Foto: ©El.kz/Artem ChÝRSINOV
3-4 shildede Astanada Shanhai yntymaqtastyq uiymynyń sammiti ótedi. Qazirdiń ózinde Qazaqstan astanasyna ShYU-ǵa múshe elderdiń ókildik delegatsiialary kelip jatyr.
Ókildik forýmǵa Qazaqstan tóraǵalyq etedi.
Buǵan deiin Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev Shanhai Yntymaqtastyq Uiymyna qatysýshy elder óz aldyna negizgi mindet – bul uiym keńistigindegi qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý máselesin aitqan bolatyn.
Sammitke 16 eldiń: Qazaqstan, Úndistan, Iran, Qytai, Qyrǵyzstan, Pákistan, Resei, Tájikstan, Ózbekstan, Belarýs, Mońǵoliia, Ázirbaijan, Katar, BAÁ, Túrkiia jáne Túrikmenstannyń memleket jáne úkimet basshylary qatysady.
Sondai-aq sammitke ShYU Bas hatshysy men ShYU aimaqtyq terrorizmge qarsy qurylymynyń atqarýshy direktory qatysady. Oǵan BUU Bas hatshysy men TMD, EYU, AÓSShK, UQShU, HOSB jáne EEK siiaqty halyqaralyq uiymdardyń basshylary, baqylaýshy elder men dialog boiynsha seriktester basshylarynyń qatysýy kútilýde.
ShYU-ǵa múshe memleketterdiń basshylary saiasi, saýda-ekonomikalyq jáne mádeni-gýmanitarlyq ózara is-qimyldyń ózekti máseleleri men saiasi máselelerdiń keń aýqymyn qarastyrady. Sonymen qatar, Astanada ótetin sammitte Belarýstiń Shanhai yntymaqtastyq uiymyna kirýi týraly sheshim qabyldanady.
Belgili qazaqstandyq qarjyger Rasul Rysmambetov halyqaralyq forýmnyń qorytyndysy qandai bolatyny týraly, Tóraǵa Si Tszinpinniń memlekettik sapary aiasynda Qazaqstan men Qytai basshylarynyń aldaǵy dialogy, ShYU keleshegi, Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy yntymaqtastyq týraly pikirimen bólisti.
– Astanada ShYU sammiti bastalady. Prezident Toqaev buǵan deiin sammit «Kópjaqty dialogty nyǵaitý – turaqty beibitshilik pen damýǵa umtylý» taqyrybyna arnalatynyn atap ótken bolatyn. Kún tártibi bir qaraǵanda saiasi bolyp kóringenimen, ondaǵy ekonomikalyq quramdas, eń aldymen, sońǵy orynda turmaidy. Siz bul pikirmen kelisesiz be?
- Ekonomikalyq quramdas ShYU qyzmetinde únemi mańyzdy ról atqarady. Qazirgi ýaqytta Shanhai Yntymaqtastyq Uiymyna Qytai, Úndistan, Qazaqstan, Resei jáne t.b. qosa alǵanda, 3 milliardtan astam halqy bar jáne jalpy ishki jalpy ónimi 20 trillion dollardan asatyn segiz el múshe. Ekonomikalyq yntymaqtastyq, infraqurylym men logistikany damytý, múshe elder arasyndaǵy saýda men investitsiiany ilgeriletý sammitte talqylanatyn mańyzdy máseleler. Bul aspektiler aimaqtyń turaqty damýy men ekonomikalyq bailanysty nyǵaitýǵa tikelei áser etedi.
– ShYU qazir aimaqtaǵy iri saiasi jáne ekonomikalyq oiynshylardy biriktiretin eń iri uiym. Sizdiń oiyńyzsha, ShYU-nyń bolashaǵy qandai jáne ol jahandyq geosaiasi jaǵdaiǵa qandai áser etýi múmkin?
– ShYU-nyń bolashaǵy zor. Uiym aimaqtyq yntymaqtastyqty nyǵaitýda, qaýipsizdikti qamtamasyz etýde jáne ekonomikalyq bailanystardy damytýda sheshýshi ról atqarady. ShYU aimaqtaǵy turaqtylyq pen beibit damýǵa yqpal etedi, bul jahandyq geosaiasi jaǵdaiǵa oń áser etedi.
ShYU-ǵa múshe elderdiń ósip kele jatqan ekonomikalyq yqpalyn eskere otyryp, uiym jahandyq úderisterge yqpal etýge, turaqty damýǵa jáne halyqaralyq beibitshilikti saqtaýǵa qabiletti álemdik arenadaǵy mańyzdy oiynshyǵa ainalýda.
Saýda – eń jaqsy diplomatiia, sondyqtan men ShYU-nyń saýdany damytýdaǵy sheshýshi rólin kóremin.
– ShYU sammitimen qatar Qytai tóraǵasy Si Tszinpinniń Qazaqstanǵa resmi sapary ótedi. Qazaqstan Respýblikasy men Qytai Halyq Respýblikasynyń basshylary ne týraly sóilesedi dep oilaisyz?
– Qazaqstan men Qytai basshylary ekonomikalyq yntymaqtastyq, investitsiia, infraqurylym men logistikany damytý, energetikalyq áriptestik syndy keń aýqymdy máselelerdi talqylaityn shyǵar. Qazaqstan ekonomikanyń túrli salalaryna, sonyń ishinde aýyl sharýashylyǵy, kólik jáne energetika infraqurylymyna qytailyq investitsiiany belsendi túrde tartýda. Si Tszinpinniń sapary ekijaqty bailanysty nyǵaitýǵa jáne eki eldiń damýy men órkendeýine baǵyttalǵan jańa birlesken jobalar týraly kelisimderge qol qoiýǵa tamasha múmkindik beredi.
Máselen, jaqynda ǵana «Qazposhta» birqatar qytailyq jáne singapýrlyq seriktestermen kelisimderge qol qoidy, onyń aiasynda Qazaqstan logistikalyq jáne poshtalyq hab bolady. Si joldastyń sapary barysynda taǵy da kelisimderge qol qoiylady dep oilaimyn.
– Qazaqstan qazir Qytaidan investitsiiany belsendi túrde tartýda, sonymen bir mezgilde aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń (negizinen) Orta Koroldikke eksportyn arttyrýda. Mundai yntymaqtastyqtyń, eń aldymen, bizdiń elimizdiń bolashaǵy qandai? Qazaqstan Qytaimen yntymaqtastyqtan qandai paida kóredi, al Qytai Qazaqstanmen yntymaqtastyqtan qandai paida kóredi?
– Qytaimen yntymaqtastyq Qazaqstan úshin, bizdiń fermerler men jalpy óndirýshiler úshin eleýli perspektivalar ashady. Qytai investitsiiasyn tartý infraqurylymdy jańǵyrtýǵa, kólik dálizderin damytýǵa jáne agroónerkásip keshenin damytýǵa yqpal etedi. Qazaqstan óziniń aýyl sharýashylyǵy ónimderi úshin Qytaidyń orasan naryǵyna qol jetkizýde, bul agrarlyq sektordyń ósýin yntalandyrady jáne eksporttyq kiristi arttyrady. Qytai naryǵy – óziniń qatań erejeleri bar túpsiz muhit, ony saqtaý ishki standarttarymyzdy kóterýge kómektesedi.
Qytai úshin Qazaqstan strategiialyq tranzittik dálizdi jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderin turaqty jetkizýdi qamtamasyz etetin «Bir beldeý, bir jol» bastamasy aiasyndaǵy mańyzdy seriktes bolyp tabylady. Mundai yntymaqtastyq eki jaqqa da tiimdi jáne eki eldiń turaqty ekonomikalyq damýyna yqpal etedi.
– Sammitte bitimgershilik máselesi – Resei-Ýkraina áskeri qaqtyǵystaryn toqtatý máselesi qozǵalady dep oilaisyz ba? Ózderińiz bilesizder, Qytai Halyq Respýblikasynyń basshysy qalyptasqan jaǵdaidy retteý boiynsha óz josparyn usynǵan bolatyn. Al bul úderiste bizdiń elimiz qandai ról atqara alady?
- ShYU sammitinde bitimgershilik jáne reseilik-ýkraindyq qaqtyǵysty retteý máselesi aimaqtyq jáne jahandyq qaýipsizdik úshin mańyzdylyǵyn eskere otyryp talqylanýy múmkin. Qazaqstan bitimgershilik pen beitaraptyq saiasatyn ustanatyn el retinde janjalǵa qatysýshy taraptardyń dialogyn jeńildetý jáne deldaldyq etýde mańyzdy ról atqara alady. Qazaqstannyń beibit kelissózder júrgizý tájiribesi bar jáne shielenisti sheshýge kómektesetin talqylaý men sheshimderdi izdeý alańyn usyna alady. ShYU aiasyndaǵy ózara is-qimyl shielenisti beibit jolmen sheshýge jáne aimaqtaǵy turaqtylyqty nyǵaitýǵa yqpal ete alady.
Shyn máninde, ShYU elderi sammitte kelissózderdi uiymdastyrý alańyn usynatyn qaqtyǵysqa qatysýshy taraptarǵa úndeýge qol qoiýǵa tyrysýy múmkin.
Suhbat alǵan
Kúnsulý Jańbyrbaiqyzy,
Astana – Almaty – Astana
