«Prezidenttik institýt: Qazaqstandyq model». Osy taqyrypta elimizde birneshe jyl qatarynan halyqaralyq parlamenttik konferentsiia ótip kelgeni belgili.
2019 jyly ótken bul konferentsiia jumysyna QR Parlamenti Senaty men Májilisiniń depýtattary, Ázerbaijan, Bolgariia, Túrkiia, Tatarstan, Qyrǵyzstan, Mońǵoliia, Serbiia, Frantsiia parlamentariileriniń ókilderi qatysty. Táýelsiz Qazaqstan týraly halyqaralyq deńgeide dialog quratyn aitýly forýmda 2020 jyly bizdiń elimizde prezidenttik basqarý institýtynyń qurylǵanyna týra 30 jyl tolatyny atap ótilgen. Bul bizdiń egemen elimiz úshin aitýly beles jáne tarihi kezeń. Osyǵan orai, elge belgili tulǵalardyń pikirin bilgen edik.
SERGEI TEREShENKO, Qazaqstannyń Eńbek Eri, Memeleket jáne qoǵam qairatkeri:
Osy 30 jylda barlyq reformalar joǵary deńgeide oryndalyp, bizdiń Qazaqstanymyz az ýaqyttyń ishinde saiasi, ekonomikalyq jáne áleýmettik tabysty elge ainaldy. Bul Táýelsiz Qazaqstannyń negizin qalaýshy, Tuńǵysh Prezidentimiz - Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń kóregen saiasatynyń, batyl qadamynyń jáne birligi jarasqan halqymyzdyń eren eńbeginiń jemisi ekendigi sózsiz. Sol jetistikterdi Elbasynyń bastamalaryn Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jalǵastyryp, elimizdiń strategiialyq josparlaryn ári qarai júzege asyrýda.
Ózimniń eńbek jolym men ómirbaianyma arnalǵan «Týǵan jerim – meniń altyn besigim» kitabymda sol kózben kórgenderimdi jan – jaqty baiandap shyqqanmyn. Táýelsizdik jyldary prezidenttik basqarý júiesimen ómir súrip kele jatqan Qazaqstan álemge ózin tek jaqsy jaǵynan kórsetti. Bul júie damý men alǵa basýdyń kepiline ainaldy deýge de bolady. Qazaqstan burynǵy Keńes Odaǵy taraǵannan keiin óz táýelsizdigin jariialady. Al óziniń irgeli memleket retinde damý jolynda prezidenttik basqarý júiesiniń tek jemisin jedi. Bul Qazaqstan úshin eń durys, eń úzdik tańdaý bolǵany sózsiz. Álemde prezidenttik basqarýdy tańdaǵan kóptegen damyǵan elder bar. Ol elder de qaryshtap damyp barady. Osy ýaqyt ishinde respýblikalyq basqarý formasyna kóshken memleketterdiń basym kópshiliginde Prezident laýazymy engizilýi onyń ómirsheńdigin jáne institýttyq-saiasi jetilgendigin kórsetedi. Meniń oiymsha, bul jerdegi másele eldi basqaratyn adamǵa kóp bailanysty. Táýelsiz Qazaqstannyń qalyptasýynda elimizdiń tuńǵysh prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń atqarǵan eńbegi erekshe. Birinshiden, Qazaqstan basshysy – memlekettiń negizin quraýshy tulǵa. Ol óz elin Keńes Odaǵynyń kúireýi, Aziialyq daǵdarys jáne sońǵy jyldardaǵy jahandyq quldyraýdan aman alyp shyqqan kóshbasshy. Mysalǵa, 2007-2008 jyldardaǵy jahandyq daǵdarystan Qazaqstan birinshi bolyp shyqty. Ekinshiden, Qazaqstannyń barlyq kórshileri azamat soǵysy men turlaýsyz tóńkeristerdi bastan keshse de, N.Á.Nazarbaev qandy qaqtyǵystarǵa jol bergen joq. Kerisinshe, kópultty jáne kópkonfessiialy Qazaqstan beibitshilikti saqtap, halqynyń ómir súrý deńgeiin kóterdi. Qazaqstanda prezidenttik institýt KSRO-nyń qulaýynan biraz buryn qalyptasa bastady. 1990 jylǵy 24 sáýirde Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Qazaq KSR-iniń Prezidenti laýazymyn belgileý jáne Qazaq KSR-iniń Konstitýtsiiasyna tiisti ózgerister engizý týraly Zań qabyldady. Zań memlekettik biliktiń joǵary organdarynyń júiesinde Prezidenttiń mártebesin, sondai-aq onyń ókilettikterin belgiledi.
1991 jyly 1 jeltoqsanda Qazaqstan halqy birinshi ret búkilhalyqtyq sailaýda el prezidentin sailady. Sailaýshylardyń 88,2% kelip, 98,7% daýyspen Tuńǵysh Prezident N.Á.Nazarbaev jeńiske jetti. Qazaqstan jalpyǵa birdei sailaý barysynda Tuńǵysh Prezidentti sailap, joǵary bilikti uiymdastyrý men onyń is-qimylynyń jahandyq tájiribesin úilesimdi qabyldady. Qazaqstan Respýblikasynyń táýelsizdigi jariialanǵan sátten bastap prezidenttik institýt qalyptasýynyń ekinshi kezeńi bastalady. Bul kezeńdegi basty nárse – Prezident táýelsiz memlekettiń basshysyna ainaldy. Memlekettik biliktiń zań shyǵarýshy, atqarýshy jáne sot tarmaqtaryna bólinýi printsipiniń ornyqtyrylýyna bailanysty Prezident memlekettiń Basshysy ǵana emes, sonymen birge respýblikanyń atqarýshy biliginiń de Basshysy dep tanyldy.
Táýelsiz Qazaqstanda ultaralyq tatýlyq memlekettik saiasattyń basty qaǵidatyna, Elbasynyń ómirlik ustanymyna ainaldy. Osy jyldar ishinde Qazaqstan halqy Assambleiasynyń institýtsionaldyq qurylymy nyǵaiyp, qoǵamdy uiystyrýshy áleýeti tolysty. Ol halyq diplomatiiasynyń mańyzdy kúretamyryna ainaldy.
Elbasynyń belsendi syrtqy saiasi qyzmetiniń arqasynda Qazaqstan iadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartty, Semei iadrolyq synaq poligony jabyldy, Qazaqstan óz jerin iadrolyq qarýdan azat dep jariialady, iadrolyq derjavalardan kepildik aldy. Iadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartý – Qazaqstan halqyn ajal qushaǵynan qutqaryp, beibitsúigish El retinde halyqaralyq qoǵamdastyqta bedelin kóterdi. Poligondy jabý arqyly Prezident, eń aldymen, halyqtyń basqa jurttardan kem emes jaǵdaida ómir súre alatynyna kóz jetkizdi. Kóptiń rýhyn kóterdi. Bir jaǵynan, Keńes Odaǵy kezinde tek shikizat kózi retinde ǵana qarastyrylyp kelgen Qazaqstan týraly uǵymdy ózgertti.
N.Á.Nazarbaev ózin halyqtyq Prezident retinde ǵana emes, sonymen birge «semserden soqa soqqan saiasatker» atanyp, búkil álem qol soqqan dúniejúzilik deńgeidegi basshy retinde de kórsete bildi. Al Qazaqstan bolsa iadrolyq qarýdy taratpaý jáne iadrolyq synaqtarǵa tyiym salý týraly shartqa qosylyp, antiiadrolyq qozǵalystyń tanymal kóshbasshylarynyń birine ainaldy.
Prezidenttik institýt Qazaqstannyń syrtqy saiasatyn júrgizýdiń basty quralyna ainaldy. Alǵashynda, syrtqy saiasat baǵytynda kadrlar tapshy bolǵan kezde bul jumys Prezidenttiń moinyna júkteldi. Kópvektorly, kóp baǵytty dáiekti de boljamdy saiasattyń negizin salýda halyqaralyq deńgeidegi basty tulǵa Elbasy boldy. Prezidenttiń bedeli Qazaqstannyń bedeline jumys istedi.
ÁMIRHAN RAQYMJANOV
Elbasy kitaphanasynyń direktory, saiasi ǵylymdar doktory, professor
2019 jyldyń 19 naýryzynda Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti – Elbasymyz N.Á. Nazarbaev tek Qazaqstan úshin ǵana emes, álemdik saiasatta da jańǵyryq týǵyzǵan mańyzdy Úndeýin jariialady. Elbasymyzdyń óz ókilettigin toqtatý týraly taǵdyrly sheshimi – álemdik tarihtyń kúnparaǵyna ozyq saiasi mádeniettiń, naǵyz patriotizm men tereń kemeńgerliktiń jarqyn úlgisi retinde jazylary sózsiz.
Osy arada, Elbasymyz óz ókilettiligin toqtatyp qana qoimai, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap jetken jetistikterdi ári qarai jalǵastyratyn sabaqtastyqtyń da negizin qalady. Ol elimizde bolyp jatqan protsessterdiń barlyǵymen jan-jaqty habardar, barlyq jaǵdaidy biletin bilikti de tájiribeli memlekettik qairatker Qasym-Jomart Toqaevty Qazaqstandy álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qatarynan qosý mindetin jalǵastyratyn tulǵa retinde usyndy. Sol jylǵy 9 maýsym kúni ótken sailaýda Qazaqstan halqy Q.K.Toqaevty prezident etip sailady. Óz kezeginde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev sailaýaldy baǵdarlamalarynda da, Qazaqstan halqyna arnalǵan Joldaýynda da Elbasy saiasatynyń sabaqtastyǵyn saqtap, júieli reformalar júrgizý arqyly Táýelsizdiktiń jetistikterin eselep, elimizdi damýdyń sapaly kezeńine shyǵaratynyn ataǵan bolatyn.
Osy oraida, Elbasy N.Á.Nazarbaev ta elimizdiń aldynda turǵan mindetterdi júzege asyrýdan tys qalmaidy. Joǵaryda atap ótken Úndeýinde Elbasymyz Qazaqstan halqyna «... ózderińizben birge bolamyn. Elimizdiń, halqymyzdyń qamy – meniń múddem bolyp qala beredi», - degen bolatyn. Elbasynyń osy sózderiniń normativtik-quqyqtyq negizi bar ekenin de atap ótkim keledi. «Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy týraly» Konstitýtsiialyq zańǵa sáikes Tuńǵysh Prezidentke, onyń biregei tarihi missiiasyna orai, Qazaqstan halqyna jáne memlekettik organdarǵa mindetti túrde qarastyrylýǵa tiis bastamalar joldaýǵa, Parlament aldynda, Úkimet otyrystarynda sóz sóileýge, Qaýipsizdik Keńesti jáne Qazaqstan halqy Assambleiasyn basqarýǵa, Konstitýtsiialyq keńes quramyna enýge ómirlik quqyq berilgen. Sonymen qatar, Nursultan Ábishuly Nazarbaev elimizdegi eń iri saiasi kúsh – «Nur Otan» partiiasynyń tóraǵasy bolyp tabylady.
Táýelsiz memleket qurýdaǵy Tuńǵysh Prezident Nursultan Nazarbaev strategiiasynyń ereksheligi ol azattyqtyń alǵashqy kúninen bastap eldegi ekonomikalyq kúrdeli jaǵdaiǵa qaramastan jastardy qoldaý saiasatyna basa nazar aýdardy.
Qazaqstan halqy búgingi jetistikterine, eń aldymen, qasterli Táýelsizdigine Tuńǵysh Prezidentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń qajyrly eńbeginiń arqasynda qol jetkizdi. Sondyqtan, qazaq memlekettiliginiń negizin qalaǵan Elbasynyń jolyn jalǵastyrý – jastardyń paryzy. Osyny Elbasymyzdyń 2020 jyldyń 19 naýryzyndaǵy úndeýinde jastarǵa arnalǵan myna sózderi dáleldei túsedi: «Táýelsiz Qazaqstanymyzdy, ortaq Otanymyzdy, Máńgilik elimizdi saqtai bilińizder. Bul – bizdiń halqymyz, bizdiń uly babalarymyzdyń jeri. Otanymyz da, jerimiz de bir. Halqymyzdyń dostyǵy men birligin, bir-birimizge degen senimdi saqtap, elimizdegi árbir azamattyń tól mádenieti men dástúrin qurmettei bilińizder». Elbasymyzdyń osy sózderin árbir jas eshqashan umytpaýy tiis dep esepteimin.
Taǵy bir aita keter jait, kezinde EQYU-nyń Astana sammitinde qabyldanǵan Astana deklaratsiiasy men «Astana rýhy» uǵymy senim, kelisim, toleranttylyq pen alýantúrliliktiń birligi qaǵidattaryna negizdelgen álemdik qurylysqa barshanyń birlese umtylysynyń rámizine ainalyp, halyqaralyq saiasi leksikonǵa senimdi túrde endi. Eldiń syrtqy saiasaty onyń ishki saiasatynyń jalǵasy dep eseptesek, onda 2017 jyldyń basynan bastap BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolý, al 2018 jyldyń qańtar aiynda oǵan tóraǵalyq etý, dúniejúzilik EKSPO kórmesin ótkizýdiń ózi elimizdiń álemdegi ornyn kórsetedi.
.jpeg)