Bul tolǵanysymdy basýǵa táýekel etetin basylym shyǵa qoimas, sol sebepti eshkimge salmaq salmastan, osynda – óz paraqshama jariialaiyn dep sheshtim. Kóshirip basam deýshiler bolsa – marhamat. Qarsy emespin. Túptep kelgende, bul bárimizge de qatysty nárse. Osynda turatyn jáne bolashaǵyn Qazaqstanmen bailanystyratyndardyń bárine.
Bul jolǵy aitpaǵym ne? Aitar sózdi prezidenttiń ózi taýyp berdi.
Qasym-Jomart Kemeluly – shyn júrekten qurmetteitin, baǵalaityn adamym – óz sóziniń birinde, ókinishke qarai, kinematografister ortasynda «daý kúsheiip», onyń «ishki aitys-tartysqa ábden bókkenin» aitty. Prezidenttiń bul sózimen tolyq kelisemin. Daýdyń «kúsheigeni» de, ortanyń «aitys-tartysqa bókkeni» de ras. Biraq túsindire ketkendi jón sanaimyn – nege «kúsheidi», nege «bókti»? «Daý-damaidyń» sebepterin prezident sprichraiterleri bile bermese kerek. Sondyqtan, naqty derekterge súiene otyryp, birneshe mysal keltireiin (bul derekter qupiia emes, ekiniń biri ashyp kóre alady). Sonda tek Qasym-Jomart Kemeluly ǵana emes, osy jaittan beihabar jannyń bári de máseleniń jai-japsaryn túsiner degen úmittemin.
— 2019 jyldyń 1 qarashasy kúni NAO GTsPNK (Ulttyq kinony qoldaýdyń memlekettik ortalyǵy) memlekettik satyp alý portalynda «Evraziia Filmprodakshn» JShS-imen (atap aitqanda, onyń direktory Ahmetǵaliev Nurlan Bolatulymen) 69-nomerli shart jasasyp, qol qoiysty. Ortalyq tóraiymynyń jáne atalǵan JShS direktorynyń ákeleriniń atynyń sáikes kelýi kezdeisoq emes. Bul – Gúlnara Bolatqyzy Sársenovanyń týǵan baýyry. Shart 380 mln. teńgege jasalǵan. Aqsha bólingen. Eskerte ketetin bir jait: «Nartai» jobasynyń rejisseri de, prodiýseri de – Sársenovanyń ózi.
Bul jerde memlekettik qyzmetker etikasyna tompaq keletin bir kiltipan bar. Týrasyn aitqanda, Sársenova hanym ne ózdiginen bas tartyp, jeke jobasymen ǵana ainalysýy kerek edi, ne jobany birjola qoiyp, ortalyq tóraiymynyń qyzmetin ǵana atqarýy kerek edi. Ol munyń ekeýin de jasaǵan joq. Meili, ol jaǵyn Sársenova hanymnyń aryna qaldyraiyq.
Ári qarai kettik.
— 2019 jyldyń 10 jeltoqsanynda, qujat boiynsha, shart oryndalǵan. Esep jiberilgen. Aqsha sátimen igerilgen. Alaida munda da bári múltiksiz emes.
Ertesine, «Evraziia» JShS shotyna aqsha túsken soń, 347,5 mln teńge Gúlnara Bolatqyzynyń jeke shotyna aýdarylǵan. Jáne «qarjylai kómektiń qaitarymy» degen ýájben aýdarylǵan. Áitpese bul naqty maqsatqa jumsalýǵa tiis aqsha edi. Eskertip óteiin, bul – biýdjettiń aqshasy bolatyn. Buǵan qaramastan, jiberilgen esepti ministrlik eshbir suraýsyz qabyldap alǵan.
Odan ári jyljiyq.
— Biylǵy 25 mamyrda Sársenova BAQ betinde jalyndy úndeý jariialady. Onda tarihymyzdaǵy osyndai aýyr kezeńde eldiń patrioty bolǵan jón ekenin aita kelip, 380 mln teńgeni ashyq túrde keri qaitarǵan. Biraz ýaqyttan keiin Gúlnara Bolatqyzy, sirá, patriottyq sezimi órship tursa kerek, álgi 380 mln-ǵa taǵy 40 milliondy qosypty...
Osy bir «atymtai jomarttyqtyń» ar jaǵynda áldebir syr jatqanyn ishki túisikpen sezdim. Shynynda da, solai bop shyqty. Sóitsek, sybailas jemorlyqqa qarsy kúres komiteti G.B.Sársenovanyń ústinen qylmystyq is qozǵapty. Alaida Gúlnara Bolatqyzy bul týraly lám dep aýyz ashqan joq. Komitet qyzmetkerleri ony tergeýge shaqyryp, kútip otyrǵanda, ol asqan suńǵylalyq tanytyp, aýrýhanaǵa jata qaldy, tájiribeli advokattary «páleli aqshany qaitaryp qutylǵanyńyz durys» dep aqyl qosty. Sársenova buǵan qulaq asty da, búkil elge jar salyp, álgi aqshadan ádemi qutylmaq boldy.
Jalǵastyramyz.
— 2019 jyldyń 1 qarashasynda NAO GTsPNK men «Bozokfilm» JShS arasynda 71-nomerli memlekettik satyp alý týraly shart jasaldy. «Bozokfilm» jaǵynan shartqa Navkeeva Ainýra qol qoidy. Sharttyń somasy 109 mln teńge. Keiinirek, 2020 jyldyń 18 sáýirinde osy qatysýshylar arasynda memlekettik satyp alý týraly 39-nomerli qosymsha shart jasaldy. Somasy 644 608 150 teńge.
Mundaǵy kiltipan nede? Mynada: Navkeeva Ainýra Beiimbetqyzy – NAO GTsPNK tóraǵasynyń orynbasary Aidarhan Ádilbaevtyń áieli. Buǵan qosa «Bozokfilm» merdigerleriniń qatarynda sol Ádilbaevtyń ózine tiesili «Kanaidar» kompaniiasy da júr.
Ári qarai kettik.
— 2019 jyldyń 2 qarashasynda NAO GTsPNK men «Satai film» kompaniiasy arasynda somasy 500 mln teńge bolatyn 72-nomerli shart jasalǵan. Bul – «Bokser» jobasy. Al sol jyldyń 7 jeltoqsanynda «Satai film» álgi 500 mln-nyń esebin berip te úlgergen. Sonda bir aiǵa da jetpeitin ýaqytta atalǵan kompaniia búkil biýdjetti igerip tastaǵan ba? Onyń ústine, aqsha, ádette, birden, sol kúni aýdaryla salmaidy ǵoi. Tájiribeli kinoger retinde ashyq málimdeimin: bul múlde múmkin emes sharýa. Osynsha aqshany az ýaqyt ishinde igerý aqylǵa syimaidy. Muny kásibi mamandar jaqsy túsinedi.
Alaida sol jyldyń 20 jeltoqsany kúni álgi shartqa qosymsha 22 mln 885 myń teńgege kelisim jasalǵan. Sol baiaǵy «Bokser» jobasy úshin.
Odan ári jyljiyq.
— 2019 jyldyń 20 jeltoqsanynda «Atlas interteinment» JShS-men somasy 20 mln teńge bolatyn 87-nomerli shart jasalǵan. Nege ekeni belgisiz, portalda, Kinony qoldaý ortalyǵynyń paraqshasynda bul shartqa álgi «Bokserdiń» shyǵyn limiti men tehnikalyq spetsifikatsiiasy qystyryla qalypty. Qalaisha bulai bolǵanyn túsindire almaimyn. Munyń artynda da jumbaq ári kúmándi áldene bar.
— 2019 jyldyń 1 qarashasynda «Tanaris prodakshn» JShS-men, direktory S.J.Ázimovpen 75-nomerli shart jasalǵan. Somasy 20 mln. 822 myń 545 teńge. Jobanyń ataýy – «Ustazdyń oralýy». Esep 2019 jyldyń 7 jeltoqsanynda-aq jiberilip qoiylǵan, al filmniń ózi – joq. Túsirilmegen. Jalpy, bul Sergei Jumabaiulyna ábden tán jait. Esimde, 2018 jyly ol «Oralhan Bókei» derekti filmine 19 mln. 943 myń teńge alǵan bolatyn. Qarjynyń jumsalý esebin ministrlik qabyldap aldy, al filmdi kórgen adam joq.
Jalǵastyramyz.
— 2019 jyldyń 28 qazanynda NAO GTsPNK men «Baiahmetov K» IP arasynda somasy 16 mln. 560 myń teńge bolatyn 68-nomerli shart jasalǵan jáne 2020 jyldyń 23 qańtarynda 2-nomerli tap osyndai shart 66 mln. 240 myń teńgege sol Baiahmetovpen jasalǵan. Bul shart GTsPNK ornalasqan ofisti jaldaý úshin jasalǵan. Syrttai qaraǵanda munda turǵan da eshteńe joq bolýy múmkin, biraq azamat Baiahmetov K. – Gúlnara Bolatqyzynyń jeke júrgizýshisi. Jalpy, 36 adamdyq ofisti jaldaý úshin jylyna 66 mln. tóleý de, menińshe, tym artyq sekildi...
Endi Ulttyq kinony qoldaý ortalyǵy qyzmetkerleriniń eńbekaqysy jóninde bir aýyz sóz.
Máselen, ortalyq tóraiymynyń keńesshisi Anna Kachkonyń (shetel azamatshasy) jalaqysy – aiyna 6 mln. 300 myń teńge. Jalaqy mólsheriniń árqily bolýy múmkin ekenimen kelisemin. Árine, mamannyń eńbegi sol jalaqyǵa sai bolsa ǵana. Eger Anna Kachko, aitalyq, Stiven Spilberg bolsa, onyń aqyl-keńesi úshin men budan da kóp tóler edim. Alaida Anna Kachko Spilberg bolmaǵandyqtan, kókeiimde kóp suraq týyndaidy.
Túptep kelgende aitarym:
MVK (vedomstvoaralyq komissiia) tóraiymy bolyp mádeniet ministri Aqtoty Raiymqulova otyr. Filmdi óndiriske jiberý týraly aqyrǵy sheshimge ministr qol qoiady. «Ministrdiń Ulttyq kinony qoldaý ortalyǵynyń qyzmetine degen osynshama beiildi kózqarasyna ne sebep? Qordyń jibergen esepteri nege tez qabyldanady?» degen suraqtar basyma talai ret keldi. Sóitsem, munyń da sebebi bar eken. «Nartai» jobasynyń kompozitory qazirgi Mádeniet jáne sport ministri A.R.Raiymqulova bolyp shyqty.
Endi.
Osy máseleniń astarynda biz bilmeitin talai syr bar dep boljaýǵa, onyń jai-japsaryn suraýǵa, ol saýaldardy eń joǵarǵy jaqqa – máselen, Qasym-Jomart Kemelulyna joldaýǵa haqym bar ma, joq pa? Bar dep oilaimyn. Eger meniń osy jazbada ústirt qana aityp ótkenderim qylmys bolmasa, qylmys degen ne sonda? Eger bul sybailas jemqorlyq bolmasa, onda ne?
Aitpaqshy, Sybailas jemqorlyqqa qarsy kúres komiteti qylmystyq is qozǵady. Ony eshkim japqan joq. Tergeý-tekserý jalǵasýda. Anyqtalyp jatqan jaittardan adam shoshidy. Biraq Ulttyq kinony qoldaý ortalyǵyndaǵy adamdar túk bolmaǵandai óz oryndarynda jumystaryn jalǵastyryp otyr. Muny qalai túsinemiz?
Osyǵan orai aitpaǵym ne?
Eger bilik kinogerlerdiń sózin tyńdamai, ýájine qulaq aspai, mańyzdy oryndarǵa múlde kezdeisoq adamdardy taǵaiyndaýdy jalǵastyra berse, kino qoǵamdastyǵy «ishki aitys-tartysqa bóge túsip», ári qarai da «daýdan» kóz ashpaityn bolady. Sondyqtan da men Raiymqulovanyń, Sársenovanyń, Seiitovanyń, Ádilbaevtyń jáne taǵy basqalardyń taǵaiyndalýy sybailas jemqorlyqty órshitip qana qoimaidy, búkil Qazaqstan mádenietine ziian keltiredi dep esepteimin. Bilik meniń osy sózderimdi eskerip, odan qorytyndy shyǵarmaiynsha bul pikirimnen qaitpaimyn. Osyndai qatelikterdi boldyrmaý kerektigi jóninde, áitpese jemqorlyq qaýpiniń zor ekeni týraly men Prezident mańaiyndaǵy jaýapty adamdarǵa «myń-milon» ret aitqanmyn da. Biraq sózime qulaq asqan jan bolmady. Amal joq, máseleni búkil qoǵam aldyna shyǵaryp, «kórdińizder me, aqyry ne bolǵanyn?» dep ashyq aitýǵa májbúrmin. Rasynda da, Prezident kinoqoǵamdastyqty aiyptasa, kinoqoǵamdastyq osy saýaldardy Prezidentke qoiýǵa haqyly. Saldar degen bar, sebep degen bar. Sebep – kadr saiasatynda jatyr. Ádil iriktei almaýda jatyr. Aramshóp egip alyp, raýshangúl ósip shyǵady dep kútý – aqymaqtyq.
Endi ne isteimiz?
Birinshiden, osynyń bárine toqtaý salý kerek. Esh aqylǵa syimaityn jaittar bolyp jatyr. Kinoqoǵamdastyq bárin kórip-bilip, biraq ańysyn ańdyp qana, únsiz otyr, al bilik eshteńe jasamaidy.
Ekinshiden, menińshe, pitching nátijelerin joiyp, ótinimderdi qaita qaraý qajet. Jáne ony basqa sarapshylar keńesi qaraýǵa tiis. Qazirgi keńes Ulttyq kinony qoldaý ortalyǵy basshylarynyń «bulyńǵyr» áreketteriniń jeteginde ketip, óz qaýqarsyzdyǵyn tanytty.
Sarapshylar keńesine tek kásibi mamandardy ǵana emes, naǵyz ádil, printsipti adamdardy da tartý kerek. Jai ánsheiin qara kóbeitip otyrǵandar ádil tórelik ete almaidy. Ortalyq basshylyǵynyń mádeniet ministriniń ruqsatymen «tyqpalap ótkizgen» solaqai sheshimderine belgili bir dárejede sondai jigersiz sarapshylar da kináli.
Men Ortalyqtyń qazirgi basshylyǵy búkil quramymen ornynan ketýge tiis dep esepteimin.
Men pitching nátijelerin joiýmen birge, búkil usynylǵan ótinimderdi qaita qaraý kerek dep esepteimin, óitkeni talai naǵyz myqty jobalar syrt qalyp qoidy. Sheshýshi kezeńge múlde túsiniksiz biraz nashar kartinalar ótip ketti. Keibir jobalar finalǵa tipti sarapshylar keńesin ainalyp ótti. Iaǵni, kóp nárse sarapshylar bas qosqan kabinette emes, múlde basqa kabinetterde sheshildi. Aqyrynda sarapshylar keńesinde sheshýshi daýys joq bolyp shyqty. Ol tek keńes berýmen nemese pikir qosýmen shekteledi. «Keńesi» men «pikiri» esh eskerilmese, ondai keńestiń keregi ne?
Ári qarai kettik...
Jalǵasy bar...
Ermek TURSYNOV,
Qazaqstan Kinematografister Odaǵynyń tóraǵasy
