Belgili ǵalym, ornitolog, Pýlittser syilyǵynyń iegeri Djared Daimond óziniń «Qarý-jaraqtar, mikrobtar men sharbolat» atty kitabynda bir taǵylymdy tujyrym jasaidy. «Órkeniet Batys Eýraziiadan bastalyp, Batys Eýraziiamen bitpeidi. Bizdiń dáýirimizge deiingi úshinshi myńjyldyqta-aq Eýraziianyń óne boiynda, ózge qurlyqtarda jazba mádenietimen qatar ortalyqtandyrylǵan saiasi bilik, qalalar men óndiris, qolǵa úiretilgen úi janýarlary, metall qarý-jaraq pen eńbek quraldary bolǵan». Dúnie júzi ǵalymdary osy aqiqatty bir aýyzdan maquldap otyr.
Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy búgingi kúni álem tarihnamasynda qalyptasqan osy mazmundas tujyrymdardy jan-jaqty tolyqtyryp, naqtylai túsedi.
«Uly dalanyń jeti qyry» HHI ǵasyrdaǵy tarih ǵylymyna, órkenietter jylnamasyna, otandyq tarihqa qatysty jańa tanymnyń, jańa qundylyqtardyń kókjiegin ashyp berip otyr.
Eń bastysy, Memleket basshysynyń elimizdiń ótkeni men búgini týraly keleli pikiri adamzat damýy úderisin ústirt ári bir jaqty qarastyratyn eýrotsentristik jáne basqa da ustanymdardan áldeqaida biik tur.
Jasyratyny joq, biz táýelsiz Qazaqstan tarihynyń ustynyn áýel basta eýrotsentristik, keńestik mazmunda sipattaýǵa májbúr boldyq. Onyń da obektivti sebepteri bar ekeni túsinikti. Ǵasyrlarǵa ulasqan otarshyldyq, bodandyq saldarynan Eýraziianyń kindigindegi kóshpendilerdiń órkeniet jylnamasy joǵalýǵa ainaldy, tutas bir ult tarihynyń jarqyn betteri kómeski tartty. Sonyń kesirinen qanshama urpaqtyń býyny óz ata-tegin primitivti qoǵam men varvarlar qaýymynan ósip-óngen jurt esebinde qabyldaityn deńgeige jetti. Bul naǵyz tragediia edi.
Tarihqa qiianat júrmeýi tiis. Sonyń ishinde qazaq tarih ǵylymyndaǵy olqylyqtardyń ornyn toltyratyn ýaqyt jetti. Prezident óz maqalasyna osy shetin máseleni ózek etip otyr: «Búginde tól tarihymyzǵa oń kózqaras kerek. Biraq qandai da bir tarihi oqiǵany tańdamaly jáne koniýnktýralyq turǵydan ǵana sipattaýmen shektelýge bolmaidy. Aq pen qara – bir-birinen ajyramaityn uǵymdar. Bular ózara birleskende jeke adamdardyń da, tutas halyqtardyń da ómirine qaitalanbas reńk beredi».
Mine, sol arqyly táýelsiz elimizdiń shynaiy, boiamasyz makrotarihy jasalady. Ol makrotarih osydan 550 jyl buryn qurylǵan Qazaq handyǵynan bastalmaidy, onyń myń jyldyq, bes myń jyldyq júrip ótken soqpaq joly, taǵdyr-talaiy bar. Iaǵni, Elbasy jazǵandai, tarihqa degen durys ustanym ult shejiresindegi osyndai kúrmeýi qiyn máselelerdi sheshýge múmkindik týǵyzady.
Memleket basshysy aityp otyrǵan kóshpendilerdiń «Jeti jetistigi» – Qazaqstannyń, qazaq jerinde myńdaǵan jyldar boiy ómir súrgen halyqtardyń adamzattyń damýyna qosqan erekshe, baǵa jetpes úlesi. Al biz osy ýaqytqa deiin bul týraly ashyp aitýǵa da imenip keldik.
Memleket basshysy maqalasynda tarih ǵylymynyń basymdyqtarymen qosa, onyń ádistemesin, alty baǵyttaǵy keshendi praktikalyq is-sharalardy usynyp otyr. «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy sheńberinde júzege asyrylatyn bul is-sharalar halyqtyń, jas urpaqtyń dúnietanymynyń negizin, irgetasyn qalaityn bolady.
Elbasy maqalasyn: «Tól tarihyn biletin, baǵalaityn jáne maqtan etetin halyqtyń bolashaǵy zor bolady dep senemin. Ótkenin maqtan tutyp, búginin naqty baǵalai bilý jáne bolashaqqa oń kózqaras tanytý – elimizdiń tabysty bolýynyń kepili degenimiz osy» dep tujyrymdaidy.
Prezident bastamalary, shyn máninde, elimizdegi tarih ǵylymy men rýhaniiat damýynyń jańa belesine jol ashady. Osy arqyly qoǵamdyq oi men sana jetiledi, memleketshildik pen otanshyldyq ideiasy jańǵyrady, ulttyq sáikestik pen bereke-birlik ornyǵady.
Bul, ásirese bizdiń ǵalymdarymyz ben tarihshylarymyz úshin, oqytýshylarymyz úshin zor múmkindik dep oilaimyn. Olar alys-jaqyn sheteldegi muraǵattarmen, ǵylymi-zertteý institýttarymen, tarihshylarmen tyǵyz bailanys ornatyp, qazaq tarihyna qatysy bar kez kelgen derek, qujattardy elge ákelýge, ult jylnamasyndaǵy «aqtańdaqtardyń» jumbaǵyn ashýǵa, Qazaqstan tarihyn obektivti, tolyqqandy jasap, oqytýǵa bar kúsh-jigerin salýy tiis.
Bizdiń mindetimiz maqalada kóterilgen bastamalar men mindetterdi oidaǵydai oryndap, halyqty, qoǵamdy osy maqsatqa bir kisidei jumyldyrý bolmaq.
Darhan Káletaev,
Qoǵamdyq damý ministri
"Egemen Qazaqstan" gazeti
.jpeg)