Foto: egemen.kz
25 qazan — Respýblika kúni. Qazaqstannyń memlekettik tarihyndaǵy eń mańyzdy kezeńderdiń birimen tyǵyz bailanysty. Bul kún — el egemendiginiń irgetasy qalanǵan, táýelsizdikke jol ashqan tarihi beles. Osy oraida Ult.kz Respýblika kúni týraly tarihi anyqtama usynady.
Egemendik deklaratsiiasy — jańa dáýirdiń bastaýy
1990 jyly 25 qazanda Qazaq Keńestik Sotsialistik Respýblikasynyń Memlekettik egemendigi týraly deklaratsiiasy qabyldandy. Bul qujat sol kezdegi Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń sessiiasynda qabyldanyp, halqymyzdyń ǵasyrlar boiǵy armanyn júzege asyrý jolyndaǵy alǵashqy saiasi-quqyqtyq qadam boldy.
Deklaratsiiada Qazaqstannyń óz aýmaǵyna, tabiǵi resýrstaryna, ishki jáne syrtqy saiasatyna tolyq táýelsiz bilik etý quqyǵy jariialandy. Ol kezeńde Keńes Odaǵy áli ómir súrip turǵanymen, Qazaq eli derbes sheshim qabyldaýǵa, óz taǵdyryn ózi aiqyndaýǵa baǵyt aldy. Bul — bolashaq táýelsiz Qazaqstan Respýblikasynyń irgetasy edi.
Tarihi mańyzy
Egemendik deklaratsiiasy — Táýelsizdik deklaratsiiasynyń alǵysharty. Ol eldiń saiasi júiesinde, ekonomikalyq derbestiginde, mádeni jańǵyrýynda jańa paraq ashty. 1991 jylǵy 16 jeltoqsandaǵy Táýelsizdik týraly Konstitýtsiialyq zań dál osy 1990 jylǵy qujattyń logikalyq jalǵasy retinde qabyldandy.
Sondyqtan 25 qazan elimizdiń táýelsizdik jolyndaǵy alǵashqy resmi qadamynyń kúni, ulttyq sana men rýhtyń oianý kezeńi. Bul kún — memlekettilikke bastar tarihi kópir ispetti.
Respýblika kúni merekesi qalai qalyptasty?
1995 jylǵa deiin 25 qazan Respýblika kúni retinde resmi túrde atalyp ótilip keldi. Alaida keiin bul mereke kúntizbeden túsip qaldy. Tek 2022 jyly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen Respýblika kúni qaitadan ulttyq mereke mártebesin aldy.
Qujattyń tarihi máni
Deklaratsiiada alǵash ret:
Qazaq KSR aýmaǵy bólinbeitin jáne qol suǵylmaityn memlekettik territoriia dep jariialandy;
Qazaqstan óziniń tabiǵi resýrstaryna ielik etý quqyǵyn óz qolyna aldy;
Respýblika aýmaǵynda KSRO zańdarynan joǵary turatyn óz zańdarynyń ústemdigi bekitildi;
Azamattyq, memlekettik til, qarýly kúsh qurý, syrtqy saiasat júrgizý syndy egemendi belgiler anyqtaldy.
Qatysqan jáne tarihi ról atqarǵan tulǵalar
Joǵarǵy Keńestiń jetekshileri men depýtattar:
Serikbolsyn Ábdildin – sol kezdegi Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń tóraǵasy. Ol Deklaratsiianyń qabyldanýyna basshylyq jasap, tarihi sessiiany júrgizdi. Keiinirek bul kúndi «Qazaq memlekettiliginiń jańa dáýiri bastalǵan sát» dep ataǵan.
Nursultan Nazarbaev – sol kezdegi Qazaq KSR Prezidenti (1990 jylǵy sáýirden bastap). Ol Egemendik deklaratsiiasyn qabyldaýdy eldiń saiasi jáne ekonomikalyq derbestigin bekitetin sheshim retinde qoldap, negizgi baǵytty usyndy.
Oljas Súleimenov, Muhtar Shahanov, Salyq Zimanov, Ómirbek Joldasbekov, Sergei Tereshenko, Myrzatai Joldasbekov, Ábdimájit Qanapin, Bolathan Taijan, Myrzabek Dúisenov, Marat Ospanov, Erik Asanbaev, Ǵarifolla Esim, Ámirhan Muqanov syndy kórnekti qoǵam qairatkerleri men depýtattar deklaratsiianyń jobasyn talqylaýǵa qatysyp, óz pikirlerin bildirdi.
Tóleýtai Súleimenov (keiingi jyldary syrtqy ister ministri bolǵan) sol sessiiada egemendikke qatysty halyqaralyq quqyqtyq máseleler jóninde mańyzdy pikir aitty.
Saiasi ahýal men tarihi fon
1990 jyly Keńes Odaǵy ydyraý aldynda turdy. Baltyq elderi men Resei Federatsiiasy óz egemendigin jariialaǵan bolatyn. Osy tusta Qazaqstan da eldik derbestikke qadam jasap, óziniń tabiǵi, ekonomikalyq, saiasi quqyqtaryn odaqtan táýelsiz retteýdi uiǵardy.
Deklaratsiia qabyldanǵan sát — zalda uzaq talqylaý men qyzý pikirtalastyń nátijesi boldy. Keibir depýtattar bul sheshimniń batyl ekenin, biraq ýaqyt talabynan týǵan qajettilik ekenin atap ótti.
1990 jylǵy 25 qazan kúni keshke qarai, daýys berý nátijesinde «Qazaq KSR-iniń memlekettik egemendigi týraly Deklaratsiia» kópshilik daýyspen qabyldandy. Sol sátten bastap Qazaqstan óz zańdaryn derbes qabyldaýǵa, ekonomikalyq saiasatty óz betinshe júrgizýge quqyq aldy.
