Jazýshy Rahymjan Otarbaevtyń «Shyńǵyshannyń kóz jasy» hikaiatynyń ideiasy
Ádebietshi retinde tereńine súńgip, marjanyn terý áste ońaiǵa túspegen bul hikaiat Rahań jazýshylyǵynyń kemeline kelip, ábden tolysqan shaǵynda dúniege kelgen.
Adamnan keletin barlyq zulymdyq ataýlyny qan sorǵalaǵan qaiqy qylyshynyń mysymen jasqap, pandora jáshigine qaiyra qýyp tyqqan tylsym tulǵa bolmasa, mynaý raqymsyz álemnen ólimin jasyryp ketýdi oiǵa alar ma edi?!
Ańyz artynan ańyz týdy. Hatqa qaldyrylǵan deregi az. Sóitse de, ol týraly jazylǵan dúnie barshylyq. Tini álsiz tirshilik taitalasynda túbi bir túrki álemi uly qahannyń shyǵý tegine qatysty óz «Babyl munarasyn» soǵýda...
Tóńireginde órshigen daýdyń jalańdaǵan jalynyna qanatym kúiip qalady-aý demesten, Rahańdai jazýshy nelikten Shyńǵyshan obrazyna sonshalyq qyzyǵýshylyq tanytty?
Bul suraqqa tap basyp jaýap berý úshin, aldymen, jazýshynyń «Qyr mozaikalary», «Altyn balyq», «Aina», «Aiaqtalmaǵan hikaia», «Nobelden qalǵan mura», «Atyraý-Almaty poezy», t.b. áńgimelerin oqyp alý kerek siiaqty. Atalǵan áńgimelerinde jazýshy bir júieden ekinshisine ótýdegi májbúrli beiimdelýdiń tragediialyq saldaryn tereń sezine, osynaý kósh júre túzelgenge deiingi qalyptasý protsesin qamtityn ólara kezeńniń súiinishten góri, kúiinishi basym bolatynyn shynaiy jasalǵan obrazdar arqyly anyq kórsetip beredi. Aitalyq, suraǵan tilekterin múltiksiz oryndasa da, aýǵa túsken altyn balyqty teńizine jiberýdi oiǵa da almaǵan erli-zaiyptylardyń ashkózdigin, sheteldikterdiń qoinynda jatqan toǵyz qyzdy jónge salamyz dep baryp, ózderi ońbai taiaq jep qaitqan «namysqoi» jigitterdiń áreketin, t.b. sýretteýde satiranyń ashy ýyty seziledi. Rahań áńgimelerinde kúlki de, iýmor da bar. Kez-kelgen dialogty jandandyryp jiberetin odaǵailardan ulttyq órnektiń qońyr iisi ańqidy. Naryqtyń jańa tártibin meńgermegen hám meńgerýge de tyryspaityn beiqam, ia ózdi-ózin aldaýǵa áýes, márttik qasietti joǵaltqan keiipkerlerdiń áreketi boiamasyz da shynaiy. Bai, munaily ólkege aqshaly kelimsekter qaptap kelip jatsa – qarsylyq kórsetý, áreket jasaýdy oiǵa da almaidy, olai etýge naryqtyq saýaty da, aqshasy da joq.
Alaida, jazýshy oqyrmanyn úmitsizdikke uryndyrýdan aýlaq. Kúldire otyryp, oilandyrady. «Bizdiń aýyldyń amazonkalary» áńgimesinde qasietten jurdai bolǵan bir keiipkerin qorqaýǵa ainaldyryp jiberip, allegoriiany sátti paidalansa, aqshanyń býyna pisken investorlardyń milliondaryn jutyp alyp, bir tamshy munai bermei bos qaitarǵan Jer-Anany «tiriltýinde» grotesk bar.
«Osy biz kóshpendiniń uly rýhyn qai tusta joǵalttyq? Adamshylyq pen izgilikke emes, mansap pen bailyqqa kózsiz umtyldyrǵan myna zaman qai orǵa aparyp jyǵady?» – jazýshynyń júregin qan jylatqan shyǵarmalarynyń ideiasy – «Rahańnyń kóz jasy» osy bolsa kerek.
Áńgimelerinde piǵyl-áreketi zamanyna sai keiipkerler galereiasyn jasai otyryp, Rahymjan Otarbaev áne-mine qara daýyldai tónip kele jatqan jahandaný tendentsiiasynyń qazaqqa ákeler qasiretin aldyn-ala boljaidy.
Qazaqty ult retinde saqtap qalatyn kóshpendiniń asqaq rýhyn tynbai izdeýi alań kóńil jazýshyny «Shyńǵyshannyń kóz jasyn» jazýǵa alyp kelgendei.
Hikaiat – boiyna san jumbaqty jasyrǵan erekshe dúnie. Sheber qoldanylǵan ádebi ádis-tásilder sol qupiialardyń sheshimin tabýǵa jeteleitin kilt ispettes. Á degennen qaitalaý ádisiniń kóptigi baiqalady.
Ásirese, «ajdaha», «aran» sózderiniń qaita-qaita qoldanylýy tegin emes: «Urynarǵa qara tappai kele jatqan qalyń ásker «aran» qazǵysy kelgen»(154-bet); «Birmoiyndai shaýyp, aldyńdy orai ótkende ajdahanyń aýzyndai bop aran ázir tursa she?»(160-bet); «Birden jutyp qoiǵaly tur. Aýzyn ashqan aran osy!»(210-bet), t.b.
Tilińmen, dilińmen qosa, qasietti jerińdi, táýelsiz eldigińdi jalmap qoiýdy kózdeitin jahandaný órkenietiniń toiymsyz arany osy hám tótennen tónetin qaýipti ajdaha da dál osynyń ózi!
Shyńǵyshan – tarihtan ornyn oiyp alǵan dańqty qolbasshy, kúlli adamzattyń izgilikke bet burýyna tikelei yqpal etken kórnekti qairatker. Ókinishke orai, osy kezge deiin onyń qanquily, qatygez qahan obrazy birjaqty dáriptelip keldi. Osy sebepten, hikaiat taqyrybyn stereotip sińisti miymyz birden qabyldai qoimaǵany da ras, talaiymyzǵa: «Shyńǵyshan da jylaýshy ma edi?» degen oidyń sap ete qalǵany anyq. Alaida, shyǵarma ideiasynyń júgi aýyr ekenin joǵaryda aityp óttik, asylynda, taqyrypty taǵy bir maǵynasynda «Joǵalǵan kóshpendi rýhynyń kóz jasy» desek, qatelespeimiz.
Álqissa, sózimiz dáleldi bolsyn, avtor atalmysh hikaiatynda, eń aldymen, túrki tekti negizimizdiń túpki tamyryn tynbai izdeitini ras jáne de ony jelden júirik sáigúlik sipatynda tabady:
«Quiryq-jaly súzilgen myń sáigúlik myń tarapqa bas bermei aǵyzyp bara jatyr eken deidi...»
Erkindik pen sulýlyq qana emes, quryq kórmegen asaýlyq, shet-shegi joq keńistik pen saf tazalyq aiqyn kóringen dál osy ǵajaiyp sýretti avtor hikaiattaǵy segiz bólimniń basynda qaitalap berýi tegin emes. Sebebi, qaitalaý ádisiniń basty qyzmeti de sol – obrazdy detaldiń basty missiiasyna oqyrman kóńilin aýdarý.
Kóńildi qulazytatyny, túiindi taraýda osynaý sulýlyqtan qur eles qana qalady:
«Quiryq jaly súzilgen sáigúlikter qaida ketken?! Myń qumyrsqa myń taraptan ózine qarai qujynap kele jatqany nesi?! Aýlaq! Aýlaq menen!»
Osy eki fragmentti biriktirer bolsaq, erteńgi kúni jahandaný iirimine jutylyp ketýden qutqaryp qalatyn uly rýhty izdeý ideiasy taǵy da aiqyndala qalady.
«Shyńǵyshannyń kóz jasy» hikaiaty – jańa zaman ádebietiniń iri jazýshysy Rahymjan Otarbaev shyǵarmalarynyń ishindegi eń bir salmaǵy aýyry ekenin aittyq. Qatpary qalyń bul týyndyǵa ádebi jaǵynan tereńdeý – óz erkińmen tuńǵiyqqa shym batý, tarihi jaǵynan birdeńe dep pikir bildirý – jalań qolmen shoq kóseý, shyrqyraǵan janyń kózińe kórinip, qylpyldaǵan ótkirdiń júzimen júrip ótý. Shyńǵyshan tulǵasy tóńireginde qyzý aitys-tartys kórigi qyzyp turǵan kezeńde onyń obrazyn jańasha jasaýǵa, basqa qyrynan kórsetýge kim-kimniń de júregi daýalai qoimasy anyq. Alaida, keibir minezdi daryn ieleriniń ótkir qalamyn qylyshtai jalańdatyp, ot pen sýdyń ortasyna qoiyp ketý úshin jaratylatynyn mynaý jaryq dúnie áldeqashan moiyndaǵan-dúr.
Qasietti qara sózdiń kiesi daryǵan Rahańdai qalam iesi úshin oqyrmanyn sóz magiiasymen matap alý túkke turmaityny ras, biraq avtordyń bul hikaiatty jazýda kózdegeni – qyran qanaty jetpes shyńnan áldeqaida biik, jańǵyryq jetpes quzdan nesheme kez tereń.
Hikaiat tarihi jáne ádebi – qos órimnen turady, jazýshy osy ekeýin qoidyń shiki quiryǵymen mailaǵandai, iin qandyra, shiyrlai esedi. Sol siiaqty, Shyńǵyshanǵa qatysty basqa tarihi derekterdi qoldanǵanda, avtordyń jiti muqiiattylyǵy men asqan jaýapkershiligi kórinedi.
Shyǵarmada tereń mándi filosofiialyq maǵyna, keibir tustarynda mistikalyq sipattyń kórinisi bar, osy siiaqty, kórkemdik ádis-tásilderdiń alýandyǵy bir bólek áńgime.
Alaida, bul – «Shyńǵyshannyń kóz jasy» hikaiaty jaiyndaǵy kelesi maqalamyzdyń júgi ekenin ańdata ketkim keledi.
Anar Qabylqaq,
ádebiettanýshy
