كٶپ جىلدار بويى كەڭەستٸك جٷيەنٸڭ سۇرقييا ساياساتىنىڭ كەسٸرٸنەن قازاق جاۋىنگەرٸنٸڭ ەرلٸگٸ باعالانباي كەلگەنٸ راس. تەك 62 جىلدان كەيٸن عانا راقىمجان قوشقارباەۆ پەن ونىڭ مايدانداس سەرٸگٸ گريگوريي بولاتوۆتىڭ بٸرٸنشٸ بولىپ رەيحستاگقا جەڭٸس تۋىن تٸككەنٸ مويىندالدى. 1945 جىلى 30 سەۋٸردە ساعات 14.25-تە بەرليندە بولعان وقيعا تاريحتا مەڭگٸ قالماق.
"ەكەم ٶزٸن ەرلٸك جاسادىم دەپ سانامايتىن"
استانادا باتىردىڭ قۇرمەتٸنە ەسكەرتكٸش بار. اتى اڭىزعا اينالعان جاۋىنگەردٸڭ قولىندا جەڭٸس تۋى بيٸكتەن جەلبٸرەيدٸ. ەسكەرتكٸش جانىنان ٶتكەن سايىن قاھارماننىڭ ٶر تۇلعاسىنا كٶز تاستاعان ەر ادام ونىڭ ەرلٸگٸنە باس يەتٸنٸ انىق.
"ال ەكەم بولسا ٶزٸن ەرلٸك جاسادى دەپ سانامايتىن. ول جولىم بولىپ, رەيحستاگقا جەڭٸس تۋىن تٸگۋ تۋرالى بۇيرىق بەرٸلگەن العاشقىلاردىڭ بٸرٸ ەدٸم دەپ ايتاتىن. "مەنٸڭ ورنىمدا باسقا بٸرەۋ بولسا, ول دا مەنٸڭ ٸستەگەنٸمدٸ ٸستەر ەدٸ" دەپ ايتىپ وتىراتىن ماعان", — دەپ ەڭگٸمەلەدٸ باتىردىڭ قىزى ەلييا قوشقارباەۆا.
رەيحستاگقا تۋ تٸككەن كٷن
"بٸز رەيحستاگقا جاقىنداعان كەزدە مەن قىزىل جالاۋدى جازىپ جٸبەردٸم دە, ونىڭ بۇرىشىنا سييا قارىنداشپەن بٸزدٸڭ پولكتٸڭ 674-شٸ نٶمٸرٸن جەنە "لەيتەنانت قوشقارباەۆ, قاتارداعى جاۋىنگەر بۋلاتوۆ" دەپ اتى-جٶنٸمٸزدٸ جازدىم", — 60-شى جىلدارداعى اق-قارا تٷستٸ ارحيۆ كادرلارىنان سٶيلەپ وتىرعان راقىمجان قوشقارباەۆ 1945 جىلى 30 سەۋٸردە رەيحستاگقا تۋ تٸگۋگە بارعان سەتٸن ەسكە الادى. – بولاتوۆ ماعان "لەيتەنانت جولداس, اتى-جٶنٸمٸزدٸ جازعانىڭىز دۇرىس بولدى, ەيتپەسە, بٸزدٸ ٶلتٸرٸپ تاستاسا, ەشكٸم بٸزدٸڭ وسىندا جەتكەنٸمٸزدٸ, بٸزدٸڭ كٸم, قانداي پولكتان ەكەنٸمٸزدٸ بٸلمەس ەدٸ" دەدٸ. مەن "گريشا, بٸز ٶلۋگە ەمەس, جاۋىنگەرلٸك تاپسىرمانى ورىنداۋعا, قىزىل تۋدى تٸگۋگە بارا جاتقان جوقپىز با? ەكەۋٸمٸز تۋعان باۋىرلارداي بولىپ كەتتٸك, مەنٸڭ بالالار ٷيٸندە ٶسكەنٸمدٸ بٸلەسٸڭ عوي"…شايقاس 2 مامىرعا دەيٸن جالعاستى, وسى كەزدەن باستاپ 30 سەۋٸر مەنٸڭ ەكٸنشٸ تۋعان كٷنٸم بولىپ كەتتٸ".
پۋتينگە جەدەلحات: "تاريحي ەدٸلدٸك ورناسىن!"
ون ەكٸ جىل بۇرىن 2005 جىلى 7 مامىردا تاريحشى بولات اسانوۆ رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتينگە جەدەلحات جولداپ, لەيتەنانت قوشقارباەۆقا قاتىستى تاريحي ەدٸلدٸكتٸ ورناتۋدى ٶتٸنەدٸ.
"كانتارييا مەن ەگوروۆ بٸرٸنشٸ بولىپ تۋدى تٸككەندەر دەگەن اڭىزعا شٷبە كەلتٸرۋ مەن ٷشٸن ىڭعايسىز, — دەيدٸ بولات اسانوۆ, — بٸراق رەيحستاگقا تۋدى 1945 جىلى 30 سەۋٸردە بەرلين ۋاقىتى بويىنشا ساعات 14.25-تە راقىمجان قوشقارباەۆ پەن گريگوريي بولاتوۆ تٸكتٸ. بۇل تۋرالى لەۆيتان بٷكٸلەلەمدٸك راديو بويىنشا حابارلادى. جەنە بۇل دەرەكتٸ دەلەلدەيتٸن كٶپتەگەن قۇجاتتار بار. ٶتكەن جىلى «حالىقتار دوستىعى» جۋرنالىندا جەڭٸس تۋىن تٸككەن جاۋىنگەرلەردٸڭ تاعىدىرىنا قاتتى الاڭداعان 150-شٸ ديۆيزييانىڭ اعا لەيتەنانتى, بەلگٸلٸ كەڭەس جازۋشىسى ۆاسيليي سۋببوتيننٸڭ كٷندەلٸگٸ جارىق كٶردٸ. ول بىلاي دەپ جازعان: «ەرينە, قوشقارباەۆ پەن بولاتوۆ قولىنا جاۋىنگەرلٸك تۋىن ۇستاپ كٶتەرٸلگەندە, رەيحستاگقا تٸگۋ ٷشٸن بەرٸلگەن رەسمي تۋ تۋرالى ەشتەڭە بٸلگەن جوق. ولار بەرٸ كٷنٸ بۇرىن بەلگٸلٸ ەكەنٸنەن بەيحابار ەدٸ. ەكەۋٸ قازىپ تاستالعان, گٷرسٸلدەپ اتىلىپ, جارىلىپ جاتقان الاڭمەن اسقان ٶجەتتٸلٸكپەن جورعالاپ ٶتتٸ. ولار تٸككەن تۋ شىن مەنٸندە بٸرٸنشٸ ەدٸ. سوندىقتان ديۆيزييانىڭ ساياسي بٶلٸمٸ ەسكەري كەڭەستٸڭ تۋىن ۇمىتىپ, رەيحستاگقا جەڭٸس تۋىن تٸككەن ەكەۋٸ دەپ مويىنداپ, جاۋىنگەرلٸك باسىلىمدا وسىلاي دەپ جازىلدى ("ۆوين رودينى" – 3-5 مامىر 1945ج.). بٸراق جەڭٸس تۋى بولىپ ەكەۋٸنٸڭ جالاۋى ەمەس, "№5" تۋ بولىپ تانىلدى. ەندٸ قازٸر ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن قاريياعا دەيٸن بولاتوۆ پەن قوشقارباەۆتى ەمەس, كانتارييا مەن ەگوروۆتى بٸلەدٸ…"
2005 جىلى شٸلدەدە رەسەيدٸڭ ەسكەري تاريح ينستيتۋتى اسانوۆتىڭ جەدەلحاتىنا جاۋاپ جازىپ جٸبەرەدٸ.
رەسەي ەسكەري تاريح ينستيتۋتىنىڭ بولات اسانوۆقا جولداعان حاتىنان ٷزٸندٸ:
"رف قورعانىس مينيسترلٸگٸ ەسكەري تاريح ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ سٸزدٸڭ جەرلەسٸڭٸز, لەيتەنانت راقىمجان قوشقارباەۆ ەرلٸگٸنٸڭ قۇجات تٷرٸندە دەلەلٸ بار ەكەنٸن انىقتادى. 150-اتقىشتار ديۆيزيياسىنىڭ 674-اتقىشتار پولكٸنٸڭ كومانديرٸ 1945 جىلى 6 مامىردا ونى «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى" اتاعىنا ۇسىندى. ونىڭ ماراپاتتاۋ قاعازىنان: "29.04.1945 جىلى ۆزۆود العاشقىلاردىڭ قاتارىندا شپرەە ٶزەنٸنەن ٶتٸپ, جاۋدىڭ كەسكٸلەسكەن ۇرىسىنا دەس بەرمەي, 30.04.1945 جىلى رەيحستاگقا باسىپ كٸرٸپ, جەڭٸس تۋىن تٸكتٸ». 150-شٸ اتقىشتار ديۆيزيياسىنىڭ كومانديرلەرٸ مەن 79-شى كورپۋس كومانديرٸنٸڭ تۇجىرىمى: "كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الۋعا لايىقتى". بٸراق 1-شٸ بەلورۋس مايدانىنىڭ 3-شٸ سوققى ارميياسىنىڭ ەسكەري قولباسشىسىنىڭ 8.6.1945 ج. №0121 بۇيرىعىمەن لەيتەنانت قوشقارباەۆ كسرو جوعارعى كەڭەسٸ پرەزيديۋمىنىڭ اتىنان نەمٸس باسقىنشىلارىمەن شايقاستا ەسكەري تاپسىرمالاردى مٷلتٸكسٸز ورىنداپ, باتىرلىق پەن ٶجەتتٸلٸك تانىتقانى ٷشٸن "قىزىل تۋ" وردەنٸمەن ماراپاتتالدى".
شىندىق قاپ تٷبٸندە جاتپايدى
2005 جىلى 15 شٸلدەدە رەيحستاگقا بٸرٸنشٸ بولىپ تۋ تٸككەندەرگە قاتىستى مەسەلەنٸڭ تٷيٸنٸ تارقاپ, سوڭعى نٷكتە قويىلدى. بٸراق ەكٸ باتىر ٶزدەرٸ ەرلٸگٸنٸڭ رەسمي تٷردە مويىندالعانىن بٸلمەي دٷنيەدەن ٶتتٸ — بولاتوۆ 1973 جىلى, ال قوشقارباەۆ 1988 جىلى ٶمٸردەن وزدى.
"ەكەم ٸشٸندەگٸسٸن سەزدٸرمەيتٸن, تٸپتٸ كەيدە ەرلٸگٸنٸڭ مويىندالعانى نەمەسە مويىندالماعانى وعان بەرٸبٸر سەكٸلدٸ كٶرٸنەتٸن. ەش ۋاقىتتا "مەن ەرلٸك جاسادىم" دەپ كەۋدەسٸن ۇرماعان ادام. جاقسى ەكە, جاقسى جار, جاقسى دوس بولا بٸلدٸ… ٶمٸردٸ ٶتە قاتتى جاقسى كٶرەتٸن. دوستارى كٶپ بولاتىن, كٷندە ٷيگە قوناق كەلۋشٸ ەدٸ", — دەيدٸ قىزى ەلييا.
"كينوداعى سوعىس ٶمٸر اقيقاتىنان الىس"
قوشقارباەۆتار وتباسىندا جىل سايىن 9 مامىردا جەڭٸس مەيرامى ٷلكەن قۋانىشپەن تويلانادى. "كەڭ داستارحان جايىپ, قۇرمەتتٸ قوناقتاردى كٷتەتٸنبٸز" دەپ ەسكە الادى ارداگەردٸڭ قىزى. بٸراق ەكەسٸ ەش ۋاقىتتا سوعىس تۋرالى ەڭگٸمە قوزعاماعان ەكەن.
"ەكەم ەرقاشان بۇل كٷنٸ ۇستامدى, سابىرلى بولىپ, ٶز سەزٸمٸن بٸلدٸرتپەيتٸن. ٸشٸندە نە بارىن ايتۋ قيىن ەدٸ. سوعىس ونى وسىنداي ادام قىلىپ شىڭدادى دەپ ويلايمىن. توعىزىنشى مامىردا ەكەم تٷرلٸ شارالارعا شاقىراتىنىن, ٷيگە قوناقتار كەلەتٸنٸن بٸلەتٸن…بٸراق ەشقاشان وي تٷبٸندە جاتقان سٶزدەرٸمەن, ەسٸرەسە سوعىس تۋرالى ويلارىمەن بٶلٸسپەيتٸن – ەشقاشان ونداي بولعان ەمەس", — دەدٸ ول.
بۇعان قوسا, قىزىنىڭ ايتۋىنشا, راقىمجان قوشقارباەۆ سوعىس تۋرالى فيلمدەردٸ كٶرمەگەن ەكەن.
"ەكەم كينوداعىنىڭ بەرٸ ەرتەگٸ, سوعىستا بەرٸ مٷلدەم باسقاشا بولدى دەپ ايتاتىن. نەگٸزٸ, مەنٸڭ ەكەم عانا ەمەس, سوعىستا بولعانداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ سوعىس تۋرالى فيلمدەردٸ كٶرمەيدٸ. ەكەم تەك "وسۆوبوجدەنيە" دەگەن بٸر فيلمدٸ عانا كٶرگەن ەدٸ. بەرٸ شۋلاپ كٶرگەن بۇل كينودا ەكەم كٶپ دٷنيە بۇرمالانعانىن ايتتى", — دەپ ەرەكشە تەبٸرەنٸسپەن اياقتادى ەڭگٸمەسٸن باتىردىڭ قىزى.
مٸنەكي, دەل جەڭٸس الدىندا, سوعىستىڭ سوڭعى كٷندەرٸ باسىن قاتەرگە تٸگٸپ, رەيحستاگ ٷستٸندە جەڭٸس تۋىن جەلبٸرەتكەن ەر جاۋىنگەر وسىنداي ادام بولعان…
