Kóp jyldar boiy keńestik júieniń surqiia saiasatynyń kesirinen qazaq jaýyngeriniń erligi baǵalanbai kelgeni ras. Tek 62 jyldan keiin ǵana Raqymjan Qoshqarbaev pen onyń maidandas serigi Grigorii Bolatovtyń birinshi bolyp Reihstagqa jeńis týyn tikkeni moiyndaldy. 1945 jyly 30 sáýirde saǵat 14.25-te Berlinde bolǵan oqiǵa tarihta máńgi qalmaq.
"Ákem ózin erlik jasadym dep sanamaityn"
Astanada batyrdyń qurmetine eskertkish bar. Aty ańyzǵa ainalǵan jaýyngerdiń qolynda Jeńis týy biikten jelbireidi. Eskertkish janynan ótken saiyn qaharmannyń ór tulǵasyna kóz tastaǵan ár adam onyń erligine bas ietini anyq.
"Al ákem bolsa ózin erlik jasady dep sanamaityn. Ol jolym bolyp, reihstagqa jeńis týyn tigý týraly buiryq berilgen alǵashqylardyń biri edim dep aitatyn. "Meniń ornymda basqa bireý bolsa, ol da meniń istegenimdi ister edi" dep aityp otyratyn maǵan", — dep áńgimeledi batyrdyń qyzy Áliia Qoshqarbaeva.
Reihstagqa tý tikken kún
"Biz reihstagqa jaqyndaǵan kezde men qyzyl jalaýdy jazyp jiberdim de, onyń buryshyna siia qaryndashpen bizdiń polktiń 674-shi nómirin jáne "Leitenant Qoshqarbaev, qatardaǵy jaýynger Býlatov" dep aty-jónimizdi jazdym", — 60-shy jyldardaǵy aq-qara tústi arhiv kadrlarynan sóilep otyrǵan Raqymjan Qoshqarbaev 1945 jyly 30 sáýirde reihstagqa tý tigýge barǵan sátin eske alady. – Bolatov maǵan "Leitenant joldas, aty-jónimizdi jazǵanyńyz durys boldy, áitpese, bizdi óltirip tastasa, eshkim bizdiń osynda jetkenimizdi, bizdiń kim, qandai polktan ekenimizdi bilmes edi" dedi. Men "Grisha, biz ólýge emes, jaýyngerlik tapsyrmany oryndaýǵa, qyzyl týdy tigýge bara jatqan joqpyz ba? Ekeýimiz týǵan baýyrlardai bolyp kettik, meniń balalar úiinde óskenimdi bilesiń ǵoi"…Shaiqas 2 mamyrǵa deiin jalǵasty, osy kezden bastap 30 sáýir meniń ekinshi týǵan kúnim bolyp ketti".
Pýtinge jedelhat: "Tarihi ádildik ornasyn!"
On eki jyl buryn 2005 jyly 7 mamyrda tarihshy Bolat Asanov Resei prezidenti Vladimir Pýtinge jedelhat joldap, leitenant Qoshqarbaevqa qatysty tarihi ádildikti ornatýdy ótinedi.
"Kantariia men Egorov birinshi bolyp týdy tikkender degen ańyzǵa shúbá keltirý men úshin yńǵaisyz, — deidi Bolat Asanov, — biraq Reihstagqa týdy 1945 jyly 30 sáýirde Berlin ýaqyty boiynsha saǵat 14.25-te Raqymjan Qoshqarbaev pen Grigorii Bolatov tikti. Bul týraly Levitan búkilálemdik radio boiynsha habarlady. Jáne bul derekti dáleldeitin kóptegen qujattar bar. Ótken jyly «Halyqtar dostyǵy» jýrnalynda jeńis týyn tikken jaýyngerlerdiń taǵydyryna qatty alańdaǵan 150-shi diviziianyń aǵa leitenanty, belgili keńes jazýshysy Vasilii Sýbbotinniń kúndeligi jaryq kórdi. Ol bylai dep jazǵan: «Árine, Qoshqarbaev pen Bolatov qolyna jaýyngerlik týyn ustap kóterilgende, reihstagqa tigý úshin berilgen resmi tý týraly eshteńe bilgen joq. Olar bári kúni buryn belgili ekeninen beihabar edi. Ekeýi qazyp tastalǵan, gúrsildep atylyp, jarylyp jatqan alańmen asqan ójettilikpen jorǵalap ótti. Olar tikken tý shyn máninde birinshi edi. Sondyqtan diviziianyń saiasi bólimi Áskeri keńestiń týyn umytyp, reihstagqa jeńis týyn tikken ekeýi dep moiyndap, jaýyngerlik basylymda osylai dep jazyldy ("Voin rodiny" – 3-5 mamyr 1945j.). Biraq Jeńis Týy bolyp ekeýiniń jalaýy emes, "№5" tý bolyp tanyldy. Endi qazir eńbektegen baladan eńkeigen qariiaǵa deiin Bolatov pen Qoshqarbaevty emes, Kantariia men Egorovty biledi…"
2005 jyly shildede Reseidiń áskeri tarih institýty Asanovtyń jedelhatyna jaýap jazyp jiberedi.
Resei áskeri tarih institýtynyń Bolat Asanovqa joldaǵan hatynan úzindi:
"RF Qorǵanys ministrligi áskeri tarih institýtynyń qyzmetkerleri Sizdiń jerlesińiz, leitenant Raqymjan Qoshqarbaev erliginiń qujat túrinde dáleli bar ekenin anyqtady. 150-atqyshtar diviziiasynyń 674-atqyshtar polkiniń komandiri 1945 jyly 6 mamyrda ony «Keńes Odaǵynyń Batyry" ataǵyna usyndy. Onyń marapattaý qaǵazynan: "29.04.1945 jyly vzvod alǵashqylardyń qatarynda Shpree ózeninen ótip, jaýdyń keskilesken urysyna des bermei, 30.04.1945 jyly reihstagqa basyp kirip, Jeńis týyn tikti». 150-shi atqyshtar diviziiasynyń komandirleri men 79-shy korpýs komandiriniń tujyrymy: "Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alýǵa laiyqty". Biraq 1-shi Belorýs maidanynyń 3-shi soqqy armiiasynyń áskeri qolbasshysynyń 8.6.1945 j. №0121 buiryǵymen leitenant Qoshqarbaev KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezidiýmynyń atynan nemis basqynshylarymen shaiqasta áskeri tapsyrmalardy múltiksiz oryndap, batyrlyq pen ójettilik tanytqany úshin "Qyzyl Tý" ordenimen marapattaldy".
Shyndyq qap túbinde jatpaidy
2005 jyly 15 shildede Reihstagqa birinshi bolyp tý tikkenderge qatysty máseleniń túiini tarqap, sońǵy núkte qoiyldy. Biraq eki batyr ózderi erliginiń resmi túrde moiyndalǵanyn bilmei dúnieden ótti — Bolatov 1973 jyly, al Qoshqarbaev 1988 jyly ómirden ozdy.
"Ákem ishindegisin sezdirmeitin, tipti keide erliginiń moiyndalǵany nemese moiyndalmaǵany oǵan báribir sekildi kórinetin. Esh ýaqytta "men erlik jasadym" dep keýdesin urmaǵan adam. Jaqsy áke, jaqsy jar, jaqsy dos bola bildi… Ómirdi óte qatty jaqsy kóretin. Dostary kóp bolatyn, kúnde úige qonaq kelýshi edi", — deidi qyzy Áliia.
"Kinodaǵy soǵys ómir aqiqatynan alys"
Qoshqarbaevtar otbasynda jyl saiyn 9 mamyrda jeńis meiramy úlken qýanyshpen toilanady. "Keń dastarhan jaiyp, qurmetti qonaqtardy kútetinbiz" dep eske alady ardagerdiń qyzy. Biraq ákesi esh ýaqytta soǵys týraly áńgime qozǵamaǵan eken.
"Ákem árqashan bul kúni ustamdy, sabyrly bolyp, óz sezimin bildirtpeitin. Ishinde ne baryn aitý qiyn edi. Soǵys ony osyndai adam qylyp shyńdady dep oilaimyn. Toǵyzynshy mamyrda ákem túrli sharalarǵa shaqyratynyn, úige qonaqtar keletinin biletin…biraq eshqashan oi túbinde jatqan sózderimen, ásirese soǵys týraly oilarymen bólispeitin – eshqashan ondai bolǵan emes", — dedi ol.
Buǵan qosa, qyzynyń aitýynsha, Raqymjan Qoshqarbaev soǵys týraly filmderdi kórmegen eken.
"Ákem kinodaǵynyń bári ertegi, soǵysta bári múldem basqasha boldy dep aitatyn. Negizi, meniń ákem ǵana emes, soǵysta bolǵandardyń kópshiligi soǵys týraly filmderdi kórmeidi. Ákem tek "Osvobojdenie" degen bir filmdi ǵana kórgen edi. Bári shýlap kórgen bul kinoda ákem kóp dúnie burmalanǵanyn aitty", — dep erekshe tebirenispen aiaqtady áńgimesin batyrdyń qyzy.
Mineki, dál Jeńis aldynda, soǵystyń sońǵy kúnderi basyn qaterge tigip, reihstag ústinde jeńis týyn jelbiretken er jaýynger osyndai adam bolǵan…
