جازۋشى راحىمجان وتارباەۆتىڭ «شىڭعىسحاننىڭ كٶز جاسى» حيكاياتىنىڭ يدەياسى
ەدەبيەتشٸ رەتٸندە تەرەڭٸنە سٷڭگٸپ, مارجانىن تەرۋ ەستە وڭايعا تٷسپەگەن بۇل حيكايات راحاڭ جازۋشىلىعىنىڭ كەمەلٸنە كەلٸپ, ەبدەن تولىسقان شاعىندا دٷنيەگە كەلگەن.
ادامنان كەلەتٸن بارلىق زۇلىمدىق اتاۋلىنى قان سورعالاعان قايقى قىلىشىنىڭ مىسىمەن جاسقاپ, پاندورا جەشٸگٸنە قايىرا قۋىپ تىققان تىلسىم تۇلعا بولماسا, مىناۋ راقىمسىز ەلەمنەن ٶلٸمٸن جاسىرىپ كەتۋدٸ ويعا الار ما ەدٸ?!
اڭىز ارتىنان اڭىز تۋدى. حاتقا قالدىرىلعان دەرەگٸ از. سٶيتسە دە, ول تۋرالى جازىلعان دٷنيە بارشىلىق. تٸنٸ ەلسٸز تٸرشٸلٸك تايتالاسىندا تٷبٸ بٸر تٷركٸ ەلەمٸ ۇلى قاھاننىڭ شىعۋ تەگٸنە قاتىستى ٶز «بابىل مۇناراسىن» سوعۋدا...
تٶڭٸرەگٸندە ٶرشٸگەن داۋدىڭ جالاڭداعان جالىنىنا قاناتىم كٷيٸپ قالادى-اۋ دەمەستەن, راحاڭداي جازۋشى نەلٸكتەن شىڭعىسحان وبرازىنا سونشالىق قىزىعۋشىلىق تانىتتى?
بۇل سۇراققا تاپ باسىپ جاۋاپ بەرۋ ٷشٸن, الدىمەن, جازۋشىنىڭ «قىر موزايكالارى», «التىن بالىق», «اينا», «اياقتالماعان حيكايا», «نوبەلدەن قالعان مۇرا», «اتىراۋ-الماتى پوەزى», ت.ب. ەڭگٸمەلەرٸن وقىپ الۋ كەرەك سيياقتى. اتالعان ەڭگٸمەلەرٸندە جازۋشى بٸر جٷيەدەن ەكٸنشٸسٸنە ٶتۋدەگٸ مەجبٷرلٸ بەيٸمدەلۋدٸڭ تراگەدييالىق سالدارىن تەرەڭ سەزٸنە, وسىناۋ كٶش جٷرە تٷزەلگەنگە دەيٸنگٸ قالىپتاسۋ پروتسەسٸن قامتيتىن ٶلارا كەزەڭنٸڭ سٷيٸنٸشتەن گٶرٸ, كٷيٸنٸشٸ باسىم بولاتىنىن شىنايى جاسالعان وبرازدار ارقىلى انىق كٶرسەتٸپ بەرەدٸ. ايتالىق, سۇراعان تٸلەكتەرٸن مٷلتٸكسٸز ورىنداسا دا, اۋعا تٷسكەن التىن بالىقتى تەڭٸزٸنە جٸبەرۋدٸ ويعا دا الماعان ەرلٸ-زايىپتىلاردىڭ اشكٶزدٸگٸن, شەتەلدٸكتەردٸڭ قوينىندا جاتقان توعىز قىزدى جٶنگە سالامىز دەپ بارىپ, ٶزدەرٸ وڭباي تاياق جەپ قايتقان «نامىسقوي» جٸگٸتتەردٸڭ ەرەكەتٸن, ت.ب. سۋرەتتەۋدە ساتيرانىڭ اششى ۋىتى سەزٸلەدٸ. راحاڭ ەڭگٸمەلەرٸندە كٷلكٸ دە, يۋمور دا بار. كەز-كەلگەن ديالوگتى جانداندىرىپ جٸبەرەتٸن وداعايلاردان ۇلتتىق ٶرنەكتٸڭ قوڭىر يٸسٸ اڭقيدى. نارىقتىڭ جاڭا تەرتٸبٸن مەڭگەرمەگەن ھەم مەڭگەرۋگە دە تىرىسپايتىن بەيقام, يا ٶزدٸ-ٶزٸن الداۋعا ەۋەس, مەرتتٸك قاسيەتتٸ جوعالتقان كەيٸپكەرلەردٸڭ ەرەكەتٸ بوياماسىز دا شىنايى. باي, مۇنايلى ٶلكەگە اقشالى كەلٸمسەكتەر قاپتاپ كەلٸپ جاتسا – قارسىلىق كٶرسەتۋ, ەرەكەت جاساۋدى ويعا دا المايدى, ولاي ەتۋگە نارىقتىق ساۋاتى دا, اقشاسى دا جوق.
الايدا, جازۋشى وقىرمانىن ٷمٸتسٸزدٸككە ۇرىندىرۋدان اۋلاق. كٷلدٸرە وتىرىپ, ويلاندىرادى. «بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ امازونكالارى» ەڭگٸمەسٸندە قاسيەتتەن جۇرداي بولعان بٸر كەيٸپكەرٸن قورقاۋعا اينالدىرىپ جٸبەرٸپ, اللەگورييانى سەتتٸ پايدالانسا, اقشانىڭ بۋىنا پٸسكەن ينۆەستورلاردىڭ ميلليوندارىن جۇتىپ الىپ, بٸر تامشى مۇناي بەرمەي بوس قايتارعان جەر-انانى «تٸرٸلتۋٸندە» گروتەسك بار.
«وسى بٸز كٶشپەندٸنٸڭ ۇلى رۋحىن قاي تۇستا جوعالتتىق? ادامشىلىق پەن ٸزگٸلٸككە ەمەس, مانساپ پەن بايلىققا كٶزسٸز ۇمتىلدىرعان مىنا زامان قاي ورعا اپارىپ جىعادى?» – جازۋشىنىڭ جٷرەگٸن قان جىلاتقان شىعارمالارىنىڭ يدەياسى – «راحاڭنىڭ كٶز جاسى» وسى بولسا كەرەك.
ەڭگٸمەلەرٸندە پيعىل-ەرەكەتٸ زامانىنا ساي كەيٸپكەرلەر گالەرەياسىن جاساي وتىرىپ, راحىمجان وتارباەۆ ەنە-مٸنە قارا داۋىلداي تٶنٸپ كەلە جاتقان جاھاندانۋ تەندەنتسيياسىنىڭ قازاققا ەكەلەر قاسٸرەتٸن الدىن-الا بولجايدى.
قازاقتى ۇلت رەتٸندە ساقتاپ قالاتىن كٶشپەندٸنٸڭ اسقاق رۋحىن تىنباي ٸزدەۋٸ الاڭ كٶڭٸل جازۋشىنى «شىڭعىسحاننىڭ كٶز جاسىن» جازۋعا الىپ كەلگەندەي.
حيكايات – بويىنا سان جۇمباقتى جاسىرعان ەرەكشە دٷنيە. شەبەر قولدانىلعان ەدەبي ەدٸس-تەسٸلدەر سول قۇپييالاردىڭ شەشٸمٸن تابۋعا جەتەلەيتٸن كٸلت ٸسپەتتەس. ە دەگەننەن قايتالاۋ ەدٸسٸنٸڭ كٶپتٸگٸ بايقالادى.
ەسٸرەسە, «اجداھا», «اران» سٶزدەرٸنٸڭ قايتا-قايتا قولدانىلۋى تەگٸن ەمەس: «ۇرىنارعا قارا تاپپاي كەلە جاتقان قالىڭ ەسكەر «اران» قازعىسى كەلگەن»(154-بەت); «بٸرمويىنداي شاۋىپ, الدىڭدى وراي ٶتكەندە اجداھانىڭ اۋزىنداي بوپ اران ەزٸر تۇرسا شە?»(160-بەت); «بٸردەن جۇتىپ قويعالى تۇر. اۋزىن اشقان اران وسى!»(210-بەت), ت.ب.
تٸلٸڭمەن, دٸلٸڭمەن قوسا, قاسيەتتٸ جەرٸڭدٸ, تەۋەلسٸز ەلدٸگٸڭدٸ جالماپ قويۋدى كٶزدەيتٸن جاھاندانۋ ٶركەنيەتٸنٸڭ تويىمسىز ارانى وسى ھەم تٶتەننەن تٶنەتٸن قاۋٸپتٸ اجداھا دا دەل وسىنىڭ ٶزٸ!
شىڭعىسحان – تاريحتان ورنىن ويىپ العان داڭقتى قولباسشى, كٷللٸ ادامزاتتىڭ ٸزگٸلٸككە بەت بۇرۋىنا تٸكەلەي ىقپال ەتكەن كٶرنەكتٸ قايراتكەر. ٶكٸنٸشكە وراي, وسى كەزگە دەيٸن ونىڭ قانقۇيلى, قاتىگەز قاھان وبرازى بٸرجاقتى دەرٸپتەلٸپ كەلدٸ. وسى سەبەپتەن, حيكايات تاقىرىبىن ستەرەوتيپ سٸڭٸستٸ ميىمىز بٸردەن قابىلداي قويماعانى دا راس, تالايىمىزعا: «شىڭعىسحان دا جىلاۋشى ما ەدٸ?» دەگەن ويدىڭ ساپ ەتە قالعانى انىق. الايدا, شىعارما يدەياسىنىڭ جٷگٸ اۋىر ەكەنٸن جوعارىدا ايتىپ ٶتتٸك, اسىلىندا, تاقىرىپتى تاعى بٸر ماعىناسىندا «جوعالعان كٶشپەندٸ رۋحىنىڭ كٶز جاسى» دەسەك, قاتەلەسپەيمٸز.
ەلقيسسا, سٶزٸمٸز دەلەلدٸ بولسىن, اۆتور اتالمىش حيكاياتىندا, ەڭ الدىمەن, تٷركٸ تەكتٸ نەگٸزٸمٸزدٸڭ تٷپكٸ تامىرىن تىنباي ٸزدەيتٸنٸ راس جەنە دە ونى جەلدەن جٷيرٸك سەيگٷلٸك سيپاتىندا تابادى:
«قۇيرىق-جالى سٷزٸلگەن مىڭ سەيگٷلٸك مىڭ تاراپقا باس بەرمەي اعىزىپ بارا جاتىر ەكەن دەيدٸ...»
ەركٸندٸك پەن سۇلۋلىق قانا ەمەس, قۇرىق كٶرمەگەن اساۋلىق, شەت-شەگٸ جوق كەڭٸستٸك پەن ساف تازالىق ايقىن كٶرٸنگەن دەل وسى عاجايىپ سۋرەتتٸ اۆتور حيكاياتتاعى سەگٸز بٶلٸمنٸڭ باسىندا قايتالاپ بەرۋٸ تەگٸن ەمەس. سەبەبٸ, قايتالاۋ ەدٸسٸنٸڭ باستى قىزمەتٸ دە سول – وبرازدى دەتالدٸڭ باستى ميسسيياسىنا وقىرمان كٶڭٸلٸن اۋدارۋ.
كٶڭٸلدٸ قۇلازىتاتىنى, تٷيٸندٸ تاراۋدا وسىناۋ سۇلۋلىقتان قۇر ەلەس قانا قالادى:
«قۇيرىق جالى سٷزٸلگەن سەيگٷلٸكتەر قايدا كەتكەن?! مىڭ قۇمىرسقا مىڭ تاراپتان ٶزٸنە قاراي قۇجىناپ كەلە جاتقانى نەسٸ?! اۋلاق! اۋلاق مەنەن!»
وسى ەكٸ فراگمەنتتٸ بٸرٸكتٸرەر بولساق, ەرتەڭگٸ كٷنٸ جاھاندانۋ يٸرٸمٸنە جۇتىلىپ كەتۋدەن قۇتقارىپ قالاتىن ۇلى رۋحتى ٸزدەۋ يدەياسى تاعى دا ايقىندالا قالادى.
«شىڭعىسحاننىڭ كٶز جاسى» حيكاياتى – جاڭا زامان ەدەبيەتٸنٸڭ ٸرٸ جازۋشىسى راحىمجان وتارباەۆ شىعارمالارىنىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ بٸر سالماعى اۋىرى ەكەنٸن ايتتىق. قاتپارى قالىڭ بۇل تۋىندىعا ەدەبي جاعىنان تەرەڭدەۋ – ٶز ەركٸڭمەن تۇڭعيىققا شىم باتۋ, تاريحي جاعىنان بٸردەڭە دەپ پٸكٸر بٸلدٸرۋ – جالاڭ قولمەن شوق كٶسەۋ, شىرقىراعان جانىڭ كٶزٸڭە كٶرٸنٸپ, قىلپىلداعان ٶتكٸردٸڭ جٷزٸمەن جٷرٸپ ٶتۋ. شىڭعىسحان تۇلعاسى تٶڭٸرەگٸندە قىزۋ ايتىس-تارتىس كٶرٸگٸ قىزىپ تۇرعان كەزەڭدە ونىڭ وبرازىن جاڭاشا جاساۋعا, باسقا قىرىنان كٶرسەتۋگە كٸم-كٸمنٸڭ دە جٷرەگٸ داۋالاي قويماسى انىق. الايدا, كەيبٸر مٸنەزدٸ دارىن يەلەرٸنٸڭ ٶتكٸر قالامىن قىلىشتاي جالاڭداتىپ, وت پەن سۋدىڭ ورتاسىنا قويىپ كەتۋ ٷشٸن جاراتىلاتىنىن مىناۋ جارىق دٷنيە ەلدەقاشان مويىنداعان-دٷر.
قاسيەتتٸ قارا سٶزدٸڭ كيەسٸ دارىعان راحاڭداي قالام يەسٸ ٷشٸن وقىرمانىن سٶز ماگيياسىمەن ماتاپ الۋ تٷككە تۇرمايتىنى راس, بٸراق اۆتوردىڭ بۇل حيكاياتتى جازۋدا كٶزدەگەنٸ – قىران قاناتى جەتپەس شىڭنان ەلدەقايدا بيٸك, جاڭعىرىق جەتپەس قۇزدان نەشەمە كەز تەرەڭ.
حيكايات تاريحي جەنە ەدەبي – قوس ٶرٸمنەن تۇرادى, جازۋشى وسى ەكەۋٸن قويدىڭ شيكٸ قۇيرىعىمەن مايلاعانداي, يٸن قاندىرا, شيىرلاي ەسەدٸ. سول سيياقتى, شىڭعىسحانعا قاتىستى باسقا تاريحي دەرەكتەردٸ قولدانعاندا, اۆتوردىڭ جٸتٸ مۇقيياتتىلىعى مەن اسقان جاۋاپكەرشٸلٸگٸ كٶرٸنەدٸ.
شىعارمادا تەرەڭ مەندٸ فيلوسوفييالىق ماعىنا, كەيبٸر تۇستارىندا ميستيكالىق سيپاتتىڭ كٶرٸنٸسٸ بار, وسى سيياقتى, كٶركەمدٸك ەدٸس-تەسٸلدەردٸڭ الۋاندىعى بٸر بٶلەك ەڭگٸمە.
الايدا, بۇل – «شىڭعىسحاننىڭ كٶز جاسى» حيكاياتى جايىنداعى كەلەسٸ ماقالامىزدىڭ جٷگٸ ەكەنٸن اڭداتا كەتكٸم كەلەدٸ.
انار قابىلقاق,
ەدەبيەتتانۋشى
