فوتو: ©El.kz/ارتەم چۋرسينوۆ
3-4 شٸلدەدە استانادا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ سامميتٸ ٶتەدٸ. قازٸردٸڭ ٶزٸندە قازاقستان استاناسىنا شىۇ-عا مٷشە ەلدەردٸڭ ٶكٸلدٸك دەلەگاتسييالارى كەلٸپ جاتىر.
ٶكٸلدٸك فورۋمعا قازاقستان تٶراعالىق ەتەدٸ.
بۇعان دەيٸن قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا قاتىسۋشى ەلدەر ٶز الدىنا نەگٸزگٸ مٸندەت – بۇل ۇيىم كەڭٸستٸگٸندەگٸ قاۋٸپسٸزدٸك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەسٸن ايتقان بولاتىن.
سامميتكە 16 ەلدٸڭ: قازاقستان, ٷندٸستان, يران, قىتاي, قىرعىزستان, پەكٸستان, رەسەي, تەجٸكستان, ٶزبەكستان, بەلارۋس, موڭعولييا, ەزٸربايجان, كاتار, باە, تٷركييا جەنە تٷرٸكمەنستاننىڭ مەملەكەت جەنە ٷكٸمەت باسشىلارى قاتىسادى.
سونداي-اق سامميتكە شىۇ باس حاتشىسى مەن شىۇ ايماقتىق تەرروريزمگە قارسى قۇرىلىمىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى قاتىسادى. وعان بۇۇ باس حاتشىسى مەن تمد, ەىۇ, اٶسشك, ۇقشۇ, حوسب جەنە ەەك سيياقتى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى, باقىلاۋشى ەلدەر مەن ديالوگ بويىنشا سەرٸكتەستەر باسشىلارىنىڭ قاتىسۋى كٷتٸلۋدە.
شىۇ-عا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ باسشىلارى ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق جەنە مەدەني-گۋمانيتارلىق ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸ مەن ساياسي مەسەلەلەردٸڭ كەڭ اۋقىمىن قاراستىرادى. سونىمەن قاتار, استانادا ٶتەتٸن سامميتتە بەلارۋستٸڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا كٸرۋٸ تۋرالى شەشٸم قابىلدانادى.
بەلگٸلٸ قازاقستاندىق قارجىگەر راسۇل رىسمامبەتوۆ حالىقارالىق فورۋمنىڭ قورىتىندىسى قانداي بولاتىنى تۋرالى, تٶراعا سي تسزينپيننٸڭ مەملەكەتتٸك ساپارى اياسىندا قازاقستان مەن قىتاي باسشىلارىنىڭ الداعى ديالوگى, شىۇ كەلەشەگٸ, قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى پٸكٸرٸمەن بٶلٸستٸ.
– استانادا شىۇ سامميتٸ باستالادى. پرەزيدەنت توقاەۆ بۇعان دەيٸن سامميت «كٶپجاقتى ديالوگتى نىعايتۋ – تۇراقتى بەيبٸتشٸلٸك پەن دامۋعا ۇمتىلۋ» تاقىرىبىنا ارنالاتىنىن اتاپ ٶتكەن بولاتىن. كٷن تەرتٸبٸ بٸر قاراعاندا ساياسي بولىپ كٶرٸنگەنٸمەن, ونداعى ەكونوميكالىق قۇرامداس, ەڭ الدىمەن, سوڭعى ورىندا تۇرمايدى. سٸز بۇل پٸكٸرمەن كەلٸسەسٸز بە?
- ەكونوميكالىق قۇرامداس شىۇ قىزمەتٸندە ٷنەمٸ ماڭىزدى رٶل اتقارادى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا قىتاي, ٷندٸستان, قازاقستان, رەسەي جەنە ت.ب. قوسا العاندا, 3 ميللياردتان استام حالقى بار جەنە جالپى ٸشكٸ جالپى ٶنٸمٸ 20 تريلليون دوللاردان اساتىن سەگٸز ەل مٷشە. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق, ينفراقۇرىلىم مەن لوگيستيكانى دامىتۋ, مٷشە ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا مەن ينۆەستيتسييانى ٸلگەرٸلەتۋ سامميتتە تالقىلاناتىن ماڭىزدى مەسەلەلەر. بۇل اسپەكتٸلەر ايماقتىڭ تۇراقتى دامۋى مەن ەكونوميكالىق بايلانىستى نىعايتۋعا تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ.
– شىۇ قازٸر ايماقتاعى ٸرٸ ساياسي جەنە ەكونوميكالىق ويىنشىلاردى بٸرٸكتٸرەتٸن ەڭ ٸرٸ ۇيىم. سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, شىۇ-نىڭ بولاشاعى قانداي جەنە ول جاھاندىق گەوساياسي جاعدايعا قانداي ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن?
– شىۇ-نىڭ بولاشاعى زور. ۇيىم ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدا, قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋدە جەنە ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋدا شەشۋشٸ رٶل اتقارادى. شىۇ ايماقتاعى تۇراقتىلىق پەن بەيبٸت دامۋعا ىقپال ەتەدٸ, بۇل جاھاندىق گەوساياسي جاعدايعا وڭ ەسەر ەتەدٸ.
شىۇ-عا مٷشە ەلدەردٸڭ ٶسٸپ كەلە جاتقان ەكونوميكالىق ىقپالىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇيىم جاھاندىق ٷدەرٸستەرگە ىقپال ەتۋگە, تۇراقتى دامۋعا جەنە حالىقارالىق بەيبٸتشٸلٸكتٸ ساقتاۋعا قابٸلەتتٸ ەلەمدٸك ارەناداعى ماڭىزدى ويىنشىعا اينالۋدا.
ساۋدا – ەڭ جاقسى ديپلوماتييا, سوندىقتان مەن شىۇ-نىڭ ساۋدانى دامىتۋداعى شەشۋشٸ رٶلٸن كٶرەمٸن.
– شىۇ سامميتٸمەن قاتار قىتاي تٶراعاسى سي تسزينپيننٸڭ قازاقستانعا رەسمي ساپارى ٶتەدٸ. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ باسشىلارى نە تۋرالى سٶيلەسەدٸ دەپ ويلايسىز?
– قازاقستان مەن قىتاي باسشىلارى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق, ينۆەستيتسييا, ينفراقۇرىلىم مەن لوگيستيكانى دامىتۋ, ەنەرگەتيكالىق ەرٸپتەستٸك سىندى كەڭ اۋقىمدى مەسەلەلەردٸ تالقىلايتىن شىعار. قازاقستان ەكونوميكانىڭ تٷرلٸ سالالارىنا, سونىڭ ٸشٸندە اۋىل شارۋاشىلىعى, كٶلٸك جەنە ەنەرگەتيكا ينفراقۇرىلىمىنا قىتايلىق ينۆەستيتسييانى بەلسەندٸ تٷردە تارتۋدا. سي تسزينپيننٸڭ ساپارى ەكٸجاقتى بايلانىستى نىعايتۋعا جەنە ەكٸ ەلدٸڭ دامۋى مەن ٶركەندەۋٸنە باعىتتالعان جاڭا بٸرلەسكەن جوبالار تۋرالى كەلٸسٸمدەرگە قول قويۋعا تاماشا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
مەسەلەن, جاقىندا عانا «قازپوشتا» بٸرقاتار قىتايلىق جەنە سينگاپۋرلىق سەرٸكتەستەرمەن كەلٸسٸمدەرگە قول قويدى, ونىڭ اياسىندا قازاقستان لوگيستيكالىق جەنە پوشتالىق حاب بولادى. سي جولداستىڭ ساپارى بارىسىندا تاعى دا كەلٸسٸمدەرگە قول قويىلادى دەپ ويلايمىن.
– قازاقستان قازٸر قىتايدان ينۆەستيتسييانى بەلسەندٸ تٷردە تارتۋدا, سونىمەن بٸر مەزگٸلدە اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنٸڭ (نەگٸزٸنەن) ورتا كورولدٸككە ەكسپورتىن ارتتىرۋدا. مۇنداي ىنتىماقتاستىقتىڭ, ەڭ الدىمەن, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعى قانداي? قازاقستان قىتايمەن ىنتىماقتاستىقتان قانداي پايدا كٶرەدٸ, ال قىتاي قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىقتان قانداي پايدا كٶرەدٸ?
– قىتايمەن ىنتىماقتاستىق قازاقستان ٷشٸن, بٸزدٸڭ فەرمەرلەر مەن جالپى ٶندٸرۋشٸلەر ٷشٸن ەلەۋلٸ پەرسپەكتيۆالار اشادى. قىتاي ينۆەستيتسيياسىن تارتۋ ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋعا, كٶلٸك دەلٸزدەرٸن دامىتۋعا جەنە اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸن دامىتۋعا ىقپال ەتەدٸ. قازاقستان ٶزٸنٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸ ٷشٸن قىتايدىڭ وراسان نارىعىنا قول جەتكٸزۋدە, بۇل اگرارلىق سەكتوردىڭ ٶسۋٸن ىنتالاندىرادى جەنە ەكسپورتتىق كٸرٸستٸ ارتتىرادى. قىتاي نارىعى – ٶزٸنٸڭ قاتاڭ ەرەجەلەرٸ بار تٷپسٸز مۇحيت, ونى ساقتاۋ ٸشكٸ ستاندارتتارىمىزدى كٶتەرۋگە كٶمەكتەسەدٸ.
قىتاي ٷشٸن قازاقستان ستراتەگييالىق ترانزيتتٸك دەلٸزدٸ جەنە اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن تۇراقتى جەتكٸزۋدٸ قامتاماسىز ەتەتٸن «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» باستاماسى اياسىنداعى ماڭىزدى سەرٸكتەس بولىپ تابىلادى. مۇنداي ىنتىماقتاستىق ەكٸ جاققا دا تيٸمدٸ جەنە ەكٸ ەلدٸڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋىنا ىقپال ەتەدٸ.
– سامميتتە بٸتٸمگەرشٸلٸك مەسەلەسٸ – رەسەي-ۋكراينا ەسكەري قاقتىعىستارىن توقتاتۋ مەسەلەسٸ قوزعالادى دەپ ويلايسىز با? ٶزدەرٸڭٸز بٸلەسٸزدەر, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ باسشىسى قالىپتاسقان جاعدايدى رەتتەۋ بويىنشا ٶز جوسپارىن ۇسىنعان بولاتىن. ال بۇل ٷدەرٸستە بٸزدٸڭ ەلٸمٸز قانداي رٶل اتقارا الادى?
- شىۇ سامميتٸندە بٸتٸمگەرشٸلٸك جەنە رەسەيلٸك-ۋكرايندىق قاقتىعىستى رەتتەۋ مەسەلەسٸ ايماقتىق جەنە جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸك ٷشٸن ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ تالقىلانۋى مٷمكٸن. قازاقستان بٸتٸمگەرشٸلٸك پەن بەيتاراپتىق ساياساتىن ۇستاناتىن ەل رەتٸندە جانجالعا قاتىسۋشى تاراپتاردىڭ ديالوگىن جەڭٸلدەتۋ جەنە دەلدالدىق ەتۋدە ماڭىزدى رٶل اتقارا الادى. قازاقستاننىڭ بەيبٸت كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزۋ تەجٸريبەسٸ بار جەنە شيەلەنٸستٸ شەشۋگە كٶمەكتەسەتٸن تالقىلاۋ مەن شەشٸمدەردٸ ٸزدەۋ الاڭىن ۇسىنا الادى. شىۇ اياسىنداعى ٶزارا ٸس-قيمىل شيەلەنٸستٸ بەيبٸت جولمەن شەشۋگە جەنە ايماقتاعى تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا ىقپال ەتە الادى.
شىن مەنٸندە, شىۇ ەلدەرٸ سامميتتە كەلٸسسٶزدەردٸ ۇيىمداستىرۋ الاڭىن ۇسىناتىن قاقتىعىسقا قاتىسۋشى تاراپتارعا ٷندەۋگە قول قويۋعا تىرىسۋى مٷمكٸن.
سۇحبات العان
كٷنسۇلۋ جاڭبىربايقىزى,
استانا – الماتى – استانا
