8 aqpan - Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń Ádebietshiler úiinde qazaqtyń aqiyq aqyny Muqaǵali Maqataevtyń týǵan kúni «Qabyrǵasyz álem. Shekarasyz óleń» atty Dúniejúzilik ádebi aktsiianyń aiasynda ótti.
Keshtiń shymyldyǵyn ashqan Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarma Tóraǵasynyń orynbasary Baýyrjan Jaqyp «Qabyrǵasyz álem. Shekarasyz óleń» aktsiiasynyń maqsaty men mánine toqtalyp, halyqaralyq is-sharaǵa qazaq qalamgerleriniń qoldaýyn jetkizip, «Dúniejúzilik poeziia qozǵalysynyń» Úndeýin oqyp berdi.
Endeshe, Ult portaly sol Úndeý-hatty oqyrman nazaryna usynǵandy jón sanady.
Fernando Rendon,
Poeziiadaǵy Dúniejúzilik jańarý jolynda...
Yqylym zamandardan beri poeziia - sanadaǵy oi erkindigi men sóz bostandyǵynyń beinesi, adam balasyn ózge jaratylys iesinen erekshelep turatyn onyń boiyndaǵy, bolmysyndaǵy bar ǵajaiyp sezimniń qaǵaz betindegi kórinisi ispetti. Tylsym áýezben órilgen tańǵajaiyp sýret desek te qatelespespiz.
Sonymen qatar ár aqynnyń ádebiet, onyń ishinde óleń kontseptsiiasyna qatysty ózindik túsinigi bary aqiqat. Ol – búgingi ómirine degen shynaiy kózqaras, orasan ózgerister týraly hám jalǵyzdyq haqyndaǵy oilar.
Keibir mádenietter óz ishinen dálelsiz synǵa toly qarsylyqtan, senimsizdik pen kúdikten quralǵan skeptitsizm men nigilizmge oryn berip jatsa, al ózge ortalarda poeziia, bul – úmit pen senimniń shyraǵy.
Kóne ulystar poeziia jer energiiasy men ózge de mańyzdy elementterdiń jymdasyp, bite qainasýynan jasalady dep bilgen. Sol sebepti ol ertedegi halyqtardyń qarańǵy kezeńderdi artqa tastap, ata dástúrimen qatar saqtalǵan saltanatty án-jyrlary arqyly jańa dáýirlerge deiin jetken.
Poeziianyń negizgi ideiasy – ómirdiń ózinen alynǵan ideia: ol – ǵasyrlar toǵysyndaǵy ártúrli kedergiler men qysymdarǵa qaramastan, adamzattyń túp tamyryn saqtap, tarihyn túgendeý.
Ádebiet – nurly bolashaqtyń jaqtaýshysy. Al, poeziia - soǵys pen qan-tógisti, mádeni, rýhani ám turmystyq daýdyń saldary bar jappai tártipsizdikter men adam ólimine aparatyn qandai da bir toptyq teketiresterdi aiyptaidy.
Ótken ǵasyrlardaǵy saiasi júielerdiń qai-qaisysy da memleketter men qaýymdarǵa tolyqqandy tynyshtyq pen bereke-birlik syilaǵan joq. Kapitalizm da bul kúnderi Jer betindegi tirshilik pen turmystyń otyn sóndirýge jaqyn. Milliondaǵan adam ashtyq pen joqshylyqtan, júzdegen myń halyq emi tabylmaǵan eski aýrýlar men dárigerler saýyqtyra alatyn qarapaiym dertterden, myńdaǵan kinásiz jan soǵys oshaqtarynda sát saiyn aspannan túsken bombalar men ózge de jarylǵysh zattardyń kesirinen qyrylyp jatyr.
Soǵys – bul alpaýyt derjavalar kózdegen saiasi jáne ekonomikalyq paida, millirdtaǵan qarjy báske tigilgen investitsiia ǵana. Sóite tura, olar halyqtardyń ǵasyrlar boiy saqtalǵan mádenieti men dástúrin taptap, dini men dilin umyttyrýǵa sep bop, eń aqyry Ata tiliniń joiylýyna deiin jetkizer joiqyn áserin tigizip jatady. Sondyqtan biz sol tilder men mádenietterdiń qorǵaýshysy bolýdy maqsat tuttyq. Onymen qosa, biz - halyqtardyń aimaqtyq ereksheligi men ózgeshelikteriniń múlde joǵalýyna ákep soqtyrar birpoliarly mádenietke qarsymyz.
Dúniejúzilik Poeziia qozǵalysy Úkimetpen, bedeldi sheneýniktermen bir jastyqty bólisken álemdik plýtokrattardy (memlekette óz bailyǵynyń arqasynda úkimetke bedelin júrgizetin basshy toptyń ókili) aiyptaidy. Olardyń ekonomikalyq kózqarasy – bul saiasi apat. Naǵyz demokratiia beibitshilikti buzatyn, qara basynyń qamyn kúitteitin sol tajalmen, iaki plýtorkatiiamen kúresýi tiis. Bizdiń qozǵalysqa múshe myńdaǵan aqyn úkimet pen naryqtaǵy alpaýyt oiynshylardyń, zańsyz saýdagerlerdiń bólek jumys jasaýyn talap etip, ortaq núktesi joq qos tarapta kún keshýine úndeidi. Sonda ǵana álemdegi jalpy ekonomikalyq júie durys jolǵa qoiylyp, sonda ǵana naǵyz demokratiianyń tańy atpaq. Óitkeni demokratiia bul – taýar emes, sol sebepti ekonomikalyq damý - zańsyz saýda men bas paidasyn oilaǵan jalǵan bai-manaptardyń júrgizip júrgen strategiiasymen júzege aspaidy.
Bul kúres - atom bombasyn astyna salyp, qaýipti tankiler men qarý-jaraq shyǵaryp, virýstar men kreditti oilap taýyp álemdi basqarǵysy keletindermen, adamzattyń tilin janyshtap, únin óshirgisi keletindermen júrgiziletin ashyq kúres.
Iá, poeziia ár adamnyń, jeke tulǵanyń jan dúniesin, iaki ómirin nurlandyryp, ony sáýleli sáttermen qaýyshtyryp, ǵalamat oqiǵalardyń keiipkeri qylady. Ol Uly tarihi ózgeristerdiń, áleýmettik, rýhani jáne mádeni tóńkeristerdiń, jalpyhalyqtyq tolqýlardyń beinesi, qarýy ispettes.
Poeziia ózindik úni bar, táýelsiz aqyndardyń erekshe ám qaýipti tájiribeleriniń nátijesi bop eseptelgenmen (óitkeni shyǵarmashylyq izdenister aqynnyń ózimen-ózi betpe-bet qalǵan kezinde júrip, kesek te kesteli dúnieler kóbine onyń aýyr jalǵyzdyq kúiin keshken sátterinde jazylatyny aqiqat), ol qoǵamdyq sananyń daýysymen sabaqtas, halyqtyń janaiqaiynan týǵan oi-pikirlermen ózektes.
Adamdar, onyń ishinde kóterilisshi tap ókilderi ǵarshydan taraǵan beimálim energiia arqyly poeziiamen jaqyn bailanysqa túsedi. Óleń olardyń ishindegi býyrqanǵan sezimderdi oiatyp, keýdelerine mahabbat, parasat, rýh sáýlesin sińiredi.
Asyly, poeziia – jańa tarih úni, jańa ómir tili. Poeziia tarihy – adamzattyń rýhani ómiriniń tarihy, myńjyldyq órkenietter jańǵyryǵy. Onyń dáleli – máńgilik Jeńilmegen jyrlardyń dabysy.
Tarih ár ǵasyrdaǵy, ár mádeni keńistiktegi álemniń eń ǵajaiyp aqyndaryn Uly armanshyldar, ózge ǵalamsharlyq oishyldar, keide qurǵaq qiialdy nasihattaǵan ýtopiiashyl qaharmandar beinesinde sipattaidy.
20 ǵasyrda bútin qurlyqtaǵy jańa ádebi qozǵalystar men poeziialyq aǵymdar kúlli ǵalamshardy basyp ótti. Birinshi Dúniejúzilik soǵysqa deiin Eýropa, Soltústik jáne Ońtústik Amerika, Aziia aimaqtarynda avangardtyq dadaizmmen qatar paida bolǵan siýrrealizm jolyn ustanǵan aqyndar, sýretshiler men kinematografister legi keldi. Siýrrealister qozǵalysy tyǵyz shyǵarmashylyq bailanys ornatyp, halyqtyń oi-sanasyn, ómir súrý saltyn túbegeili ózgertip, tanym-túsinigin keńeitýge tyrysqan shaǵyn da úlken jańashyl toptardyń alǵysharttaryn jasaýǵa tyrysty.
Al, bitnikter qozǵalysy - Soltústik Amerikadaǵy aqyndardyń soǵystan keiingi býynynyń, túpki maqsatynda, álemdi máńgilik soǵys oshaǵyna ainaldyrǵysy kelgen jalǵan amerikalyq arman usynǵan ómir súrý saltyna ashyq qarsylyǵyn beineleidi.
Biz búgingi kúnge degen shynaiy kózqarasymyz hám óz tanym-túsinigimizdiń deńgeii arqyly Jer sharyndaǵy jańa poetikalyq galaktikanyń paida bolǵanyn, onyń túlep, túrlene túskenin baiqai alamyz.
Dál qazir álemniń ár tarabynda júzdegen halyqaralyq poeziialyq festival ótip, mektepter pen seminarlar qurylyp, elektrondy basylymdar men kitaptar dúniege kep, júieli jumys atqaratyn ádebi uiymdar men toptar jasaqtalyp jatqanyn kórip júrmiz.
Myńdaǵan qalamger, 135 memleketten 265 uiym múshe bolǵan Dúniejúzilik Poeziia qozǵalysy ár eldegi Jazýshylar odaqtarynyń basyn biriktirýge ólsheýsiz yqpal etip otyrǵany jalǵan emes.
Óitkeni tek qana jeke de ujymdyq yntymaqtastyq pen birliktiń, tatýlyq pen baýyrmaldyqtyń tilin, jańa qaǵidattaryn qalyptastyrý arqyly jáne aqyndar men sýretshilerdiń dál osyndai halyqaralyq qozǵalysynyń yqpaly arqyly qaitalanbas jobamyzdy ómirsheń ǵyp, tarihtyń sáýleli paraqtaryn toltyrýǵa at salysa alamyz.
Bizdiń qozǵalys Jer sharyndaǵy áleýmettik-saiasi belsendilik pen kúresterdi qoldaidy jáne ártúrli formatsiiadaǵy otarshyldyq ezgi men qanaýdyń ám bilep-tósteý men qysymnyń barlyq túrine qarsy shyqqan halyqtyń sózin sóilep, olarmen birge tolyq ádiletti, sanaly, tártipti, óz tańdaýy men isine jaýapty jańa úlgide damyǵan qoǵam qurýǵa atsalyspaq.
Iá, Ulttyq jáne halyqaralyq poeziialyq uiymdardyń ózara tyǵyz ám berik qarym-qatynas ornatyp, shyǵarmashylyq bailanysta bolýy, Dúniejúzilik Poeziia qozǵalysynyń túpki maqsaty - osy.
Tárjimalaǵan: Aibol Islamǵali
