Foto: newreporter.org
Belgili jýrnalist, menedjer, Factcheck Kazakhstan jobasynyń bas redaktory Dýman Smaqov «Mass-media týraly» jańa zań jobasyn synǵa aldy. Ol Facebook paraqshasyndaǵy jazbasynda "daýly" zań jobasynyń birneshe babyna qatysty pikir bildirgen.
"Bir top jýrnalister, quqyqqorǵaýshylar bolyp Almaty jáne Astana qalalarynda bir ýaqytta eki press-konferentsiia jasadyq.
Maqsat ne? Maqsatymyz - Qazaqstannyń shynymen aqparattyq táýelsiz bolýy, Reseiden kóshirilgen Zańdardyń qabyldanbaýy, Prezident myrzanyń sóz bostandyǵy men adam quqyqtarynyń apokalipsisine nazaryn aýdartý, úkimetaralyq komissiianyń jýrnalisterdi qýdalap, ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustap, qyzmetimizge shekteý jasap, tipti tyiym salatyn normalardy qabyldatpaý" - dep jazdy jýrnalist.
Onyń aitýynsha, bul - tek táýelsiz medianyń ǵana emes, bastaryna kún týǵansha “memleketshil” bolyp, ún-túnsiz aqshasyn alyp otyrǵandardyń da, ministrlik pen Zańdy aqtap post jazyp jatqandardyń da alańdaýy tiis jaǵdai.
"Erteń Zań qabyldanyp, “qolymdy merziminen kesh sermedim” bolmasa igi edi.
Al endi shýly Zańnyń birinen biri ótken birneshe ǵana babyna toqtalaiyq.
“Mass-media týraly” dep atalatyn zań jobasynda memleket pen memlekettik organdardyń jýrnalisterdiń aldynda jaýapkershiliginen góri jýrnalist jumysyn qadaǵalaý, ony retteý men jazalaý qarastyrylǵan. Shyntýaitynda, memlekettik organdar halyqty baqylaýshylar emes, onyń salyǵyna jaldanǵan qyzmetkerleri ekenin umytyp ketse kerek. Bir Zań aiasynda birneshe jańa organdar quryp, olar jýrnalisterdi tyrp etkizbeitin bolmaq. Qyl aiaǵy etikalyq normalardy rettep, oǵan baǵynbaǵan “tentekterdi” táýbesine keltiredi-mis. Ol qandai táýbe, ol qandai jaza? Biz áli sotsialistik ia diktatorlyq rejimdi elmiz be?
Áýeli Mem.organdardyń sumdyq maqtap jatqan press-kartasyna toqtalaiyq. Áriptesterimniń aldanyp otyrǵany da - osy. Karta týraly aitqanda AQDM Túrkiiany mysalǵa keltirdi. Iá, rasynda bar. Biraq, bizdiń súiikti ministrlik Túrkiianyń osy kartany engizgennen keiin Halyqyralyq uiymdardyń synyna qalǵanyn, jýrnalisterge shekteý men repressiianyń artqanyn nege nazarǵa ilmeidi? Bálkim, bizde de sóitpek shyǵar…
Press-karta degen ne ózi? Álginde bir áriptesim “bizdi blogerden ajyratý úshin” keremet depti. Bul qai sasqany? Qyzmettik kýálikti ár redaktsiia beredi emes pe?! Press-karta - bizdi blogerlerden ajyratýshy emes, bizdiń qyzmetimizdi shektep, aiaǵyma salynǵan tusaý, moinymyzǵa taǵylǵan qyl arqan.
Jýrnalistke beriletin áleýmettik jeńildikter degeni taǵy bar. Biraq, bunyń da túbine túsken eshkim joq. Taǵy bir áriptesim “jeńildetilgen ipoteka” depti. Keremet shyǵar. Biraq kartasmaqsyz úi alyp jatqan qansha jýrnalist bar?! Olar “Almaty jastary”, “Astana jastary”, “7-20-25” degen siiaqty jalpyǵa birdei baǵdarlamalar aiasynda úi alyp, aldy kirip úlgerdi.
Jýrnalistke karta tek 1 jylǵa beriledi. Tentek bolsań, tartyp alady. Jumystan shyǵyp qalsań, 3 aida jumys taýyp, ornalasýǵa mindettisiń. Onymen qosa karta alý úshin kemi 3-5 jyl tájiribeń bolý kerek. Voobshem, aita berseń kóp.
Taǵy bir másele - jýrnalist arnaýly rejim kezinde maqalany memlekettik organdarmen kelisýi kerek. Sodan keiin ǵana shyǵara alady. Ózim bul jerden Ekibastuzdaǵy jaǵdaidyń izin kórem. Áldebir sheneýnik “jýrnalister ásirelep jiberdi” dep edi. Búgin olar Konstitýtsiianyń 20-babyn buzǵaly otyr. Tsenzýraǵa tyiym salynǵan, biraq… Biraq jap-jańa Qazaqstannyń Úkimeti budan beihabar siiaqty. Sonda qalai bolǵany?" - deidi ol óz jazbasynda.
Jýrnalistiń sózinshe, jańa Zań jobasynyń ár babyna, ár tarmaǵyna jýrnalisterdi qalai repressiialap, sóz bostandyǵyn qalai shekteý kerek, tentekterdi qalai baǵyndyrý kerek, Prezidenttiń aitqanyn qalaisha sabotaj jasaý kerek degen taqyryptarda dissertatsiia jazýǵa bolar edi.
"Áriptesterge aitarym, oibai olar “búlikshiler” degenshe, Zańdy ashyńyz. Ár bapty, ár tarmaq pen tarmaqshany muqiiat oqyńyz. Bul - bizderdiń bolashaǵymyz, halyqtyń amanaty. Amanatqa qiianat jasaý durys emestigin ózderińiz de bilesizder.
Shyny kerek, osymen úshinshi ministr bolyp jasap jatqan Zań - tym repressivti. Dál osy qalypta qabyldaý Toqaev myrzaǵa degen senimsizdikti arttyrýy ǵajap emes. Bylaisha aitqanda, “men ne deimin, dombyram ne deidi?!”
Aitpaqshy, nazar aýdaratyn taǵy bir másele, biz Toqaev myrza jii aitatyn ashyq dialogty tańdap keldik. QR Aqparat jáne qoǵamdyq damý ministrligimen bir ústelge otyryp, bir zýmǵa kirip, únimizdi estirtýge tyrystyq. Biraq, bári - zaia. Osydan baryp qoǵamdy damytqysy keletinderdiń shyn maqsaty ne eken degen suraq týyndaidy" - dep jazady Factcheck Kazakhstan jobasynyń bas redaktory.
