Qiyr Soltústikte – Mýrmansk qalasynda áskeri boryshymdy ótep júrgen kezim bolatyn. Bólimge jýyqta ǵana kelgenmin. Semei qalasynan bir top jigitti arnaiy jolaýshylar poezyna salyp attandyrǵanda, kún men tún birdei, birde jaryq, birde qarańǵy edi. Munda kelgen bette qarańǵy túnge súńgidik. Sóitsek, poliarlyq túnnen bir-aq shyǵyppyz ǵoi. Mundaidy buryn kim kórgen? Túni de - tún, kúni de - tún. Jaryq kúndi ańsap qinaldyq. Alǵashqy daiyndyqtan ótip júrgenimde, denemniń ár jerine syzdaýyqtar torsiyp shyqqany. Tegi, aýa-raiynyń aýysqandyǵynan bolar. Kiim tiip ketse, jan shydatpai aýyrady. Amalsyz bólimdegi shaǵyn emhanaǵa bardym. Emhana eki-úsh bólme ǵana. Bir dáriger áiel jáne eki medbike jumys isteitin kórinedi. Naǵyz qazaqtyń ortasynda ósken basym álgilerge ne úshin kelgenimdi jáne jaram jaiynda áreń túsindirdim. Dáriger qasynda otyrǵan shashy qońyrlaý, sonshalyq súikimdi, qol-aiaǵy balǵadai, aq halat kigen ádemi qyzǵa meni qarap shyq dep meńzedi. Qyz orta boily, menimen deńgeiles, jasy da maǵan qarailas. Qasyma kelip, ústimdegi formamdy, maikamdy sheshtirip, arqamnyń birneshe tusynan shyqqan syzdaýyqty aldymen abailap mailap, hirýrgiialyq pyshaqpen tilip-tilip jibergeni. Janyma batqandyqtan, jan daýsym shyqty. Oǵan qarap jatqan qyz joq, aqqan aram qandardy súrtip alyp, qolymen jaramdy syǵyp, tas qylyp bailap tastady. Ózi «nichego, nichego» dep qoiady. Sálden soń qaidan kelgenimdi surady. Qazaqstannan ekenimdi aittym. «Znachit, ty kazah», – dedi ol kúbirlep. Sóitip, biraz kún emhanaǵa úzbei kelip júrdim. Birde atymdy surady.
– Beisenǵazy, – dedim qysylyp-qymtyrylyp.
– Esli ia sokrashenno tebia Beisenom nazový, ty ne obidishsia? – dedi qyz maǵan. Men basymdy izedim. Ózin Natasha dep tanystyrdy. Ulty chývash eken, ony da aitty. Sóitip, ekeýimiz bir-birimizge jaqyndasyp, biraz kúnnen keiin dostasyp ta úlgerdik. Keide ekeýimiz qatar otyryp jai ǵana áńgimelesetin edik. Meniń keibir túsindire almaǵanymdy ol eptep túsinip, «oryssha osylai aitqyń kelip otyr ǵoi» deitin. Men «da» dep qoiamyn. Ózi súikimdi, sulý, symbatty qyzǵa kóńilimniń aýǵanyn biraz ýaqyttan soń túsindim. Kúnde kelip turǵym keledi. Syzdaýyqtar jazylyp ketken. Dáriger men ekinshi medbike kóńilimdi túsinedi-aý deimin, men qysylyńqyrap kirgende, aýlaqtap ketip, óz jumystarymen áýre bolyp jatady. Natasha nazdanyp kelip, qolymnan jetektep, qýyqtai basqa bólmege kirgizetin. Meniń shashym qara, kózderim dóńgelek, qastarym qalyń, qyr muryndy, betim aqshyl tústi, ádemileý jigitpin. Aýylda júrgende de biraz qyzdar qyryndap júretin.
Sonymen ne kerek, Natasha ekeýmiz bir-birimizdi ishtei túsinip, unatyp qalǵandai boldyq. Men keide áskeri daiyndyqtan úlgere almai nemese birneshe kún jolyqpai qalsam, keshke taman ózi kelip, starshinadan meni surap alyp, biraz ýaqytqa ertip ketetin. Jańaǵy kishigirim bólmege alyp kelip, stolǵa úiinen ákelgen taǵamdardy qoiyp, qatar otyryp jeitin edik. Keide erkinsip, shashtarymnyń arasyna saýsaqtaryn tyǵyp salalap, meni erkeletip qoiatyn. Birde «Men batyrdyń qaryndasymyn» degeni. «Ol kim?» degendei ańyraiyp qalyppyn. Natasha kúldi de: «Vasilii Ivanovich Chapaev bizdiń halyqtyń ulttyq batyry ǵoi, – dedi. «Ol orys emes pe?» deppin. «Ol – chývash batyry, biz ony maqtan tutamyz», – dedi Natasha. «Solai ma?» dedim. Ol basyn izedi. «Bizdiń Mýrmanskige kóship kelgenimizge birneshe jyl boldy. Ákem – injener, kemede jumys isteidi. Sheshem – muǵalim. Menen basqa balalary joq».
Taǵy birde: «Sen túrki halqyna jatasyń ǵoi. Biz de túrki eli bolyp sanalamyz», – degeni. Aýyldyń balasy men ony qaidan bileiin. Men tek qazaq ekenimdi bilemin, áiteýir. Tegi, ákesi bilimdi adam bolar, qyzyna bárin túsindirip, úiretip, qulaǵyna quiyp qoiǵan eken.
Biz kóbine qaladan góri ailaqtyń jaǵasyna kelip, jaǵadaǵy túrli kemelerdi jáne áskeri sýasty kemelerin tamashalaitynbyz. Bir jyldyń ishinde ekeýimiz de bir-birimizdi unatyp, óte jaqyndasyp kettik. Natasha meni birneshe kún kórmese tura almaityn. Rotaǵa júgirip keletin. Áskeri medpýnktte isteidi ári aǵa serjant ataǵy bar bolatyn. Qarapaiym soldat qaljyńdai almaityn. Bizdiń rotanyń bastyǵy kapitan Vasilev pen starshina Kovalev aǵa serjant ekeýimizdiń jaqyndyǵymyzdy biledi. Sondyqtan Natasha (shyn aty Natalia) kelip, meni surasa, qydyrýǵa bir-eki saǵatqa, ásirese, keshki astan soń jibere salatyn. Natasha óte ashyq ári shynaiy sóileitin. Ójet edi. Keide býshlatymnyń ishine eki qolyn tyǵyp jiberip, bir sát qushaqtap turyp alatyn.
Birde demalys kúni meni úiine ertip keldi. Áke-sheshesimen tanystyrdy. Ata-anasy biiazy kisiler eken.
Áskerde júrgenime birjarym jyl tolǵanda, soqyrishek bolyp, gospitalǵa tústim. Natasha kúnine bir ret arnaiy keledi. Keide ystyq tamaq, toqashtar ákelip, týmbochkama salyp ketetin. Ara-tura oilaimyn: «Natasha – qalanyń qyzy ári basqa ulttyń ókili. Men bolsam tek qazaqtar turatyn aýyldanmyn. Qalai úige alyp baramyn?» dep. Aýylda kópbalaly otbasynda ósken bozdaqpyn ǵoi, qazaqilyǵym taǵy bar, óte qysylamyn. Biraq shynymen súiip qaldym.
«Osy qalada qal, ákemmen birge jumys isteisiń, jalaqylaryń óte joǵary bolady»,- deidi ol únemi. Keide: «Meni ózińmen birge ala ket, jýrnalistikaǵa túsemin deisiń ǵoi. Almatyda turamyz. Sender jaq qatty ystyq emes pe?» – deýshi edi kúlip. Men Saharadai ystyq emes deimin. Gospitaldan shyqqan soń, ábden jazylyp ketkenshe jattyǵýlarǵa jaramaidy dep, meni salynyp jatqan kópqabatty úilerdiń birine kiltshi etip qoidy. Bir podezde qanshama páter bolsa, sonshama kiltti qolyma ustap júremin. Mýrmansk ol kezde qurylys jaǵynan Keńester Odaǵy boiynsha birinshi oryndy alatyn. Páter ieleri otbasylarymen kúndiz kelip, orderlerin kórsetip, daiyn bolyp qalǵan páterlerin ashtyryp, dastarqan jaiyp, meni de qonaqqa shaqyryp, rahatqa batatyn edi. Qaitsin, baspanaly bolý, qai ult úshin de qýanysh qoi. Natasha: «Sen qalasań, biz de osyndai páter alatyn bolamyz», – dep úgittep qoiatyn. Súitetin de betimnen, ernimnen súiip-súiip alatyn. Ondaida tóbem kókten asyp ketetin edi.
Kúndiz sylaqshy áielder páter qabyrǵalaryna tusqaǵaz japsyrmastan buryn, eń birinshi gazetterdi býda-býdasymen ákep, qabyrǵalarǵa japsyratyn. Ol ábden keýip qalǵan soń, onyń ústine túrli-tústi qaǵazdy japsyratyn edi.
Birde tańerteń kelip, túngi kúzetshiden kiltterdi alyp, páterlerdiń ashyq qalmaǵandyǵyn tekserip júrgenmin. Bir páterden (qabyrǵalarǵa japsyrý úshin Mýrmansk oblystyq «Na straje Zapoliare» gazetin paidalanatyn) qabyrǵaǵa japsyrylǵan bir gazette (tóbege jaqyn japsyrylypty) ádemi aziialyq qyzdyń sýretin kórdim, ol týraly úlken material jazǵan eken. Bul kim eken dep sylaqshy áielderdiń kishigirim satysyn ákep, qabyrǵaǵa tirep qoidym da, joǵary kóterilip, materialdy tolyqtai oqyp shyqtym. Sóitsem, Qazaqstannan shyqqan ánshi qyz Bolgariiadaǵy konkýrsta «Zolotoi Orfeidi» jeńip alypty. Ózi Semeidiń Jarma aýdanynan bolyp shyqty. Men qairan qalyp, biraz otyrdym ári qatty qýandym. Qaita bir oqyp shyqtym. Men ózim Úrjar aýdanynanmyn, ol bolsa Jarma aýdanynan. Ekeýi de – kórshi jatqan aýdan.
Elim esime tústi, kózime jas kelip qalǵanyn baiqamappyn. Satyda otyryp, biraz jylap alǵanym áli esimde. Terezege qarasam, poliarlyq tún. «Kúni bar, túni bar qairan Qazaqstanym-ai», – dedim ishimnen. Men sóitip alǵash ret qazirgi ataqty ánshi Roza Rymbaevamen osylaisha syrttai tanysqan edim.
Elge qaitatyn ýaqyt ta taiandy. Eki jylǵy áskeri ómir, ystyq-sýyq, temirdei tártip meni de biraz shiratyp, shynyqtyryp edi. Meniń endigi ýaiymym – «Natashany qalai elge aparam, otbasym, aýyldastarym ne deidi?» degen másele. Jýrnalist bolsam degen maqsatym taǵy bar. Natasha qal dep álek. Meniń elge ketkim keledi. Onda birge alyp ket deidi. «Ámirbektiń balasy orystyń bir qyzyn alyp kelipti» deidi ǵoi el shýlap, sonda qaitpekpin.
Bir kúni Natashamen ashyq sóilesýge týra keldi. Men elge baryp, úi-ishimmen kelisip keleiin dedim. Baiqus qyz botadai bozdap qoia berdi.
– Sen ótirik aityp tursyń, qaityp kelmeisiń, – dedi. «Men seni sonshalyqty súietinimdi osy ýaqytqa deiin túsinbei keldiń be?- dedi izinshe jubanyp. Aiqailap maǵan ursyp aldy. – Men qaityp kelip, seni alyp ketemin ǵoi. Almatyda turatyn bolamyz» deimin mińgirlep. Bir kezde shapalaqpen betimnen salyp qalǵany. Ańdaýsyz turǵan men teńselip kettim. Ol meni qushaqtai alyp, taǵy jylady. «Talai orystyń jigiti artymnan júgirip edi, men eshkimge qaiyrylmap edim-aý. Eger meni tastaityn bolsań, men ólemin», – dedi býlyǵyp. Natashany qushaqtap, shamam kelgenshe jubatyp álekpin. Ol býshlatymnyń ishine qolyn tyǵyp alyp, jylap turdy. «Áiteýir, seni eshqashan tastamaimyn», – dep ázer jubattym. Ózim de keremettei súietin edim, qiǵym kelmeidi.
– Natasha, erteń kezdeseiikshi, - dep áreń shyǵaryp saldym.
Ainalaiyn-ai, saly sýǵa ketkendei áreń basyp ketip bara jatty. Erteńinde qyzben qaita kezdestim. Ol meni qushaqtap, betimnen súidi de: «Beisen, men saǵan bir nárse aitaiyn. Áke-sheshem ruqsat berdi jáne kapitan Vasilevten de ruqsat aldym. Seni endi elińe ketkenshe bizdiń úide turatyn bolasyń», - dedi. Elge ketýge de bir jarym ai qalǵan. Ishimnen oiladym: «Endi mahabbattan buryn, erli-zaiypty bolyp turatyn boldyq-aý». Sener-senbesimdi bilmedim. «Rota komandiri ruqsat bergen bolsa, jaraidy», - dedim.
Keshke jaqyn ol meni úiine ertip keldi. Bógde eldiń zańy basqasha ma, bizge arnaiy bir bólmesin daiyndap qoiypty. Sóitip, ekeýimiz bir bólmede turyp jattyq. Tańerteń erte ketemiz, keshke qaityp kelemiz. Men elge qaitardyń aldynda, bir kúni túnde Natasha meni qushaqtap alyp: «Beisen, meniń aiaǵym aýyrlap qaldy, sen elińe baryp, Almatydaǵy oqýyńa túskenshe, bir balań osy jaqta bolýy múmkin. Men osynyń barlyǵyn sen qaityp kelsin dep, meni tastap ketpesinshi dep ádeii uiymdastyrdym. Sondyqtan sen maǵan renjime. Eger ul týsam, atyn kim dep qoiaiyn?» - dep surady. Men sasqanymnan «Erlik dep qoia sal», - deppin. Ol «Erlik» dep kúbirledi. «Qyz bolsa, ózim ataimyn», - dedi.
Elge qaitatyn taǵy da ýaqyt kelip, Mýrmanskiden Almatyǵa ushyp kettim. Elge oralyp, odan Almatyǵa oqýǵa túsip (jýrnalistika fakýltetine), Natasha biraz ýaqyt umyt boldy. Bir kúni odan hat keldi. Hatta óziniń bosanǵanyn, ul bala týǵanyn, atyn men aitqandai Erlik dep qoiǵanyn, qazir úide ekenin jazypty. «Ýaqytyń bolsa, kelip ket», - dep qosypty.
Stýdentte sonaý Mýrmanskige baryp kelýge qaidan aqsha bolsyn ári birinshi kýrstamyn, sabaqtan qolym bosamaidy. Tek Natashany quttyqtap hat jazyp jiberdim. «Keiinirek baryp qaitamyn», – dedim. Biraq sonaý bir qiyrdaǵy Mýrmanskige qaityp jolym túspedi. Biraz ýaqytqa deiin hat alysyp turdyq. Reti kelip, osyndaǵy qazaqtyń bir qyzyna úilendim. Balaly-shaǵaly boldyq.
Degenmen sonaý alysta qalǵan, ózimdi súigen er Chapaidyń qaryndasyn jáne ulymdy bir kórip kelýdi únemi ańsap júremin. Meniń bilýimshe, Natasha qaita turmysqa shyqpaǵan. Al menen qalǵan ul qazir úlken azamat bolyp, oqý bitirip, jumys istep júrgen shyǵar.
Mine, meni zapoliarlyq qyzdyń sonshalyqty súigeni, bir balany ómirge ákelgeni, júregimdi syzdatqan talai jylǵy jara este qalsyn, umytylmasyn dep áńgime etip jazdym.
Beisenǵazy Ulyqbek,
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
