سٷلەيمان دەميرەل ۋنيۆەرسيتەتٸندە تاريح عىلىمىنڭ دوكتورى مەمبەت قۇلجابايۇلى ٶز بايانداماسىندا وتان تاريحىنىڭ قازٸرگٸ مەسەلەرٸ تۋرالى ايتقان بولاتىن. باياندامادا پروفەسسور: "الاش قوزعالىسىنا بايلانىستى مىسال رەتٸندە كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ XX عاسىر باسىنداعى قازاق ۇلت ازاتتىق قوزعالىسىنا جاساعان قيياناتىن ايتار ەدٸم. بٸرٸنشٸدەن, كەڭەس ٷكٸمەتٸ ٶزٸن قازاقستانداعى زاڭدى بيلٸك يەسٸ رەتٸندە جارييالاپ, ورنىقتىردى. شىن مەنٸندە ونىڭ ساياسي زاڭدىق نەگٸزٸ كٷمەندٸ بولاتىن. مەنٸڭ تٷسٸنٸگٸم بويىنشا, كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ زاڭدىق نەگٸزٸ جوق بولاتىن. كەڭەستٸك تاريحناما بۇل مەسەلەنٸ بٸرجولا جاۋىپ تاستادى. وسى رەتتە مىناداي جاعدايدى ەسكەرگەن جٶن. كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ الدىنداعى پاتشالىق بيلٸكتٸ دە زاڭدى ٷكٸمەت رەتٸندە قابىلداۋ بٸزدٸڭ سانامىزعا ەبدەن سٸڭٸپ قالعان. ال پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ قازاقتاردا زاڭدىق نەگٸزٸ جوق بولاتىن. بٸر جاعىندا - اننا يوننوۆنا, ەكٸنشٸ جاعىندا قازاق, ات تٶبەلٸندەي قازاق بيلەۋشٸلەرٸ تۇردى. سولار كەلٸسٸمشارتتا بارماعىن باستى. بٸز پاتشا ٷكٸمەتٸن قابىلدايمىز دەپ, ەشكٸم رەفەرەندۋم جاساپ, قازاق حالقى داۋىس بەرگەن جوق. پاتشالىق بيلٸك مەنٸڭ تٷسٸنٸگٸم بويىنشا, ول سىرتتان كەلگەن اكۋپاتسييالىق بيلٸك بولاتىن", - دەيدٸ.
ەرينە, تاريحشى ويىنىڭ جانى بار. قازاق تاريحىندا ەلٸ دە زەردەلەي تٷسەتٸن, ناقتى تۇجىرىمعا نەگٸزدەيتٸن جايتتار جەتەرلٸك. قوعامدىق سانانىڭ قايتا تٷلەۋٸ ۋاقىت ەنشٸسٸندە. ال بٸز اتالعان مەسەلەگە قاتىستى ساياساتتانۋشى راسۋل جۇمالىمەن از-كەم ەڭگٸمەلەسكەن ەدٸك.
- ساياساتتانۋشى رەتٸندە مەمبەت مىرزانىڭ ايتقانىمەن قانشالىقتى كەلٸسەسٸز?
- مەن مامبەت قويگەلديەۆ مىرزانىڭ ايتقان پٸكٸرٸمەن تولىقتاي كەلٸسەمٸن. سەبەبٸ, سٶز بولىپ وتىرعانى – وتارلاۋ, بودانداۋ ساياساتى. XVII – XVIII عاسىردان بەرٸ وسى تٷركٸستانعا, ورتالىق ازيياعا قاتىستى رەسەي يمپەريياسىنىڭ جٷرگٸزگەندٸگٸ. وعان قاتىستى بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ ساراپتامالىق ورتالاردا, بٸلٸم بەرۋ ورتالارىندا رەسەيلٸك, ورىستىق پٸكٸر قالىپتاسقان. ٶز قالپىمەن كەلگەن, بۇنىڭ بەرٸ ٶركەنيەتتٸ جاعدايدا. ەرينە, شىن مەنٸسٸندە تاريحي ادالدىقپەن شىندىققا جاناسپايدى.
- قوعامدا وسى مەسەلەگە قاتىستى قانداي پٸكٸر قالىپتاسقان?
- بٸزدٸڭ جيٸ ەستيتٸن ستەرەوتيپتەردٸڭ ٸشٸندە, بۇل قازاق جٷزدەرٸنٸڭ, قازاق رۋلارىنىڭ رەسەيگە بارىپ ٶز ەركٸمەن قوسىلۋى. ٶز ەركٸمەن قوسىلۋ بولعاندا, بۇل جەكەلەگەن حانداردىڭ, سۇلتانداردىڭ سول كەزدەگٸ باستاماسى بولدى. بٸراق بۇل تولىقتاي قازاق حالقىنىڭ, بٷكٸل قازاق زييالىلارىنىڭ تاڭداۋى بولدى دەپ ايتۋ قيىن. شىن مەنٸسٸندە بٸرٸنشٸ جاعداي - وسى. ٶز ەركٸمەن دەگەن جاعداي بۇل ٶتە شارتتى تٷردە ورىندالعان دٷنيە. سەبەبٸ, ٸس جٷزٸندە كٶبٸنە كٷشپەن باسىپ الۋ, باعىندىرۋ ساياساتى جٷردٸ. بٸرٸنشٸدەن, تٸپتٸ سول بوداندىق كەزدە رەسەيمەن بٸرنەشە xان-سۇلتاندار كەلٸسٸمگە كەلدٸ. ولاردىڭ ٶزدەرٸن, شارتتى تٷردە بٸر زاڭدىق قۇجاتتار دەپ قابىلداعان كٷننٸڭ ٶزٸندە دە كٶپتەگەن قاراما – قايشىلىقتار بار.
- شارتتى تٷردە قۇجات قابىلدانسا دا, قاراما-قايشىلىقتار بولۋىنىڭ سەبەبٸ نەدە?
- سەبەبٸ, ەبٸلحايىر بولسىن, باسقادا قازاق باسشىلارى بولسىن سول كەزدەگٸ, ولاردىڭ رەسەي پاتشالارىمەن قۇرعان وداعى نەمەسە قۇرعان كەلٸسٸمٸنٸڭ نەگٸزگٸ باپتارىنا قاتىستى ەدٸ. راس, ساياسي باسشىلىعىن مويىندايمىز. ەسەسٸنە رەسەي بٸزدٸڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىمىزدى كەپٸلگە الادى. تٷرلٸ سىرتقى بٸر نەۋبەتتەردەن قورعاپ قالۋعا كٷش سالدى. قازاقستاننىڭ باسقارۋ جٷيەسٸنە دەستٷرلٸ, حاندىق, دٸني باسقا دا باسقارۋ جٷيەسٸنە قول سۇقپايدى. ساۋدا, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ورنايدى. ياعني, قازاقتىڭ دەنٸنە قازاق مەملەكەتٸنٸڭ ول كەزدەگٸ تىنىس – تٸرشٸلٸگٸنە قول سۇعۋشىلىق بولمايدى دەگەن ەڭگٸمەلەر, سول كەلٸسٸمدەردە شىن مەنٸسٸندە ورىن الدى. بٸراق, بەرتٸن كەلە ول كەلٸسٸمدەردە پاتشا ٷكٸمەتٸ تۇرعانىن بٸز ەش جەردەن كٶرمەيمٸز. قايتا كٷشپەن باسۋ, سۇلتانداردى جويۋ, حاندىق جٷيەنٸ مٷلدە الىپ تاستاپ, رەسەيلٸك گۋبەرنييالىق باسقارۋ جٷيەسٸن قۇرۋ, قازاق ازاماتتارىن كەپٸلدٸككە الۋ, ولاردى مەسەلەن, بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا رەسەيدٸڭ جاعىنا سوعىسقا تارتۋ بۇنىڭ بارلىعى دا – زاڭسىز دٷنيە. سوندىقتان, ەرينە رەسەيلٸك زامانداعى دا, بۇل جەردەگٸ ساياسي كٶرٸنٸسٸ قاي زاڭمەن العانداعى جەرگٸلٸكتٸ, حالىقارالىق, ادامي, دٸني زاڭدار بويىنشا نەمەسە قۇندىلىقتار بويىنشا ەشبٸر تٷسٸنٸككە, ەشبٸر زاڭدىلىققا جاتپايدى. دەل سول وقيعا, كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ زامانىندا بولدى. سەبەبٸ, قالاي بولعاندا دا كەڭەس وداعىنىڭ ميراسقورى ساياسي تۇرعىدان دا, اۋماقتىق تۇرعىدان دا, يدەولوگييالىق تۇرعىدان دا بۇل – رەسەي بولدى. تەك قانا اتىن ٶزگەرتسە دە, دەنٸ قۇرىلىمى دەل باياعى مەسكەۋ باسقاراتىن, باسقاسى ارتىنان ەرٸپ جٷرەتٸن سونىڭ بوداندارى بولدى. دەل وسىنداي جاعدايدا 70 جىل بولدى. ونىڭ كونستيتۋتسيياسى قابىلدانىپ, وندا بٸرتالاي سول كەڭەس وداعىنا ەنگەن رەسپۋبليكالاردىڭ قۇقىقتارى, لاۋازىمدارى بەلگٸلەندٸ. بٸراق, بۇل قۇجاتتار 1924 – شٸ جىلى 1932 – شٸ جىلى 1977 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسييادا كەڭەس وداعىنىڭ بۇل مەسەلەلەردٸڭ 100 پايىزى سٶز جٷزٸندەگٸ فورمالدى دٷنيە بولدى.
- سٶز جٷزٸندە فورمالدى بولعان مەسەلەلەرگە قانداي مىسال كەلتٸرەسٸز?
- ونىڭ ٸشٸندە مىسالى, قازاقستاننىڭ باسقا دا ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردىڭ ٶزٸندٸك باسقارۋ جٷيەسٸ بولۋ كەرەك بولدى. ٶزٸنٸڭ مەسەلەلەرٸن ٶزٸ شەشەتٸندەي لاۋازىمدارى بەلگٸلەنگەن بولاتىن. تٸپتٸ كەڭەس وداعىنان شىعىپ كەتۋ – قۇقىعى بولدى. بۇلاردىڭ بەرٸ زاڭدا بەلگٸلەندٸ. بٸراق ٸس جٷزٸندە بٸرەۋٸ دە ٸسكە اسقان جوق. ساياسات, بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ەكونوميكا بارلىق سالا بٸزدٸڭ باسشىلارىمىزدى تاعايىنداۋعا دەيٸن, بۇنىڭ بارلىعىن جەكەلەگەن مەسكەۋ عانا شەشٸپ وتىردى. سوندىقتان بۇنىڭ ٶزٸ دە - زاڭسىز باسقارۋ جٷيەسٸ.
- قازٸرگٸ كەزدە اتالعان مەسەلەلەردٸڭ ماڭىزى قانداي?
- قازٸرگٸ كەزدە بۇل دٷنيەلەردٸ اقتى اق, قارانى قارا دەپ اتاۋ مەنٸڭشە, تاريحي شىندىق ٷشٸن دە قاجەت. ٶزٸمٸزدٸڭ تاريحىمىزدى دۇرىس تٷسٸنۋٸمٸز ٷشٸن, تاريحىمىزدا قانداي وسىنداي نەۋبەتتەر بولعانىن بٸلۋ ٷشٸن قاجەت. بۇل بٷگٸنگٸ رەسەي مەملەكەتٸنە كٷيە جاعۋدى بٸلدٸرمەيدٸ. بۇل تاريحي شىندىق. تاريحقا ەشكٸم قارسى تۇرا المايدى. بولعان ٸستٸ قالاي بولدى, سولاي اتاۋ كەرەك. جەنە رەسەي كەزٸندە وسىنداي وتارلىقتى جاساعان, وسىنداي تاريحي شىندىقتى مويىنداۋ كەرەك. شىندىقتى قايتا–قايتا جالعان مەلٸمەتتەرمەن بٷركەمەلەي بەرۋدەن ەشتەڭە شىقپايدى. مۇنداي كەلەڭسٸز دٷنيەلەرمەن كەزٸندە باسقا دا مەملەكەتتەر اينالىستى عوي, تەك رەسەي عانا ەمەس. ۇلىبريتانييا, فرانتسييا سيياقتى. بٸراق زامان ٶتە وتارلىق جٷيە ىدىراعاندا, ولار ٶزدەرٸنٸڭ كٸنەسٸن مويىندادى. مىسالى, ٷندٸ حالقىنا قارسى امەريكانىڭ قىسىم جاساعانى. كومبيناتسييا جاساۋ, ٸستەگەن قاتەلٸكتەرٸن اقتاۋ سەكٸلدٸ ەرەكەتتەر امەريكادا بايقالادى. رەسەيدە وسىنداي ەرەكەتتەر بولۋ كەرەك. بۇل رەسەيگە دەگەن بٷگٸنگٸ ٶشپەندٸلٸكتٸ كٷشەيتۋ شارتى ەمەس نەمەسە ونىڭ باستاماسى ەمەس. بۇل تاريحي شىندىقتى, ٶزٸمٸزدٸ – ٶزٸمٸز تانۋدىڭ جولى.
- سۇحباتتاسقانىڭىزعا راقمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن: كٸشەنوۆا مٶلدٸر,
سۋلەيمان دەميرەل ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ 1 كۋرس ستۋدەنتٸ
ۇلت پورتالى
