirimen aitys ónerin zerttep júrgen ǵalym Temirhan Tebegenov te kelisedi. Keiingi birer jylda respýblikalyq deńgeide ótken aitystardyń turaqty qazylarynyń biri bolyp júrgen ǵalym «aitysta jattandy jyrlardyń kórinip qalatynyn» rastaidy.

– Eki qarsylas sahnaǵa shyqqan kezde olardyń kirispe sózderinde, oilaryn qorytqan kezde, arasynda bir jeldirtip alatyn tustarynda daiyn mátin ekeni kórinip qalady. Bizdiń aqyndardyń basty kemshilikteri – osy, – deidi Temirhan Tebegenov.

Ǵalym aitysker Rinat Zaiytovtyń aitys sapasyna júlde de áser etetini jaily pikirimen kelisedi.

– Búgingi aitystyń deńgeiin túsirip otyrǵan – júlde. Sol sebepti aitysqa kólik tikkendi qoiý kerek, – deidi Temirhan Tebegenov.

Sýyryp salyp aitysý óneri Qazaqstanda 1950 jyldary jańasha jańǵyryp, sovet kezeńinde negizinen qazaq tildi aýditoriia ortasynda erekshe tanymal bolǵan. 1991 jyldan beri aitysker aqyndar kórermenniń qoldaýyn tabý úshin ótkir áleýmettik-saiasi máselelerdi jii kótergen. 2000 jyldardyń ortasynan bastap Qazaqstan biligi aitysty «beisaiasilandyrýǵa» kúsh salǵan. Mádeniet jáne aqparat ministrligi aitys ákimshilik bólimin ashyp, Astanadaǵy Qazaq ulttyq óner ýniversiteti aitys aqyndaryn daiarlaý úshin talapkerler qabyldai bastaǵan. Aitys teledidardan kóp kórsetilmei, birqatar aqyndar respýblikalyq aitystardan shettetilgen.