گوللاندييانىڭ اتاقتى سۋرەتشٸسٸ, ەلەمگە ەيگٸلٸ رەمبراندت حارمەنس ۆان رەيندٸ كٸم بٸلمەيدٸ. ونىڭ «تٷنگٸ كٷزەت», «اداسقان ۇلدىڭ ورالۋى», «دانايا» جەنە ت.ب. تۋىندىلارى ادامزاتتىڭ سەۋلەت ٶنەرٸنٸڭ ٷزدٸك تۋىندىلارى رەتٸندە بەلگٸلٸ. سولاردىڭ اراسىندا ۇلى سۋرەتشٸنٸڭ 1635 جىلى سالىنعان «گانيمەدتٸڭ ۇرلانۋى» اتتى كارتيناسىنىڭ ٶزٸندٸك ورنى جەنە ەرەكشەلٸكتەرٸ بار. گانيمەد گرەك اڭىزىنداعى تاريحي تۇلعا. ونى قۇدايلاردىڭ قۇدٸرەتتٸسٸ زەۆس ٶزٸنٸڭ بٷركٸتٸ ارقىلى ۇرلاپ كەتٸپ, اسپانداعى سۋقۇيعىش جۇلدىزدارى شوعىرىنا ورنالاستىرعان دەگەن ەڭگٸمە تارالعان. وسى تاڭعاجايىپ اڭىز تالايدى رۋحتاندىرىپ, 1537-1541 جىلدارى العاش باتيستا فرانكو ۆەنەتسيانسكييدٸڭ «مونتەمۋرلوداعى شايقاس جەنە گانيمەدتٸڭ ۇرلانۋى» اتتى اتاقتى كارتيناسىنىڭ ٶمٸرگە كەلۋٸنە سەبەپ بولسا, ال 1611 جىلى پيتەر پاۋل رۋبەنستٸڭ «گانيمەدتٸڭ ۇرلانۋى» تۋىندىسىنا تاقىرىپ بولدى. ارادا بٸراز ۋاقىتتان سوڭ, 1650 جىلى وسى اڭىزبەن رۋحتانعان سۋرەتشٸ ەتاش لە سيۋەردٸڭ تاعى بٸر «گانيمەدتٸڭ ۇرلانۋى اتتى» ەڭبەگٸ ٶمٸرگە كەلدٸ. بۇل شىعارما قازٸر ەيگٸلٸ لۋۆر مۋزەيٸندە ساقتاۋلى. اقىرىندا بۇل تاقىرىپقا سۋرەتشٸ ك.ۆ.اللەرستە قالام تارتىپ, دەل وسىنداي اتپەن 1913 جىلى ٶزٸنٸڭ جاڭا كارتيناسىن بٸتٸردٸ. بۇلاردان باسقا دا قىلقالامدارىنان گانيمەدتٸڭ كٶركەم دە سۇلۋ بەينەسٸ تۋىنداعان بەلگٸلٸ سۋرەتشٸلەر بارشىلىق.
ايتا كەتەر بٸر نەرسە, بۇل اتاقتى تۋىندىلاردىڭ بەرٸ بٸر تاقىرىپقا ارنالا تۇرسا دا ولار بٸرٸنە-بٸرٸ ۇقسامايدى. مىسالى, رەمبراندتتا گانيمەد جاس انا سٷتٸنەن ارىلماعان بالپاناقتاي سەبي تٷرٸندە كٶرسەتٸلسە, باسقالاردا ول ەرەسەك نەمەسە بالاڭ جٸگٸت تٷرٸندە بەينەلەنگەن. الايدا, بۇلاردىڭ بەرٸنە ورتاق نەرسە – قۋاتتى بٷركٸتتٸڭ گانيمەدتٸ زەۋلٸم اسپانعا كٶتەرە ۇشىپ بارا جاتقانىن ايشىقتى بەينەلەۋ. مۇندا بٷركٸت نەگٸزٸنەن العاندا گانيمەدتٸڭ اياعىن ٶزٸنٸڭ قۋاتتى تىرناقتارىمەن بٷرٸپ الىپ, اسپانداي ۇشىپ بارا جاتىر. سونىمەن قاتار, ۆەنەتسيانسكيي مەن لە سيۋەردٸڭ كارتينالارىندا بٷركٸتتٸڭ تۇمسىعى بوس بەينەلەنسە, ال رۋبەنستە بٷركٸت تۇمسىعىمەن گانيمەدتٸڭ ارقا جامىلعىسىنىڭ الدىڭعى تارتپاسىن تٸستەپ, ال تىرناقتارىمەن ونىڭ اياقتارىن بٷرٸپ ۇشىپ بارا جاتىر. رەمبراندتتىڭ سۋرەتٸندە كەرٸسٸنشە, نەگٸزگٸ كٷش, بالانىڭ سالماعى بٷركٸت تۇمسىعىنا تٷسكەن. ول جاس بالانى كٶيلەگٸنەن تٸستەپ جەنە تىرناقتارىمەن اياقتارىنان بٷرٸپ ۇستاپ, كٶككە كٶتەرٸلٸپ بارادى. مۇندا كٷتپەگەن جاعدايدان قاتتى قورقىپ جىلاعان جاس سەبيدٸڭ زەرٸن جٸبەرٸپ قويعانى دا سۋرەتتە انىق جەنە شىنايى كٶرسەتٸلگەن. تٷپنۇسقاسى كەيٸنٸرەكتە اتاقتى درەزدەن سۋرەت مۋزەيٸنە تاپسىرىلعان جەنە گوللاند بەينەلەۋ ٶنەرٸندەگٸ التىن عاسىردىڭ ٷزدٸك ٷلگٸسٸ بولىپ تابىلاتىن بۇل تاماشا تۋىندى تالايدى تامسانتىپ, ٶنەر سۇلۋلىعىمەن رۋحتاندىردى. بۇل, ەرينە, بٷكٸل ادامزاتقا, سونىڭ ٸشٸندە, قازاق ٶنەرٸنە دە ورتاق عاجايىپ مۇرا. سولاي بولا تۇرسا دا, بٸزدٸڭ نازارىمىزدى اۋدارىپ وتىرعان بۇل ەمەس, مٷلدە باسقا – قازاقتار العاش رەت وسى تۋىندىمەن قاشان تانىسىپ, قانداي ەسەر الدى دەگەن مەسەلە.
وسىعان بايلانىستى رەمبراندتتىڭ وسى اتاقتى كارتيناسىنىڭ كٶشٸرمەسٸمەن حVٸٸٸ عاسىردا يتاليياعا بارعان قازاقتار قازىبەك بەك تاۋاسارۇلىنىڭ (ول كەزدە ەلٸ بەك اتانا قويماعان) مەن ٶتەگەن باتىردىڭ (ول كەزدە ەلٸ باتىر اتانا قويماعان) تانىسىپ, ٶز پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸرگەنٸ ەرٸكسٸز نازار اۋدارتادى. بۇل قازىبەك بەكتٸڭ «تٷپ-تۇقيياننان ٶزٸمە شەيٸن» اتتى ەڭبەگٸندە تٶمەندەگٸشە باياندالادى: «...يتالييامەن قوش ايتىستىق. ول ەل ٶتە زور دا, زەۋلٸم دە, عيماراتتارى مەن سەۋلەتتٸ ٷيلەرٸمەن, ٶنەرگە دەگەن قۇشتارلىعىمەن بٸزدٸڭ ەسٸمٸزدە قالدى. ەسٸرەسە, سۋرەتشٸلٸك ٶنەر مەنٸ قاتتى قىزىقتىردى. بەرٸنٸڭ دە قيسىنىن ٷيرەندٸم, بٸراق ونى سىزىپ وتىرۋعا تاعات تاپپادىم. قۇداي ماعان ونداي ٶنەردٸ قيماپتى. تٸپتٸ, ول ٶنەردٸ ٷيرەنٸپ كەلگەن كٷندە دە, سۋرەت ٶنەرٸنە قارسى يسلام دٸنٸ بۇل ٶڭٸردە وعان ەسٸك اشپاس ەدٸ.
كەتەر كەزدە ٶزٸمنٸڭ بٸر مۇعالٸمٸمدٸ قاتتى رەنجٸتٸپ الدىم. ماعان سۋرەت ٶنەرٸنەن ساباق بەرەتٸن ساككي تۇقىمى تيتتا دەگەن جٸگٸت بولاتىن. سونىڭ ٷيٸنە قوشتاسۋعا ٶتەگەندٸ ەرتٸپ باردىم. ٶتەگەن دە بۇل كەزدە كٶپ نەرسە بٸلەتٸن. ونىڭ ٷيٸنەن كەسپە جەدٸك. بۇلاردىڭ تاماعىنىڭ كٶبٸ كەسپە بولادى. بۇل باي ٷيدٸڭ تۇرمىسىن ايتىپ تاۋىسۋ قيىن. بۇل بٸر كيٸز ٷيدٸڭ ٸشٸنە سىيىپ وتىراتىن قازاق ەمەس, اۋماعى بٸر اۋىلدىڭ ورنىن الىپ جاتقان مۇنداي بايلىقتى ٶتەن ەكەۋمٸز كٶرٸپ, ەبدەن كٶزٸمٸز ٷيرەنگەن, وندايعا تاڭدانۋدى قويعان كەزٸمٸز. بۇل وقىعان ادامنىڭ ەيەلٸ دە راففا دەگەن باي تۇقىمىنان, بٸرەۋدٸڭ جالعىز قىزى ەكەن. ول راففا تۇقىمى باي جالعىز قىزىنا بٸر ساراي سۋرەتتٸ جاساۋىنا بەرٸپتٸ. قازاق بولسا, بۇعان كٷلە قارار ما ەدٸ, بۇل ٶتە زور جاساۋ دەپ سانالىپتى. مٸنە, سول بٸر ساراي سۋرەتتٸ بٸز ارالاپ كٶردٸك. مۇندا كٸمنٸڭ سۋرەتٸ جوق دەسەڭٸزشٸ! رافايٸلدٸڭ, دجوۆاننيدٸڭ, تاعى باسقا دٷنيەجٷزٸندەگٸ ەڭ ۇلىق سۋرەتشٸلەردٸڭ سۋرەتتەرٸ, ەگەر سۋرەتتٸڭ ٶزٸ بولماسا, ودان قوتارىلىپ سالىنعانى بار.
مەنٸڭ مۇعالٸمٸمدٸ رەنجٸتۋٸم وسى سۋرەت سارايىندا بولدى. سارايدا رەمبراندت دەگەن سۋرەتشٸنٸڭ كٶپ سۋرەتٸ بار. سونىڭ بٸرٸ – قوتارىلعان بٷركٸتتٸڭ بالانى الىپ بارا جاتقان سۋرەتٸ. مەن سۋرەتتٸ كٶرٸپ, قاتتى كٷلٸپ جٸبەردٸم. كٷلٸپ جٸبەرگەنٸمدٸ تيتتا جاقسىلىق دەپ ۇقتى. سونان سوڭ نەگە كٷلگەنٸمدٸ سۇرادى.
سۋرەتتٸڭ سالىنۋى مىناداي: اسپاننان ۇشىپ كەلگەن بٷركٸت 3-4 جاسار بالپاناقتاي بالانى ٸلٸپ الىپ بارادى. ٸلگەندە تۇمسىعىنا جەيدەسٸنەن تٸستەپ بارادى. قورقىپ كەتكەن بالا شٷمەكتەتٸپ بۇتىنا سيٸپ بارادى. سۋرەتشٸ مەنٸ بالانىڭ سيگەنٸنە كٷلٸپ تۇر دەپ سٷيسٸنگەن ەكەن. شىنىندا, ول – جاقسى سالىنعان سۋرەت. بالانىڭ ساسىپ, قورىققاندا بۇتىنا جٸبەرۋٸن سۋرەتشٸ دەل باسقان. بٸراق رەمبراندت قانشا دانىشپان بولسا دا كٶرگەنٸ بٷركٸت ەمەس, كەدٸمگٸ قۇزعىن قارا قارعا مەن دٷكٸ الاقارعا بولۋى كەرەك. ولاردىڭ قاشاندا ٶز جەمتٸگٸن تۇمسىعىنا تٸستەپ قاشاتىنىن كٶرگەم. ال بٷركٸتتٸ بٸلەتٸن كٸسٸ بۇعان كٷلمەي تۇرا الماس ەدٸ. بٷركٸتتٸڭ سۋرەتٸ, بٷركٸت ەكەنٸ دۇرىس سالىنعان. ال مىنا سۋرەتتٸ كٶرگەن كەز كەلگەن قازاق بۇل سۋرەتكە كٷلەر ەدٸ. ٶيتكەنٸ, بٷركٸت جەمتٸگٸن تۇمسىعىمەن الاتىن قارعا ەمەس, ول قاشاندا اياعىمەن بٷرٸپ الىپ كەتەدٸ. بارلىق بٷركٸت تۇقىمداس قۇستىڭ ھەممەسٸ اياعىمەن بٷرٸپ الادى. مۇنى تٸپتٸ بٸزدٸڭ جۇرتتا كەز كەلگەن قويشى دا, بالا دا بٸلەدٸ. قوزىنى, لاقتى بٷركٸتتٸڭ قالاي الىپ كەتەتٸنٸن ولاردىڭ كٶبٸ-اق كٶرگەن. ەسٸرەسە, قوي كٶكتەمدە تٶلدەگەندە جاڭا تۋعان جاس تٶلدٸ بٷركٸتتٸڭ دە, ساقالتايدىڭ دا, قوزىشىنىڭ دا تالاي شٶپ اراسىندا جاتىپ قالعان جەرٸنەن بٷرٸپ كەتەتٸنٸن بٸلەدٸ. مەن: «مىنانى قارا, ٶتەن», – دەۋٸم مۇڭ ەكەن, ٶتەن بٷكٸل سارايدى جاڭعىرتىپ كٷلدٸ. تيتتا رەمبراندتتىڭ تاپقىرلىعىنا بٸزدٸ سٷيسٸنٸپ كٷلٸپ تۇر دەپ ويلاسا كەرەك, ول كەزدە ەكەۋمٸز دە جاسپىز, قويماستان كٷلگەن سوڭ, بٸزدەن ول نەگە كٷلگەنٸمٸزدٸ سۇرادى. سونان سوڭ مەن رەمبراندتتىڭ كٶرگەنٸ بٷركٸت ەمەس, قارعا ەكەن, بٷركٸت اۋزىمەن تٸستەمەيدٸ, ول شەڭگەلدەپ بٷرەدٸ دەۋٸم مۇڭ ەكەن, ونىڭ دەرەۋ بەتٸ ٶزگەرٸپ, كٶگەرٸپ كەتتٸ. بٷكٸل ەۋروپا دانىشپان دەپ تابىناتىن گوللان سۋرەتشٸسٸ رەمبراندتتى مىنا قايداعى بٸر قاڭعىپ كەلگەن ەكٸ جابايى ازياتتىڭ سىناعانى ۇناماي قالدى. ول تەرٸس اينالىپ جٷرٸپ كەتتٸ, قوشتاسپاي كەتتٸ. بٸز ونىڭ ولاي ٸستەگەنٸنە, ٶزٸمٸزگە رەنجٸسەك تە, قوشتاسپاي كەتۋدٸ جٶن كٶرمەدٸك. سونان سوڭ ٶزٸمٸز ونىڭ قارشىسىنا كٸرٸپ, مۇنى كەز كەلگەن قويشى بٸلەتٸنٸن, بٸزدە بٷركٸت كٶپ بولاتىنىن, ونى قولعا ٷيرەتەتٸنٸن ايتقان سوڭ بارىپ, ول جٸبٸگەندەي بولدى. بٸراق ناق كەتٸپ بارا جاتىپ بٸز بٷكٸل ەۋروپاعا كٷلگەندەي ول ەسەر الدى بٸلەم. ال ولاي بولسا, نەسٸ بار, ولاردىڭ بٸرٸنە-بٸرٸ اقى الماي راقىم قىلمايتىنىنا كٷلمەك تٷگٸل, كەلەكە ەتۋگە دە بولار ەدٸ. ەلبەتتە, ۇستازىمدى رەنجٸتەنٸم ەبەس بولدى. بٸراق شىندىقتىڭ اتى شىندىق. ناعىز دانىشپان قاتەلەسپەۋٸ كەرەك. ەسٸرەسە, مەزكٷر اتالعان ادامنىڭ قاتەسٸ بولماۋى جٶن عوي... (شاپىراشتى قازىبەك بەك تاۋاسارۇلى. تٷپ-تۇقيياننان ٶزٸمە شەيٸن. شەجٸرە, ەستەلٸك. الماتى. «جالىن باسپاسى» جشس, 2008.-889-890-ب.ب.).
ەرينە, قازاقتاردىڭ مۇنداي سىنى رەمبراندتتىڭ عاسىرلار تەزٸنەن ٶتكەن اتالمىش كٶركەم تۋىندىسىنىڭ ماڭىزىن تٷسٸرە قويمايدى. الايدا, جوعارىدا ايتىلعانداردان سونىمەن قاتار, ٶمٸردٸ جاقسى بٸلمەي ۇلى تۋىندى جاساساڭىز دا ەرتە مە, كەش پە, ونىڭ كەمشٸلٸگٸ اشىلادى دەگەندەي قورىتىندى دا تۋىندايدى. سٸز شىندىقتى بەينەلەۋگە قانشا تىرىسساڭىز دا, ٶزٸڭٸزدٸڭ شىعارماشىلىعىڭىزعا نەگٸز بولاتىن مەسەلەنٸڭ ەگجەي-تەگجەيٸن جاقسى بٸلمەسەڭٸز, ونىڭ ولقىلىقتارىن وسى مەسەلەگە جەتٸك كٸسٸ اڭعارماي قويمايدى. قازىبەك بەكتٸڭ جازعاندارىنان الاتىن تاعىلىم دا مٸنە, وسىعان كەلٸپ تٸرەلەدٸ. بۇلاي دەيتٸن سەبەبٸمٸز, رەمبراندتتىڭ ٶزٸ ٶزٸنٸڭ مەڭگٸلٸك شىعارماشىلىعىندا شىنىندا دا اقيقاتقا ۇمتىلعان ادام. وسىنىڭ كۋەسٸ رەتٸندە كەزٸندە ونىڭ: «مەن بٷكٸل ٶمٸرٸمدە بارلىق نەرسەدە تابيعاتتىڭ تابيعيلىعىن ٸزدەستٸردٸم, ەشقاشاندا تٷردٸڭ جىلتىراقتىعىنا ەۋەستەنبەدٸم. سۋرەتشٸنٸ ونى بەينەلەگەنٸ ەمەس, ونىڭ ٶز ٶنەرٸندە تابيعاتتى قانشالىقتى شىنايى بەرە العاندىعى ۇلى ەتەدٸ. ٶمٸر – بۇل, مەن ٷشٸن بەرٸ», – دەگەن بولاتىن. وسىلاي دەگەن ۇلى سۋرەتشٸنٸڭ شىنىندا دا سٶزٸ مەن ناقتى ٶنەرٸ ەشقاشاندا قايشى شىققان جوق. الايدا, اتالمىش شىعارمادا سۋرەتشٸنٸڭ بٷركٸت تۇقىمداستارىنىڭ بولمىسىن, تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸن جاقسى بٸلمەۋٸ ونى جوعارىدا ايتىلعان قاتەلٸككە ۇرىندىردى.
سونىمەن قورىتا كەلگەندە ايتارىمىز, ٶزٸمٸزدٸڭ دەستٷرلٸ دەرەكتەرٸمٸزدٸ باعالاماي, ٶزٸمٸز تۋرالى شەتەلدەردە جازىلعان دەرەكتەرگە عانا (مىسالى, ورىس دەرەكتەرٸنە) بٸرجاقتىلىقپەن باس شۇلعي بەرەر بولساق, قازاقتىڭ ۇلتتىق تابيعي رۋحىن كٶرسەتەتٸن تولىققاندى تاريحي زەرتتەۋلەر بٸزدٸڭ قازاقستاندا ەشقاشان دا جازىلمايدى. ٶزٸن قازاقپىن دەپ بٸلەتٸن ازاماتتارىمىز, سوڭعى جىلدارى تەۋەلسٸزدٸك ارقاسىندا ورتامىزعا ورالعان قازىبەك بەكتٸڭ «تٷپ-تۇقيياننان ٶزٸمە شەيٸن» نەمەسە ٶتەيبويداقتىڭ «شيپاگەرلٸك بايان» تەرٸزدٸ دەرەكتٸك ماڭىزى اسا زور تاريحي مۇرالاردى نەگٸزسٸز قارالادى. ال ەۋروتسەنتريزم اۋراسىنان ەلٸ ايىقپاعان تاريحشىلارىمىزدىڭ ٶزدەرٸنٸڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىندا ولاردان, دەستٷرلٸ دەرەكتەردەن باس تارتۋدى قويعاندارى جٶن-اق بولار ەدٸ. وسىلاي بولعاندا بۇدان ەشكٸم دە ۇتىلمايتىنىن جەنە ەسەسٸنە, ۇلتتىڭ جاڭا دا شىنايى تاريحى ۇتىپ شىعىپ, جەڭٸسكە جەتەتٸنٸن ۇمىتپاعانىمىز جٶن.
تالاس وماربەكوۆ,
ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-نىڭ
قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ,
پروفەسسور, ۇعا قۇرمەتتٸ اكادەميگٸ.
"قازاق ەدەبيەتٸ" گازەتٸ
