پرەزيدەنتتٸك ينستيتۋت: قازاقستاندىق مودەل - دامۋ مەن ٶركەندەۋ جولى

«پرەزيدەنتتٸك ينستيتۋت: قازاقستاندىق مودەل». وسى تاقىرىپتا ەلٸمٸزدە بٸرنەشە جىل قاتارىنان حالىقارالىق پارلامەنتتٸك كونفەرەنتسييا ٶتٸپ كەلگەنٸ بەلگٸلٸ.

2019 جىلى ٶتكەن بۇل كونفەرەنتسييا جۇمىسىنا قر پارلامەنتٸ سەناتى مەن مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتتارى, ەزەربايجان, بولگارييا, تٷركييا, تاتارستان, قىرعىزستان, موڭعولييا, سەربييا, فرانتسييا پارلامەنتارييلەرٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ قاتىستى. تەۋەلسٸز قازاقستان تۋرالى حالىقارالىق دەڭگەيدە ديالوگ قۇراتىن ايتۋلى فورۋمدا 2020 جىلى بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلعانىنا تۋرا 30 جىل تولاتىنى اتاپ ٶتٸلگەن. بۇل بٸزدٸڭ ەگەمەن ەلٸمٸز ٷشٸن ايتۋلى بەلەس جەنە تاريحي كەزەڭ. وسىعان وراي, ەلگە بەلگٸلٸ تۇلعالاردىڭ پٸكٸرٸن بٸلگەن ەدٸك. 

سەرگەي تەرەششەنكو, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ, مەمەلەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ:

وسى 30 جىلدا بارلىق رەفورمالار جوعارى دەڭگەيدە ورىندالىپ, بٸزدٸڭ قازاقستانىمىز از ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك تابىستى ەلگە اينالدى. بۇل تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى, تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز - ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كٶرەگەن ساياساتىنىڭ, باتىل قادامىنىڭ جەنە بٸرلٸگٸ جاراسقان حالقىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگٸنٸڭ جەمٸسٸ ەكەندٸگٸ سٶزسٸز. سول جەتٸستٸكتەردٸ ەلباسىنىڭ باستامالارىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جالعاستىرىپ, ەلٸمٸزدٸڭ ستراتەگييالىق جوسپارلارىن ەرٸ قاراي جٷزەگە اسىرۋدا. 

ٶزٸمنٸڭ ەڭبەك جولىم مەن ٶمٸربايانىما ارنالعان «تۋعان جەرٸم – مەنٸڭ التىن بەسٸگٸم» كٸتابىمدا سول كٶزبەن كٶرگەندەرٸمدٸ جان – جاقتى بايانداپ شىققانمىن. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸمەن ٶمٸر سٷرٸپ كەلە جاتقان قازاقستان ەلەمگە ٶزٸن تەك جاقسى جاعىنان كٶرسەتتٸ. بۇل جٷيە دامۋ مەن العا باسۋدىڭ كەپٸلٸنە اينالدى دەۋگە دە بولادى. قازاقستان بۇرىنعى كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيٸن ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالادى. ال ٶزٸنٸڭ ٸرگەلٸ مەملەكەت رەتٸندە دامۋ جولىندا پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ تەك جەمٸسٸن جەدٸ. بۇل قازاقستان ٷشٸن ەڭ دۇرىس, ەڭ ٷزدٸك تاڭداۋ بولعانى سٶزسٸز. ەلەمدە پرەزيدەنتتٸك باسقارۋدى تاڭداعان كٶپتەگەن دامىعان ەلدەر بار. ول ەلدەر دە قارىشتاپ دامىپ بارادى. وسى ۋاقىت ٸشٸندە رەسپۋبليكالىق باسقارۋ فورماسىنا كٶشكەن مەملەكەتتەردٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸندە پرەزيدەنت لاۋازىمى ەنگٸزٸلۋٸ ونىڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸن جەنە ينستيتۋتتىق-ساياسي جەتٸلگەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ. مەنٸڭ ويىمشا, بۇل جەردەگٸ مەسەلە ەلدٸ باسقاراتىن ادامعا كٶپ بايلانىستى. تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋىندا ەلٸمٸزدٸڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتقارعان ەڭبەگٸ ەرەكشە. بٸرٸنشٸدەن, قازاقستان باسشىسى – مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸن قۇراۋشى تۇلعا. ول ٶز ەلٸن كەڭەس وداعىنىڭ كٷيرەۋٸ, ازييالىق داعدارىس جەنە سوڭعى جىلدارداعى جاھاندىق قۇلدىراۋدان امان الىپ شىققان كٶشباسشى. مىسالعا, 2007-2008 جىلدارداعى جاھاندىق داعدارىستان قازاقستان بٸرٸنشٸ بولىپ شىقتى. ەكٸنشٸدەن, قازاقستاننىڭ بارلىق كٶرشٸلەرٸ ازامات سوعىسى مەن تۇرلاۋسىز تٶڭكەرٸستەردٸ باستان كەشسە دە, ن.ە.نازارباەۆ قاندى قاقتىعىستارعا جول بەرگەن جوق. كەرٸسٸنشە, كٶپۇلتتى جەنە كٶپكونفەسسييالى قازاقستان بەيبٸتشٸلٸكتٸ ساقتاپ, حالقىنىڭ ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸن كٶتەردٸ. قازاقستاندا پرەزيدەنتتٸك ينستيتۋت كسرو-نىڭ قۇلاۋىنان بٸراز بۇرىن قالىپتاسا باستادى. 1990 جىلعى 24 سەۋٸردە قازاق كسر جوعارعى كەڭەسٸ قازاق كسر-ٸنٸڭ پرەزيدەنتٸ لاۋازىمىن بەلگٸلەۋ جەنە قازاق كسر-ٸنٸڭ كونستيتۋتسيياسىنا تيٸستٸ ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ تۋرالى زاڭ قابىلدادى. زاڭ مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ جوعارى ورگاندارىنىڭ جٷيەسٸندە پرەزيدەنتتٸڭ مەرتەبەسٸن, سونداي-اق ونىڭ ٶكٸلەتتٸكتەرٸن بەلگٸلەدٸ. 

1991 جىلى 1 جەلتوقساندا قازاقستان حالقى بٸرٸنشٸ رەت بٷكٸلحالىقتىق سايلاۋدا ەل پرەزيدەنتٸن سايلادى. سايلاۋشىلاردىڭ 88,2% كەلٸپ, 98,7% داۋىسپەن تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.ە.نازارباەۆ جەڭٸسكە جەتتٸ. قازاقستان جالپىعا بٸردەي سايلاۋ بارىسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸ سايلاپ, جوعارى بيلٸكتٸ ۇيىمداستىرۋ مەن ونىڭ ٸس-قيمىلىنىڭ جاھاندىق تەجٸريبەسٸن ٷيلەسٸمدٸ قابىلدادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ جارييالانعان سەتتەن باستاپ پرەزيدەنتتٸك ينستيتۋت قالىپتاسۋىنىڭ ەكٸنشٸ كەزەڭٸ باستالادى. بۇل كەزەڭدەگٸ باستى نەرسە – پرەزيدەنت تەۋەلسٸز مەملەكەتتٸڭ باسشىسىنا اينالدى. مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جەنە سوت تارماقتارىنا بٶلٸنۋٸ پرينتسيپٸنٸڭ ورنىقتىرىلۋىنا بايلانىستى پرەزيدەنت مەملەكەتتٸڭ باسشىسى عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە رەسپۋبليكانىڭ اتقارۋشى بيلٸگٸنٸڭ دە باسشىسى دەپ تانىلدى. 

تەۋەلسٸز قازاقستاندا ۇلتارالىق تاتۋلىق مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ باستى قاعيداتىنا, ەلباسىنىڭ ٶمٸرلٸك ۇستانىمىنا اينالدى. وسى جىلدار ٸشٸندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىمى نىعايىپ, قوعامدى ۇيىستىرۋشى ەلەۋەتٸ تولىستى. ول حالىق ديپلوماتيياسىنىڭ ماڭىزدى كٷرەتامىرىنا اينالدى.

ەلباسىنىڭ بەلسەندٸ سىرتقى ساياسي قىزمەتٸنٸڭ ارقاسىندا قازاقستان يادرولىق قارۋدان ٶز ەركٸمەن باس تارتتى, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلدى, قازاقستان ٶز جەرٸن يادرولىق قارۋدان ازات دەپ جارييالادى, يادرولىق دەرجاۆالاردان كەپٸلدٸك الدى. يادرولىق قارۋدان ٶز ەركٸمەن باس تارتۋ – قازاقستان حالقىن اجال قۇشاعىنان قۇتقارىپ, بەيبٸتسٷيگٸش ەل رەتٸندە حالىقارالىق قوعامداستىقتا بەدەلٸن كٶتەردٸ. پوليگوندى جابۋ ارقىلى پرەزيدەنت, ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ باسقا جۇرتتاردان كەم ەمەس جاعدايدا ٶمٸر سٷرە الاتىنىنا كٶز جەتكٸزدٸ. كٶپتٸڭ رۋحىن كٶتەردٸ. بٸر جاعىنان, كەڭەس وداعى كەزٸندە تەك شيكٸزات كٶزٸ رەتٸندە عانا قاراستىرىلىپ كەلگەن قازاقستان تۋرالى ۇعىمدى ٶزگەرتتٸ.

ن.ە.نازارباەۆ ٶزٸن حالىقتىق پرەزيدەنت رەتٸندە عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە «سەمسەردەن سوقا سوققان ساياساتكەر» اتانىپ, بٷكٸل ەلەم قول سوققان دٷنيەجٷزٸلٸك دەڭگەيدەگٸ باسشى رەتٸندە دە كٶرسەتە بٸلدٸ. ال قازاقستان بولسا يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جەنە يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قوسىلىپ, انتييادرولىق قوزعالىستىڭ تانىمال كٶشباسشىلارىنىڭ بٸرٸنە اينالدى. 

پرەزيدەنتتٸك ينستيتۋت قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىن جٷرگٸزۋدٸڭ باستى قۇرالىنا اينالدى. العاشىندا, سىرتقى ساياسات باعىتىندا كادرلار تاپشى بولعان كەزدە بۇل جۇمىس پرەزيدەنتتٸڭ موينىنا جٷكتەلدٸ. كٶپۆەكتورلى, كٶپ باعىتتى دەيەكتٸ دە بولجامدى ساياساتتىڭ نەگٸزٸن سالۋدا حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ باستى تۇلعا ەلباسى بولدى. پرەزيدەنتتٸڭ بەدەلٸ قازاقستاننىڭ بەدەلٸنە جۇمىس ٸستەدٸ.

ەمٸرحان راقىمجانوۆ

ەلباسى كٸتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور 

2019 جىلدىڭ 19 ناۋرىزىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسىمىز ن.ە. نازارباەۆ تەك قازاقستان ٷشٸن عانا ەمەس, ەلەمدٸك ساياساتتا دا جاڭعىرىق تۋعىزعان ماڭىزدى ٷندەۋٸن جارييالادى. ەلباسىمىزدىڭ ٶز ٶكٸلەتتٸگٸن توقتاتۋ تۋرالى تاعدىرلى شەشٸمٸ – ەلەمدٸك تاريحتىڭ كٷنپاراعىنا وزىق ساياسي مەدەنيەتتٸڭ, ناعىز پاتريوتيزم مەن تەرەڭ كەمەڭگەرلٸكتٸڭ جارقىن ٷلگٸسٸ رەتٸندە جازىلارى سٶزسٸز. 

وسى ارادا, ەلباسىمىز ٶز ٶكٸلەتتٸلٸگٸن توقتاتىپ قانا قويماي, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ جەتكەن جەتٸستٸكتەردٸ ەرٸ قاراي جالعاستىراتىن ساباقتاستىقتىڭ دا نەگٸزٸن قالادى. ول ەلٸمٸزدە بولىپ جاتقان پروتسەسستەردٸڭ بارلىعىمەن جان-جاقتى حاباردار, بارلىق جاعدايدى بٸلەتٸن بٸلٸكتٸ دە تەجٸريبەلٸ مەملەكەتتٸك قايراتكەر قاسىم-جومارت توقاەۆتى قازاقستاندى ەلەمدەگٸ ەڭ دامىعان 30 ەلدٸڭ قاتارىنان قوسۋ مٸندەتٸن جالعاستىراتىن تۇلعا رەتٸندە ۇسىندى. سول جىلعى 9 ماۋسىم كٷنٸ ٶتكەن سايلاۋدا قازاقستان حالقى ق.ك.توقاەۆتى پرەزيدەنت ەتٸپ سايلادى. ٶز كەزەگٸندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سايلاۋالدى باعدارلامالارىندا دا, قازاقستان حالقىنا ارنالعان جولداۋىندا دا ەلباسى ساياساتىنىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاپ, جٷيەلٸ رەفورمالار جٷرگٸزۋ ارقىلى تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ جەتٸستٸكتەرٸن ەسەلەپ, ەلٸمٸزدٸ دامۋدىڭ ساپالى كەزەڭٸنە شىعاراتىنىن اتاعان بولاتىن.

وسى ورايدا, ەلباسى ن.ە.نازارباەۆ تا ەلٸمٸزدٸڭ الدىندا تۇرعان مٸندەتتەردٸ جٷزەگە اسىرۋدان تىس قالمايدى. جوعارىدا اتاپ ٶتكەن ٷندەۋٸندە ەلباسىمىز قازاقستان حالقىنا «... ٶزدەرٸڭٸزبەن بٸرگە بولامىن. ەلٸمٸزدٸڭ, حالقىمىزدىڭ قامى – مەنٸڭ مٷددەم بولىپ قالا بەرەدٸ», - دەگەن بولاتىن. ەلباسىنىڭ وسى سٶزدەرٸنٸڭ نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق نەگٸزٸ بار ەكەنٸن دە اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى تۋرالى» كونستيتۋتسييالىق زاڭعا سەيكەس تۇڭعىش پرەزيدەنتكە, ونىڭ بٸرەگەي تاريحي ميسسيياسىنا وراي, قازاقستان حالقىنا جەنە مەملەكەتتٸك ورگاندارعا مٸندەتتٸ تٷردە قاراستىرىلۋعا تيٸس باستامالار جولداۋعا, پارلامەنت الدىندا, ٷكٸمەت وتىرىستارىندا سٶز سٶيلەۋگە, قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەستٸ جەنە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن باسقارۋعا, كونستيتۋتسييالىق كەڭەس قۇرامىنا ەنۋگە ٶمٸرلٸك قۇقىق بەرٸلگەن. سونىمەن قاتار, نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ ٸرٸ ساياسي كٷش – «نۇر وتان» پارتيياسىنىڭ تٶراعاسى بولىپ تابىلادى. 

تەۋەلسٸز مەملەكەت قۇرۋداعى تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ستراتەگيياسىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ ول ازاتتىقتىڭ العاشقى كٷنٸنەن باستاپ ەلدەگٸ ەكونوميكالىق كٷردەلٸ جاعدايعا قاراماستان جاستاردى قولداۋ ساياساتىنا باسا نازار اۋداردى. 

قازاقستان حالقى بٷگٸنگٸ جەتٸستٸكتەرٸنە, ەڭ الدىمەن, قاستەرلٸ تەۋەلسٸزدٸگٸنە تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ قاجىرلى ەڭبەگٸنٸڭ ارقاسىندا قول جەتكٸزدٸ. سوندىقتان, قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاعان ەلباسىنىڭ جولىن جالعاستىرۋ – جاستاردىڭ پارىزى. وسىنى ەلباسىمىزدىڭ 2020 جىلدىڭ 19 ناۋرىزىنداعى ٷندەۋٸندە جاستارعا ارنالعان مىنا سٶزدەرٸ دەلەلدەي تٷسەدٸ: «تەۋەلسٸز قازاقستانىمىزدى, ورتاق وتانىمىزدى, مەڭگٸلٸك ەلٸمٸزدٸ ساقتاي بٸلٸڭٸزدەر. بۇل – بٸزدٸڭ حالقىمىز, بٸزدٸڭ ۇلى بابالارىمىزدىڭ جەرٸ. وتانىمىز دا, جەرٸمٸز دە بٸر. حالقىمىزدىڭ دوستىعى مەن بٸرلٸگٸن, بٸر-بٸرٸمٸزگە دەگەن سەنٸمدٸ ساقتاپ, ەلٸمٸزدەگٸ ەربٸر ازاماتتىڭ تٶل مەدەنيەتٸ مەن دەستٷرٸن قۇرمەتتەي بٸلٸڭٸزدەر». ەلباسىمىزدىڭ وسى سٶزدەرٸن ەربٸر جاس ەشقاشان ۇمىتپاۋى تيٸس دەپ ەسەپتەيمٸن.

تاعى بٸر ايتا كەتەر جايت, كەزٸندە ەقىۇ-نىڭ استانا سامميتٸندە قابىلدانعان استانا دەكلاراتسيياسى مەن «استانا رۋحى» ۇعىمى سەنٸم, كەلٸسٸم, تولەرانتتىلىق پەن الۋانتٷرلٸلٸكتٸڭ بٸرلٸگٸ قاعيداتتارىنا نەگٸزدەلگەن ەلەمدٸك قۇرىلىسقا بارشانىڭ بٸرلەسە ۇمتىلىسىنىڭ رەمٸزٸنە اينالىپ, حالىقارالىق ساياسي لەكسيكونعا سەنٸمدٸ تٷردە ەندٸ. ەلدٸڭ سىرتقى ساياساتى ونىڭ ٸشكٸ ساياساتىنىڭ جالعاسى دەپ ەسەپتەسەك, وندا 2017 جىلدىڭ باسىنان باستاپ بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تۇراقتى ەمەس مٷشەسٸ بولۋ, ال 2018 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا وعان تٶراعالىق ەتۋ, دٷنيەجٷزٸلٸك ەكسپو كٶرمەسٸن ٶتكٸزۋدٸڭ ٶزٸ ەلٸمٸزدٸڭ ەلەمدەگٸ ورنىن كٶرسەتەدٸ.

قازاقپارات