Súleiman Demirel ýniversitetinde tarih ǵylymynń doktory Mámbet Quljabaiuly óz baiandamasynda Otan tarihynyń qazirgi máseleri týraly aitqan bolatyn. Baiandamada professor: "Alash qozǵalysyna bailanysty mysal retinde Keńes úkimetiniń XX ǵasyr basyndaǵy qazaq ult azattyq qozǵalysyna jasaǵan qiianatyn aitar edim. Birinshiden, keńes úkimeti ózin Qazaqstandaǵy zańdy bilik iesi retinde jariialap, ornyqtyrdy. Shyn máninde onyń saiasi zańdyq negizi kúmándi bolatyn. Meniń túsinigim boiynsha, Keńes úkimetiniń zańdyq negizi joq bolatyn. Keńestik tarihnama bul máseleni birjola jaýyp tastady. Osy rette mynadai jaǵdaidy eskergen jón. Keńes úkimetiniń aldyndaǵy patshalyq bilikti de zańdy úkimet retinde qabyldaý bizdiń sanamyzǵa ábden sińip qalǵan. Al patsha úkimetiniń qazaqtarda zańdyq negizi joq bolatyn. Bir jaǵynda - Anna Ionnovna, ekinshi jaǵynda qazaq, at tóbelindei qazaq bileýshileri turdy. Solar kelisimshartta barmaǵyn basty. Biz patsha úkimetin qabyldaimyz dep, eshkim referendým jasap, qazaq halqy daýys bergen joq. Patshalyq bilik meniń túsinigim boiynsha, ol syrttan kelgen akýpatsiialyq bilik bolatyn", - deidi.
Árine, tarihshy oiynyń jany bar. Qazaq tarihynda áli de zerdelei túsetin, naqty tujyrymǵa negizdeitin jaittar jeterlik. Qoǵamdyq sananyń qaita túleýi ýaqyt enshisinde. Al biz atalǵan máselege qatysty saiasattanýshy Rasýl Jumalymen az-kem áńgimelesken edik.
- Saiasattanýshy retinde Mámbet myrzanyń aitqanymen qanshalyqty kelisesiz?
- Men Mambet Qoigeldiev myrzanyń aitqan pikirimen tolyqtai kelisemin. Sebebi, sóz bolyp otyrǵany – otarlaý, bodandaý saiasaty. XVII – XVIII ǵasyrdan beri osy Túrkistanǵa, Ortalyq Aziiaǵa qatysty Resei imperiiasynyń júrgizgendigi. Oǵan qatysty bizdiń búgingi saraptamalyq ortalarda, bilim berý ortalarynda reseilik, orystyq pikir qalyptasqan. Óz qalpymen kelgen, bunyń bári órkenietti jaǵdaida. Árine, shyn mánisinde tarihi adaldyqpen shyndyqqa janaspaidy.
- Qoǵamda osy máselege qatysty qandai pikir qalyptasqan?
- Bizdiń jii estitin stereotipterdiń ishinde, bul qazaq júzderiniń, qazaq rýlarynyń Reseige baryp óz erkimen qosylýy. Óz erkimen qosylý bolǵanda, bul jekelegen handardyń, sultandardyń sol kezdegi bastamasy boldy. Biraq bul tolyqtai qazaq halqynyń, búkil qazaq ziialylarynyń tańdaýy boldy dep aitý qiyn. Shyn mánisinde birinshi jaǵdai - osy. Óz erkimen degen jaǵdai bul óte shartty túrde oryndalǵan dúnie. Sebebi, is júzinde kóbine kúshpen basyp alý, baǵyndyrý saiasaty júrdi. Birinshiden, tipti sol bodandyq kezde Reseimen birneshe xan-sultandar kelisimge keldi. Olardyń ózderin, shartty túrde bir zańdyq qujattar dep qabyldaǵan kúnniń ózinde de kóptegen qarama – qaishylyqtar bar.
- Shartty túrde qujat qabyldansa da, qarama-qaishylyqtar bolýynyń sebebi nede?
- Sebebi, Ábilhaiyr bolsyn, basqada qazaq basshylary bolsyn sol kezdegi, olardyń Resei patshalarymen qurǵan odaǵy nemese qurǵan kelisiminiń negizgi baptaryna qatysty edi. Ras, saiasi basshylyǵyn moiyndaimyz. Esesine Resei bizdiń aýmaqtyq tutastyǵymyzdy kepilge alady. Túrli syrtqy bir náýbetterden qorǵap qalýǵa kúsh saldy. Qazaqstannyń basqarý júiesine dástúrli, handyq, dini basqa da basqarý júiesine qol suqpaidy. Saýda, ekonomikalyq yntymaqtastyq ornaidy. Iaǵni, qazaqtyń denine qazaq memleketiniń ol kezdegi tynys – tirshiligine qol suǵýshylyq bolmaidy degen áńgimeler, sol kelisimderde shyn mánisinde oryn aldy. Biraq, bertin kele ol kelisimderde patsha úkimeti turǵanyn biz esh jerden kórmeimiz. Qaita kúshpen basý, sultandardy joiý, handyq júieni múlde alyp tastap, Reseilik gýberniialyq basqarý júiesin qurý, qazaq azamattaryn kepildikke alý, olardy máselen, Birinshi dúniejúzilik soǵysta Reseidiń jaǵyna soǵysqa tartý bunyń barlyǵy da – zańsyz dúnie. Sondyqtan, árine reseilik zamandaǵy da, bul jerdegi saiasi kórinisi qai zańmen alǵandaǵy jergilikti, halyqaralyq, adami, dini zańdar boiynsha nemese qundylyqtar boiynsha eshbir túsinikke, eshbir zańdylyqqa jatpaidy. Dál sol oqiǵa, Keńes úkimetiniń zamanynda boldy. Sebebi, qalai bolǵanda da Keńes odaǵynyń mirasqory saiasi turǵydan da, aýmaqtyq turǵydan da, ideologiialyq turǵydan da bul – Resei boldy. Tek qana atyn ózgertse de, deni qurylymy dál baiaǵy Máskeý basqaratyn, basqasy artynan erip júretin sonyń bodandary boldy. Dál osyndai jaǵdaida 70 jyl boldy. Onyń konstitýtsiiasy qabyldanyp, onda birtalai sol Keńes odaǵyna engen respýblikalardyń quqyqtary, laýazymdary belgilendi. Biraq, bul qujattar 1924 – shi jyly 1932 – shi jyly 1977 jyly qabyldanǵan konstitýtsiiada Keńes odaǵynyń bul máselelerdiń 100 paiyzy sóz júzindegi formaldy dúnie boldy.
- Sóz júzinde formaldy bolǵan máselelerge qandai mysal keltiresiz?
- Onyń ishinde mysaly, Qazaqstannyń basqa da ulttyq respýblikalardyń ózindik basqarý júiesi bolý kerek boldy. Óziniń máselelerin ózi sheshetindei laýazymdary belgilengen bolatyn. Tipti Keńes odaǵynan shyǵyp ketý – quqyǵy boldy. Bulardyń bári zańda belgilendi. Biraq is júzinde bireýi de iske asqan joq. Saiasat, bilim berý júiesi, densaýlyq saqtaý, ekonomika barlyq sala bizdiń basshylarymyzdy taǵaiyndaýǵa deiin, bunyń barlyǵyn jekelegen Máskeý ǵana sheship otyrdy. Sondyqtan bunyń ózi de - zańsyz basqarý júiesi.
- Qazirgi kezde atalǵan máselelerdiń mańyzy qandai?
- Qazirgi kezde bul dúnielerdi aqty aq, qarany qara dep ataý menińshe, tarihi shyndyq úshin de qajet. Ózimizdiń tarihymyzdy durys túsinýimiz úshin, tarihymyzda qandai osyndai náýbetter bolǵanyn bilý úshin qajet. Bul búgingi Resei memleketine kúie jaǵýdy bildirmeidi. Bul tarihi shyndyq. Tarihqa eshkim qarsy tura almaidy. Bolǵan isti qalai boldy, solai ataý kerek. Jáne Resei kezinde osyndai otarlyqty jasaǵan, osyndai tarihi shyndyqty moiyndaý kerek. Shyndyqty qaita–qaita jalǵan málimettermen búrkemelei berýden eshteńe shyqpaidy. Mundai keleńsiz dúnielermen kezinde basqa da memleketter ainalysty ǵoi, tek Resei ǵana emes. Ulybritaniia, Frantsiia siiaqty. Biraq zaman óte otarlyq júie ydyraǵanda, olar ózderiniń kinásin moiyndady. Mysaly, Úndi halqyna qarsy Amerikanyń qysym jasaǵany. Kombinatsiia jasaý, istegen qatelikterin aqtaý sekildi áreketter Amerikada baiqalady. Reseide osyndai áreketter bolý kerek. Bul Reseige degen búgingi óshpendilikti kúsheitý sharty emes nemese onyń bastamasy emes. Bul tarihi shyndyqty, ózimizdi – ózimiz tanýdyń joly.
- Suhbattasqanyńyzǵa raqmet!
Áńgimelesken: Kishenova Móldir,
Sýleiman Demirel ýniversitetiniń 1 kýrs stýdenti
Ult portaly
