8 اقپان - قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ەدەبيەتشٸلەر ٷيٸندە قازاقتىڭ اقيىق اقىنى مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ تۋعان كٷنٸ «قابىرعاسىز ەلەم. شەكاراسىز ٶلەڭ» اتتى دٷنيەجٷزٸلٸك ەدەبي اكتسييانىڭ اياسىندا ٶتتٸ.
كەشتٸڭ شىمىلدىعىن اشقان قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارما تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان جاقىپ «قابىرعاسىز ەلەم. شەكاراسىز ٶلەڭ» اكتسيياسىنىڭ ماقساتى مەن مەنٸنە توقتالىپ, حالىقارالىق ٸس-شاراعا قازاق قالامگەرلەرٸنٸڭ قولداۋىن جەتكٸزٸپ, «دٷنيەجٷزٸلٸك پوەزييا قوزعالىسىنىڭ» ٷندەۋٸن وقىپ بەردٸ.
ەندەشە, ۇلت پورتالى سول ٷندەۋ-حاتتى وقىرمان نازارىنا ۇسىنعاندى جٶن سانادى.
فەرناندو رەندون,
پوەزيياداعى دٷنيەجٷزٸلٸك جاڭارۋ جولىندا...
ىقىلىم زامانداردان بەرٸ پوەزييا - ساناداعى وي ەركٸندٸگٸ مەن سٶز بوستاندىعىنىڭ بەينەسٸ, ادام بالاسىن ٶزگە جاراتىلىس يەسٸنەن ەرەكشەلەپ تۇراتىن ونىڭ بويىنداعى, بولمىسىنداعى بار عاجايىپ سەزٸمنٸڭ قاعاز بەتٸندەگٸ كٶرٸنٸسٸ ٸسپەتتٸ. تىلسىم ەۋەزبەن ٶرٸلگەن تاڭعاجايىپ سۋرەت دەسەك تە قاتەلەسپەسپٸز.
سونىمەن قاتار ەر اقىننىڭ ەدەبيەت, ونىڭ ٸشٸندە ٶلەڭ كونتسەپتسيياسىنا قاتىستى ٶزٸندٸك تٷسٸنٸگٸ بارى اقيقات. ول – بٷگٸنگٸ ٶمٸرٸنە دەگەن شىنايى كٶزقاراس, وراسان ٶزگەرٸستەر تۋرالى ھەم جالعىزدىق ھاقىنداعى ويلار.
كەيبٸر مەدەنيەتتەر ٶز ٸشٸنەن دەلەلسٸز سىنعا تولى قارسىلىقتان, سەنٸمسٸزدٸك پەن كٷدٸكتەن قۇرالعان سكەپتيتسيزم مەن نيگيليزمگە ورىن بەرٸپ جاتسا, ال ٶزگە ورتالاردا پوەزييا, بۇل – ٷمٸت پەن سەنٸمنٸڭ شىراعى.
كٶنە ۇلىستار پوەزييا جەر ەنەرگيياسى مەن ٶزگە دە ماڭىزدى ەلەمەنتتەردٸڭ جىمداسىپ, بٸتە قايناسۋىنان جاسالادى دەپ بٸلگەن. سول سەبەپتٸ ول ەرتەدەگٸ حالىقتاردىڭ قاراڭعى كەزەڭدەردٸ ارتقا تاستاپ, اتا دەستٷرٸمەن قاتار ساقتالعان سالتاناتتى ەن-جىرلارى ارقىلى جاڭا دەۋٸرلەرگە دەيٸن جەتكەن.
پوەزييانىڭ نەگٸزگٸ يدەياسى – ٶمٸردٸڭ ٶزٸنەن الىنعان يدەيا: ول – عاسىرلار توعىسىنداعى ەرتٷرلٸ كەدەرگٸلەر مەن قىسىمدارعا قاراماستان, ادامزاتتىڭ تٷپ تامىرىن ساقتاپ, تاريحىن تٷگەندەۋ.
ەدەبيەت – نۇرلى بولاشاقتىڭ جاقتاۋشىسى. ال, پوەزييا - سوعىس پەن قان-تٶگٸستٸ, مەدەني, رۋحاني ەم تۇرمىستىق داۋدىڭ سالدارى بار جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸكتەر مەن ادام ٶلٸمٸنە اپاراتىن قانداي دا بٸر توپتىق تەكەتٸرەستەردٸ ايىپتايدى.
ٶتكەن عاسىرلارداعى ساياسي جٷيەلەردٸڭ قاي-قايسىسى دا مەملەكەتتەر مەن قاۋىمدارعا تولىققاندى تىنىشتىق پەن بەرەكە-بٸرلٸك سىيلاعان جوق. كاپيتاليزم دا بۇل كٷندەرٸ جەر بەتٸندەگٸ تٸرشٸلٸك پەن تۇرمىستىڭ وتىن سٶندٸرۋگە جاقىن. ميلليونداعان ادام اشتىق پەن جوقشىلىقتان, جٷزدەگەن مىڭ حالىق ەمٸ تابىلماعان ەسكٸ اۋرۋلار مەن دەرٸگەرلەر ساۋىقتىرا الاتىن قاراپايىم دەرتتەردەن, مىڭداعان كٸنەسٸز جان سوعىس وشاقتارىندا سەت سايىن اسپاننان تٷسكەن بومبالار مەن ٶزگە دە جارىلعىش زاتتاردىڭ كەسٸرٸنەن قىرىلىپ جاتىر.
سوعىس – بۇل الپاۋىت دەرجاۆالار كٶزدەگەن ساياسي جەنە ەكونوميكالىق پايدا, ميلليردتاعان قارجى بەسكە تٸگٸلگەن ينۆەستيتسييا عانا. سٶيتە تۇرا, ولار حالىقتاردىڭ عاسىرلار بويى ساقتالعان مەدەنيەتٸ مەن دەستٷرٸن تاپتاپ, دٸنٸ مەن دٸلٸن ۇمىتتىرۋعا سەپ بوپ, ەڭ اقىرى اتا تٸلٸنٸڭ جويىلۋىنا دەيٸن جەتكٸزەر جويقىن ەسەرٸن تيگٸزٸپ جاتادى. سوندىقتان بٸز سول تٸلدەر مەن مەدەنيەتتەردٸڭ قورعاۋشىسى بولۋدى ماقسات تۇتتىق. ونىمەن قوسا, بٸز - حالىقتاردىڭ ايماقتىق ەرەكشەلٸگٸ مەن ٶزگەشەلٸكتەرٸنٸڭ مٷلدە جوعالۋىنا ەكەپ سوقتىرار بٸرپوليارلى مەدەنيەتكە قارسىمىز.
دٷنيەجٷزٸلٸك پوەزييا قوزعالىسى ٷكٸمەتپەن, بەدەلدٸ شەنەۋنٸكتەرمەن بٸر جاستىقتى بٶلٸسكەن ەلەمدٸك پلۋتوكراتتاردى (مەملەكەتتە ٶز بايلىعىنىڭ ارقاسىندا ٷكٸمەتكە بەدەلٸن جٷرگٸزەتٸن باسشى توپتىڭ ٶكٸلٸ) ايىپتايدى. ولاردىڭ ەكونوميكالىق كٶزقاراسى – بۇل ساياسي اپات. ناعىز دەموكراتييا بەيبٸتشٸلٸكتٸ بۇزاتىن, قارا باسىنىڭ قامىن كٷيتتەيتٸن سول تاجالمەن, ياكي پلۋتوركاتييامەن كٷرەسۋٸ تيٸس. بٸزدٸڭ قوزعالىسقا مٷشە مىڭداعان اقىن ٷكٸمەت پەن نارىقتاعى الپاۋىت ويىنشىلاردىڭ, زاڭسىز ساۋداگەرلەردٸڭ بٶلەك جۇمىس جاساۋىن تالاپ ەتٸپ, ورتاق نٷكتەسٸ جوق قوس تاراپتا كٷن كەشۋٸنە ٷندەيدٸ. سوندا عانا ەلەمدەگٸ جالپى ەكونوميكالىق جٷيە دۇرىس جولعا قويىلىپ, سوندا عانا ناعىز دەموكراتييانىڭ تاڭى اتپاق. ٶيتكەنٸ دەموكراتييا بۇل – تاۋار ەمەس, سول سەبەپتٸ ەكونوميكالىق دامۋ - زاڭسىز ساۋدا مەن باس پايداسىن ويلاعان جالعان باي-ماناپتاردىڭ جٷرگٸزٸپ جٷرگەن ستراتەگيياسىمەن جٷزەگە اسپايدى.
بۇل كٷرەس - اتوم بومباسىن استىنا سالىپ, قاۋٸپتٸ تانكٸلەر مەن قارۋ-جاراق شىعارىپ, ۆيرۋستار مەن كرەديتتٸ ويلاپ تاۋىپ ەلەمدٸ باسقارعىسى كەلەتٸندەرمەن, ادامزاتتىڭ تٸلٸن جانىشتاپ, ٷنٸن ٶشٸرگٸسٸ كەلەتٸندەرمەن جٷرگٸزٸلەتٸن اشىق كٷرەس.
يە, پوەزييا ەر ادامنىڭ, جەكە تۇلعانىڭ جان دٷنيەسٸن, ياكي ٶمٸرٸن نۇرلاندىرىپ, ونى سەۋلەلٸ سەتتەرمەن قاۋىشتىرىپ, عالامات وقيعالاردىڭ كەيٸپكەرٸ قىلادى. ول ۇلى تاريحي ٶزگەرٸستەردٸڭ, ەلەۋمەتتٸك, رۋحاني جەنە مەدەني تٶڭكەرٸستەردٸڭ, جالپىحالىقتىق تولقۋلاردىڭ بەينەسٸ, قارۋى ٸسپەتتەس.
پوەزييا ٶزٸندٸك ٷنٸ بار, تەۋەلسٸز اقىنداردىڭ ەرەكشە ەم قاۋٸپتٸ تەجٸريبەلەرٸنٸڭ نەتيجەسٸ بوپ ەسەپتەلگەنمەن (ٶيتكەنٸ شىعارماشىلىق ٸزدەنٸستەر اقىننىڭ ٶزٸمەن-ٶزٸ بەتپە-بەت قالعان كەزٸندە جٷرٸپ, كەسەك تە كەستەلٸ دٷنيەلەر كٶبٸنە ونىڭ اۋىر جالعىزدىق كٷيٸن كەشكەن سەتتەرٸندە جازىلاتىنى اقيقات), ول قوعامدىق سانانىڭ داۋىسىمەن ساباقتاس, حالىقتىڭ جانايقايىنان تۋعان وي-پٸكٸرلەرمەن ٶزەكتەس.
ادامدار, ونىڭ ٸشٸندە كٶتەرٸلٸسشٸ تاپ ٶكٸلدەرٸ عارشىدان تاراعان بەيمەلٸم ەنەرگييا ارقىلى پوەزييامەن جاقىن بايلانىسقا تٷسەدٸ. ٶلەڭ ولاردىڭ ٸشٸندەگٸ بۋىرقانعان سەزٸمدەردٸ وياتىپ, كەۋدەلەرٸنە ماحاببات, پاراسات, رۋح سەۋلەسٸن سٸڭٸرەدٸ.
اسىلى, پوەزييا – جاڭا تاريح ٷنٸ, جاڭا ٶمٸر تٸلٸ. پوەزييا تاريحى – ادامزاتتىڭ رۋحاني ٶمٸرٸنٸڭ تاريحى, مىڭجىلدىق ٶركەنيەتتەر جاڭعىرىعى. ونىڭ دەلەلٸ – مەڭگٸلٸك جەڭٸلمەگەن جىرلاردىڭ دابىسى.
تاريح ەر عاسىرداعى, ەر مەدەني كەڭٸستٸكتەگٸ ەلەمنٸڭ ەڭ عاجايىپ اقىندارىن ۇلى ارمانشىلدار, ٶزگە عالامشارلىق ويشىلدار, كەيدە قۇرعاق قييالدى ناسيحاتتاعان ۋتوپيياشىل قاھارماندار بەينەسٸندە سيپاتتايدى.
20 عاسىردا بٷتٸن قۇرلىقتاعى جاڭا ەدەبي قوزعالىستار مەن پوەزييالىق اعىمدار كٷللٸ عالامشاردى باسىپ ٶتتٸ. بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىسقا دەيٸن ەۋروپا, سولتٷستٸك جەنە وڭتٷستٸك امەريكا, ازييا ايماقتارىندا اۆانگاردتىق دادايزممەن قاتار پايدا بولعان سيۋررەاليزم جولىن ۇستانعان اقىندار, سۋرەتشٸلەر مەن كينەماتوگرافيستەر لەگٸ كەلدٸ. سيۋررەاليستەر قوزعالىسى تىعىز شىعارماشىلىق بايلانىس ورناتىپ, حالىقتىڭ وي-ساناسىن, ٶمٸر سٷرۋ سالتىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتٸپ, تانىم-تٷسٸنٸگٸن كەڭەيتۋگە تىرىسقان شاعىن دا ٷلكەن جاڭاشىل توپتاردىڭ العىشارتتارىن جاساۋعا تىرىستى.
ال, بيتنيكتەر قوزعالىسى - سولتٷستٸك امەريكاداعى اقىنداردىڭ سوعىستان كەيٸنگٸ بۋىنىنىڭ, تٷپكٸ ماقساتىندا, ەلەمدٸ مەڭگٸلٸك سوعىس وشاعىنا اينالدىرعىسى كەلگەن جالعان امەريكالىق ارمان ۇسىنعان ٶمٸر سٷرۋ سالتىنا اشىق قارسىلىعىن بەينەلەيدٸ.
بٸز بٷگٸنگٸ كٷنگە دەگەن شىنايى كٶزقاراسىمىز ھەم ٶز تانىم-تٷسٸنٸگٸمٸزدٸڭ دەڭگەيٸ ارقىلى جەر شارىنداعى جاڭا پوەتيكالىق گالاكتيكانىڭ پايدا بولعانىن, ونىڭ تٷلەپ, تٷرلەنە تٷسكەنٸن بايقاي الامىز.
دەل قازٸر ەلەمنٸڭ ەر تارابىندا جٷزدەگەن حالىقارالىق پوەزييالىق فەستيۆال ٶتٸپ, مەكتەپتەر پەن سەمينارلار قۇرىلىپ, ەلەكتروندى باسىلىمدار مەن كٸتاپتار دٷنيەگە كەپ, جٷيەلٸ جۇمىس اتقاراتىن ەدەبي ۇيىمدار مەن توپتار جاساقتالىپ جاتقانىن كٶرٸپ جٷرمٸز.
مىڭداعان قالامگەر, 135 مەملەكەتتەن 265 ۇيىم مٷشە بولعان دٷنيەجٷزٸلٸك پوەزييا قوزعالىسى ەر ەلدەگٸ جازۋشىلار وداقتارىنىڭ باسىن بٸرٸكتٸرۋگە ٶلشەۋسٸز ىقپال ەتٸپ وتىرعانى جالعان ەمەس.
ٶيتكەنٸ تەك قانا جەكە دە ۇجىمدىق ىنتىماقتاستىق پەن بٸرلٸكتٸڭ, تاتۋلىق پەن باۋىرمالدىقتىڭ تٸلٸن, جاڭا قاعيداتتارىن قالىپتاستىرۋ ارقىلى جەنە اقىندار مەن سۋرەتشٸلەردٸڭ دەل وسىنداي حالىقارالىق قوزعالىسىنىڭ ىقپالى ارقىلى قايتالانباس جوبامىزدى ٶمٸرشەڭ عىپ, تاريحتىڭ سەۋلەلٸ پاراقتارىن تولتىرۋعا ات سالىسا الامىز.
بٸزدٸڭ قوزعالىس جەر شارىنداعى ەلەۋمەتتٸك-ساياسي بەلسەندٸلٸك پەن كٷرەستەردٸ قولدايدى جەنە ەرتٷرلٸ فورماتسيياداعى وتارشىلدىق ەزگٸ مەن قاناۋدىڭ ەم بيلەپ-تٶستەۋ مەن قىسىمنىڭ بارلىق تٷرٸنە قارسى شىققان حالىقتىڭ سٶزٸن سٶيلەپ, ولارمەن بٸرگە تولىق ەدٸلەتتٸ, سانالى, تەرتٸپتٸ, ٶز تاڭداۋى مەن ٸسٸنە جاۋاپتى جاڭا ٷلگٸدە دامىعان قوعام قۇرۋعا اتسالىسپاق.
يە, ۇلتتىق جەنە حالىقارالىق پوەزييالىق ۇيىمداردىڭ ٶزارا تىعىز ەم بەرٸك قارىم-قاتىناس ورناتىپ, شىعارماشىلىق بايلانىستا بولۋى, دٷنيەجٷزٸلٸك پوەزييا قوزعالىسىنىڭ تٷپكٸ ماقساتى - وسى.
تەرجٸمالاعان: ايبول يسلامعالي
