Rembrandty synaǵan qazaq

Gollandiianyń ataqty sýretshisi, álemge áigili Rembrandt Harmens van Reindi kim bilmeidi. Onyń «Túngi kúzet», «Adasqan uldyń oralýy», «Danaia» jáne t.b. týyndylary adamzattyń sáýlet óneriniń úzdik týyndylary retinde belgili. Solardyń arasynda uly sýretshiniń 1635 jyly salynǵan «Ganimedtiń urlanýy» atty kartinasynyń ózindik orny jáne erekshelikteri bar. Ganimed grek ańyzyn­daǵy tarihi tulǵa. Ony qudailardyń qudirettisi Zevs óziniń búrkiti arqyly urlap ketip, aspandaǵy Sýquiǵysh juldyzdary shoǵyryna ornalastyrǵan degen áńgime taralǵan. Osy tańǵajaiyp ańyz talaidy rýhtandyryp, 1537-1541 jyldary alǵash Batista Franko Venetsianskiidiń «Montemýrlodaǵy shaiqas jáne Ganimedtiń urlanýy» atty ataqty kartinasynyń ómirge kelýine sebep bolsa, al 1611 jyly Piter Paýl Rýbenstiń «Ganimedtiń urlanýy» týyndysyna taqyryp boldy. Arada biraz ýaqyttan soń, 1650 jyly osy ańyzben rýhtanǵan sýretshi Etash le Siýerdiń taǵy bir «Ganimedtiń urlanýy atty» eńbegi ómirge keldi. Bul shyǵarma qazir áigili Lývr mýzeiinde saqtaýly. Aqyrynda bul taqyrypqa sýretshi K.V.Allerste qalam tartyp, dál osyndai atpen 1913 jyly óziniń jańa kartinasyn bitirdi. Bulardan basqa da qylqalamdarynan Ganimedtiń kórkem de sulý beinesi týyndaǵan belgili sýretshiler barshylyq.

Aita keter bir nárse, bul ataqty týyndylar­dyń bári bir taqyrypqa arnala tursa da olar birine-biri uqsamaidy. Mysaly, Rembrandtta Ganimed jas ana sútinen arylmaǵan balpanaq­tai sábi túrinde kórsetilse, basqalarda ol er­e­­sek nemese balań jigit túrinde beinelengen. Alaida, bulardyń bárine ortaq nárse – qýat­ty búrkittiń Ganimedti záýlim aspanǵa kótere ushyp bara jatqanyn aishyqty beineleý. Munda búrkit negizinen alǵanda Ganimedtiń aiaǵyn óziniń qýatty tyrnaqtarymen búrip alyp, as­pan­dai ushyp bara jatyr. Sonymen qatar, Venetsianskii men le Siýerdiń kartinalarynda búrkittiń tumsyǵy bos beinelense, al Rýbenste búrkit tumsyǵymen Ganimedtiń arqa ja­myl­ǵysynyń aldyńǵy tartpasyn tistep, al tyr­naq­­tarymen onyń aiaqtaryn búrip ushyp bara jatyr. Rembrandttyń sýretinde kerisinshe, negizgi kúsh, balanyń salmaǵy búrkit tumsyǵyna túsken. Ol jas balany kóileginen tistep jáne tyrnaq­tarymen aiaqtarynan búrip ustap, kókke kóteri­lip barady. Munda kútpegen jaǵdaidan qatty qorqyp jylaǵan jas sábidiń zárin jiberip qoiǵany da sýrette anyq jáne shynaiy kórse­tilgen. Túpnusqasy keiinirekte ataqty Drezden sýret mýzeiine tapsyrylǵan jáne Golland beineleý ónerindegi altyn ǵasyrdyń úzdik úlgisi bolyp tabylatyn bul tamasha týyndy talaidy tamsantyp, óner sulýlyǵymen rýhtandyrdy. Bul, árine, búkil adamzatqa, sonyń ishinde, qa­zaq ónerine de ortaq ǵajaiyp mura. Solai bola tursa da, bizdiń nazarymyzdy aýdaryp otyrǵan bul emes, múlde basqa – qazaqtar alǵash ret osy týyndymen qashan tanysyp, qandai áser aldy degen másele.

Osyǵan bailanysty Rembrandttyń osy ataq­ty kartinasynyń kóshirmesimen HVIII ǵa­syrda Italiiaǵa barǵan qazaqtar Qazybek bek Taýasarulynyń (ol kezde áli bek atana qoi­maǵan) men Ótegen batyrdyń (ol kezde áli batyr atana qoimaǵan) tanysyp, óz pikirlerin bildir­geni eriksiz nazar aýdartady. Bul Qazybek bektiń «Túp-tuqiiannan ózime sheiin» atty eńbe­ginde tómendegishe baiandalady: «...Italiiamen qosh aitystyq. Ol el óte zor da, záýlim de, ǵima­rat­ta­ry men sáýletti úilerimen, ónerge degen qush­tarlyǵymen bizdiń esimizde qaldy. Ásirese, sýretshilik óner meni qatty qyzyqtyrdy. Báriniń de qisynyn úirendim, biraq ony syzyp otyrýǵa taǵat tappadym. Qudai maǵan ondai ónerdi qimapty. Tipti, ol ónerdi úirenip kelgen kúnde de, sýret ónerine qarsy islam dini bul óńirde oǵan esik ashpas edi.

Keter kezde ózimniń bir muǵalimimdi qatty renjitip aldym. Maǵan sýret ónerinen sabaq be­retin Sakki tuqymy Titta degen jigit bolatyn. Sonyń úiine qoshtasýǵa Ótegendi ertip bar­dym. Ótegen de bul kezde kóp nárse biletin. Onyń úiinen kespe jedik. Bulardyń tamaǵynyń kóbi kespe bolady. Bul bai úidiń turmysyn ai­typ taýysý qiyn. Bul bir kiiz úidiń ishine syiyp oty­ratyn qazaq emes, aýmaǵy bir aýyldyń ornyn alyp jatqan mundai bailyqty Óten ekeý­miz kórip, ábden kózimiz úirengen, ondaiǵa tań­danýdy qoiǵan kezimiz. Bul oqyǵan adamnyń áieli de Raffa degen bai tuqymynan, bireýdiń jal­ǵyz qyzy eken. Ol Raffa tuqymy bai jal­ǵyz qyzyna bir sarai sýretti jasaýyna beripti. Qazaq bolsa, buǵan kúle qarar ma edi, bul óte zor jasaý dep sanalypty. Mine, sol bir sarai sýretti biz aralap kórdik. Munda kimniń sýreti joq deseńizshi! Rafaiildiń, Djovannidiń, taǵy bas­qa dúniejúzindegi eń ulyq sýretshilerdiń sýretteri, eger sýrettiń ózi bolmasa, odan qotarylyp salynǵany bar.

Meniń muǵalimimdi renjitýim osy sýret saraiynda boldy. Saraida Rembrandt degen sý­ret­shiniń kóp sýreti bar. Sonyń biri – qotarylǵan búrkittiń balany alyp bara jatqan sýreti. Men sýretti kórip, qatty kúlip jiberdim. Kúlip jiber­genimdi Titta jaqsylyq dep uqty. Sonan soń nege kúlgenimdi surady.

Sýrettiń salynýy mynadai: aspannan ushyp kelgen búrkit 3-4 jasar balpanaqtai balany ilip alyp barady. Ilgende tumsyǵyna jeidesinen tistep barady. Qorqyp ketken bala shúmektetip butyna siip barady. Sýretshi meni balanyń sigenine kúlip tur dep súisingen eken. Shynynda, ol – jaqsy salynǵan sýret. Balanyń sasyp, qoryqqanda butyna jiberýin sýretshi dál bas­qan. Biraq Rembrandt qansha danyshpan bolsa da kórgeni búrkit emes, kádimgi quzǵyn qara qar­ǵa men dúki alaqarǵa bolýy kerek. Olardyń qashanda óz jemtigin tumsyǵyna tistep qa­sha­tynyn kórgem. Al búrkitti biletin kisi buǵan kúlmei tura almas edi. Búrkittiń sýreti, búrkit ekeni durys salynǵan. Al myna sýretti kórgen kez kelgen qazaq bul sýretke kúler edi. Óitkeni, búrkit jemtigin tumsyǵymen alatyn qarǵa emes, ol qashanda aiaǵymen búrip alyp ketedi. Barlyq búrkit tuqymdas qustyń hámmási aiaǵymen búrip alady. Muny tipti bizdiń jurtta kez kelgen qoi­shy da, bala da biledi. Qozyny, laqty búrkittiń qalai alyp ketetinin olardyń kóbi-aq kórgen. Ásirese, qoi kóktemde tóldegende jańa týǵan jas tóldi búrkittiń de, saqaltaidyń da, qozyshy­nyń da talai shóp arasynda jatyp qalǵan jerinen búrip ketetinin biledi. Men: «Mynany qara, Óten», – deýim muń eken, Óten búkil saraidy jańǵyrtyp kúldi. Titta Rembrandttyń tap­qyr­lyǵyna bizdi súisinip kúlip tur dep oilasa kerek, ol kezde ekeýmiz de jaspyz, qoimastan kúlgen soń, bizden ol nege kúlgenimizdi surady. Sonan soń men Rembrandttyń kórgeni búrkit emes, qarǵa eken, búrkit aýzymen tistemeidi, ol sheńgeldep búredi deýim muń eken, onyń dereý beti ózgerip, kógerip ketti. Búkil Eýropa danyshpan dep tabynatyn Gollan sýretshisi Rembrandt­ty myna qaidaǵy bir qańǵyp kelgen eki jabaiy aziattyń synaǵany unamai qaldy. Ol teris ainalyp júrip ketti, qoshtaspai ketti. Biz onyń olai istegenine, ózimizge renjisek te, qoshtaspai ketýdi jón kórmedik. Sonan soń ózimiz onyń qarshysyna kirip, muny kez kelgen qoishy bile­tinin, bizde búrkit kóp bolatynyn, ony qolǵa úiretetinin aitqan soń baryp, ol jibigendei boldy. Biraq naq ketip bara jatyp biz búkil Eýropaǵa kúlgendei ol áser aldy bilem. Al olai bolsa, nesi bar, olardyń birine-biri aqy almai raqym qylmaitynyna kúlmek túgil, keleke etýge de bolar edi. Álbette, us­ta­zymdy renjit­enim ábes boldy. Biraq shyn­dyq­tyń aty shyndyq. Naǵyz danyshpan qatelespeýi kerek. Ásirese, mázkúr atalǵan adamnyń qatesi bolmaýy jón ǵoi... (Shapyrashty Qazybek bek Taýasaruly. Túp-tuqiiannan ózime sheiin. Shejire, estelik. Almaty. «Jalyn baspasy» JShS, 2008.-889-890-b.b.).

Árine, qazaqtardyń mundai syny Remb­ra­n­dt­­tyń ǵasyrlar tezinen ótken atalmysh kór­kem týyndysynyń mańyzyn túsire qoi­mai­dy. Alaida, joǵaryda aitylǵandardan sonymen qatar, ómirdi jaqsy bilmei uly týyndy jasa­sa­ńyz da erte me, kesh pe, onyń kemshiligi ashy­lady degendei qorytyndy da týyndaidy. Siz shyndyqty beineleýge qansha tyryssańyz da, ózińizdiń shyǵarmashylyǵyńyzǵa negiz bolatyn máseleniń egjei-tegjeiin jaqsy bilme­se­ńiz, onyń ol­qy­lyq­taryn osy máselege jetik kisi ańǵarmai qoi­maidy. Qazybek bektiń jazǵan­darynan alatyn taǵylym da mine, osyǵan kelip tireledi. Bulai deitin sebebimiz, Rembrandttyń ózi óziniń máńgilik shyǵarmashylyǵynda shynynda da aqiqatqa umtylǵan adam. Osynyń kýási retinde kezinde onyń: «Men búkil ómirimde bar­lyq nársede tabiǵattyń tabiǵilyǵyn izdes­tir­dim, eshqashanda túrdiń jyltyraqtyǵyna áýes­ten­be­dim. Sýretshini ony beinelegeni emes, onyń óz ónerinde tabiǵatty qanshalyqty shynaiy bere alǵandyǵy uly etedi. Ómir – bul, men úshin bári», – degen bolatyn. Osylai degen uly sýretshiniń shynynda da sózi men naqty óneri eshqashanda qaishy shyqqan joq. Alaida, atalmysh shyǵarma­da sýretshiniń búrkit tuqymdas­ta­rynyń bolmysyn, turmys-tirshiligin jaqsy bil­meýi ony jo­ǵary­da aitylǵan qatelikke uryndyrdy.

Sonymen qoryta kelgende aitarymyz, ózi­mizdiń dástúrli derekterimizdi baǵalamai, ózimiz týraly shetelderde jazylǵan derekterge ǵana (mysaly, orys derekterine) birjaq­ty­lyqpen bas shulǵi berer bolsaq, qazaqtyń ulttyq tabiǵi rýhyn kórsetetin tolyqqandy tarihi zertteýler bizdiń Qazaqstanda eshqashan da jazylmaidy. Ózin qazaqpyn dep biletin azamattarymyz, sońǵy jyldary táýelsizdik arqasynda ortamyzǵa oralǵan Qazybek bektiń «Túp-tuqiiannan ózime sheiin» nemese Ótei­boi­daqtyń «Shipagerlik baian» tárizdi derektik ma­ńyzy asa zor tarihi muralardy negizsiz qara­­lady. Al eýrotsentrizm aýrasynan áli aiyq­paǵan tarihshylarymyzdyń ózderiniń zertteý jumys­tarynda olardan, dástúrli derek­terden bas tartýdy qoiǵandary jón-aq bolar edi. Osylai bolǵanda budan eshkim de utyl­maitynyn jáne ese­sine, ulttyń jańa da shynaiy tarihy utyp shy­ǵyp, jeńiske jetetinin umytpaǵanymyz jón.

Talas Omarbekov,
ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-nyń
Qazaqstan tarihy kafedrasynyń meńgerýshisi,
professor, UǴA Qurmetti akademigi.

"Qazaq ádebieti" gazeti