Shaǵyn jáne orta biznes úshin sýbsidiarlyq jaýaptylyqtyń bolýy bizdiń salyqtyq saiasatty XIX ǵasyrǵa keri shegindiredi.
Azat Perýashev jaýapkershiligi shekteýli seriktestiktiń (JShS) Tiptik jarǵysyna kásiporynnyń bereshegi úshin quryltaishylardyń jaýapty bolmaityny týraly normany qaitarýyn talap etti. Bul týraly ol Májilistiń plenarlyq otyrysynda Úkimet pen Bas prokýratýraǵa joldaǵan depýtattyq saýalynda málimdedi.
Sonymen, aǵymdaǵy jylǵy 11 mamyrda birqatar buqaralyq aqparat quraldarynda («Tengrinews.kz» aqparattyq portalynda, «Delovoi Kazahstan» gazetinde, «Habar-24» telearnasynda jáne t.b.) «Qandai jaǵdaida menedjerler men býhgalterler óz dúnie múlikteriniń qunymen «esep aiyrysýy» múmkin» («V kakih slýchaiah menedjery i býhgaltery mogýt «poplatitsia» svoim imýshestvom») degen ataýmen Almaty qalasy boiynsha Memlekettik kirister departamentiniń aktsionerlik qoǵamdar men jaýapkershiligi shekteýli seriktestikterdiń laýazymdy tulǵalary men quryltaishylarynyń sýbsidiarlyq jaýaptylyǵyna qatysty bóliginde «Ońaltý jáne bankrottyq týraly» Zańnyń talaptaryn qoldaný jónindegi túsiniktemeleri jariialanǵan edi.
Atap aitqanda, «Eger jaýapkershiligi shekteýli seriktestiktiń 5 million teńge bereshegi bolsa, onda laýazymdy tulǵa jáne quryltaishy bes million teńge jalpy somasyn óteýge tartylatyn bolady, jáne de bes million teńge kólemindegi negizgi qaryz mólsheri ótelmei barlyǵynan óndirip alý jalǵasa beretin bolady» - degen dáieksózden mysal keltirildi.
Alaida, mundai shara kásipkerlerdiń ózderi zań buzǵan jaǵdaida ǵana (mysaly, ádeii bankrotqa ushyratý nemese bankrottyq rásimdi buzý siiaqty) qoldanylýy múmkin degen eskertpe ári qarai birinshi paiymdaýǵa tikelei bailanyssyz túrde keltiriledi.
Bul sýbsidiarlyq jaýaptylyq normasy jalpyǵa birdei jáne mindetti sipattamaǵa ie dep paiymdaýǵa múmkindik beredi. Sol sebepti de zańnyń mundai keńeite túsindirilýine abyrjyǵan kásipkerlerdiń tarapynan «Aq jol» partiiasynyń atyna ótinishter kelip túsýde.
Perýashev Napoleonnyń Kodeksinen bastap JShS qaǵidattarynyń qalai paida bolǵanyn, sonyń arqasynda milliondaǵan adamdar biznestiń iegerleri atanyp, al naryqtyq úrdister qoǵamnyń eń aýqymdy toptaryna ene túskenin túsindirip ótti.
«Atalmysh normanyń mánisi sol – ártúrli quryltaishylardyń azǵantai qarajatyn jinaqtaýǵa jáne ony ekonomikaǵa investitsiialaýǵa múmkindik beredi, sonymen qatar kásipkerlik táýekelderden olardyń ózderin qorǵaýǵa da múmkindik jasaidy. Burynǵy kezde qazaqstandyq JShS-nyń tiptik jarǵylarynda da kásiporyn quryltaishylardyń mindettemeleri boiynsha jaýap bermeidi, al quryltaishylar kásiporyndardyń mindettemeleri boiynsha jaýap bermeidi degen uǵym árdaiym berilgen. Alaida, 2008 jyldan bastap sol tujyrymdalǵan oi baiqatpai, bildirmesten joǵalyp ketti, qandai maqsatta jáne mundai sheshimniń artynda «kimderdiń qulaǵy qyltiyp turǵany» endi túsinikti bolǵandai», - dep atap ótti Azat Perýashev.
Biznes árqashan táýekelge barýmen tikelei bailanysty. Kompaniianyń ekonomikalyq daǵdarystardyń saldarynan suranystyń tómendeýi jáne nesielerdiń joǵary quny syndy obektivti sebepter boiynsha kúireýi jii kezdesedi. Tipti Eýropanyń ózinde alǵashqy 5 jylda jańadan qurylǵan shaǵyn jáne orta biznes kásiporyndarynyń jartysynan kóbi jabylady eken.
«Aqjoldyqtar» JShS-nyń boryshyn óndirip alý úshin onyń tek aqshasyn ǵana alyp qoimai, jeke múligin de tartyp alatyn bolsa, eshkim de iske qarjysyn salmaityn bolady, sebebi óziniń týǵan balalarynyń bolashaǵyna qaýip tóngenin qalamaidy dep esepteidi.
«Mundai tásil shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń órkendep, damýyna balta shabady jáne biznespen ainalysýda tek oligarhtarǵa airyqsha pursat beredi. Bul degenimiz, tipti XIX ǵasyrǵa da emes, feodaldyq qarym-qatynastar dáýirine qaityp oralǵandai áser beredi», - degen senimde Perýashev.
Shynynda, sheneýnikter silteme jasaityn «Ońaltý jáne bankrottyq týraly» Zańnyń 6-babynda shyn máninde sýbsidiarlyq jaýaptylyq qaǵidasy qarastyrylǵan. Bul qaǵida 2012 jyly zańnyń úkimettik redaktsiialanýymen engizilgen bolatyn.
Sonymen qatar, QR-nyń «Jaýapkershiligi shekteýli jáne qosymsha jaýapkershiligi bar seriktestikter týraly» Zańynyń 2 babyna sáikes jaýapkershiligi shekteýli seriktestikke qatysýshylar onyń mindettemeleri boiynsha jaýap bermeidi jáne seriktestiktiń qyzmetine bailanysty ziiandarǵa ózderiniń qosqan salymdarynyń quny sheginde táýekel etedi. Bul erejeden erekshe jaǵdailar Qazaqstan Respýblikasynyń Azamattyq kodeksinde jáne osy Zańda kózdelýi múmkin. Kórip turǵanymyzdai, «Ońaltý jáne bankrottyq » týraly zań bul tizimde joq.
«Dál osyndai tásil naryqtyq ekonomikasy bar is júzinde barlyq elderdiń zańnamasynda: Germaniianyń «Gmbh-Gesetz» zańy, Qytaidyń «Qytai kompaniialary týraly» zańy, AQSh, Kanada, Irlandiia, Resei, Belorýssiia elderiniń jáne t.b. zańdarynda oryn alady. Tipti muny «jaýapkershiligi shekteýli kompaniialar» degen ataýynyń ózi aityp tur.
Alaida, tek Qazaqstanda ǵana salyq organdarynyń ǵana naryq zańdary men quqyqtyq formaǵa qaishy keletinine qaramastan, oǵan sýbsidiarlyq jaýaptylyqty «japsyryp» qoiýǵa oilary jetken. Olar munymen, ózderińizge belgili, týra sol JShS úlgisinde jumys isteitin elimizdegi kommertsiialyq zańdy tulǵalardyń basym kópshiligine qaýip tóndirip otyr. Áriden soń, joǵaryda atalǵan jariialanymdarǵa qaraǵanda, búgingi kúni memlekettik kiris organdary óz qalaýy boiynsha sýbsidiarlyq jaýaptylyqty áldeqashan qoldanýdy bastap ketken. Bul túpnusqalyq «ónertabys» bizdiń salyqtyq saiasatymyzǵa kóriksiz, artta qalǵan, jetilmegen reń berip, kásipkerliktiń syr-sipaty men tabiǵatyn túsinýde eleýli kemshilikterdiń bar ekenin aiqyn kórsetedi», - delingen saýalda.
Sózsiz, kásiporyndardyń uiymdyq-quqyqtyq nysandaryna qatysty bóliginde sýbsidiarlyq jaýaptylyq tolyqqandy jaýapkershilikpen jumys istei alady jáne tiisti de.
Biraq, menedjerler, onyń ústine – JShS quryltaishylary, - kásiporyndy bankrotqa qasaqana ushyratqan degen jeke taǵylǵan kinási dáleldengen jáne jalǵan bankrottyqqa nemese bankrottyqqa tosqaýyl qoiýǵa ádeii kedergi bolǵany anyqtalǵan jaǵdaida ǵana jaýaptylyqqa tartylýy múmkin. Jáne bul kinámen aiyptaýǵa óz qalaýy boiynsha áreket etetin salyq organdarynyń emes, Sottyń ǵana haqy bar. Úkimet dál osyndai argýmentterin alǵa tartyp kórsetkendikten ǵana depýtattar 2012 jyly osy normany engizý týraly kelisim bergen edi.
Basqa barlyq jaǵdailarda, sol siiaqty bankrottyq jaǵdailardy qosa alǵanda, sýbsidiarlyq jaýaptylyq printsipi JShS-ǵa qatysty qoldanylmaýy qajet – bul túsinikteme JShS-daǵy sýbsidiarlyq jaýaptylyq týraly kez-kelgen paiymdaýlardyń aldyn-alýy tiis.
Áitpese, «aqjoldyqtardyń» pikirinshe, el Prezidentiniń buqaralyq kásipkerlikti damytý, jalpy ishki ónimdegi shaǵyn jáne orta biznestiń úlesin 50% -ǵa deiin jetkizý, halyqtyń erkin ainalymdaǵy qarajatyn ekonomikalyq ainalymǵa tartý jónindegi naqty berilgen tapsyrmalary eshqashan oryndalmaidy.
Osyǵan bailanysty, «Aq jol» QDP fraktsiiasy:
1) Týyndaǵan quqyqtyq qaishylyqty, iaǵni zańdar qaishylyǵyn zerdeleýdi suraidy: Qalaisha «Ońaltý jáne bankrottyq týraly» Zań Azamattyq kodeks pen «Jaýapkershiligi shekteýli jáne qosymsha jaýapkershiligi bar seriktestikter týraly» beiindi zańnan joǵary, ústem tur?
2) Kásipkerlik qyzmettiń jaǵdaiyn jaqsartý sheńberinde, bankrottyq týraly zańdardy osy zańdarǵa jáne naryqtyq ekonomikanyń múddelerine sáikes keltirý jónindegi sharalardy qabyldaýdy;
3) Salyq organdarynyń qyzmetkerleri arasynda bankrottyq týraly zańnyń qoldanystaǵy normalaryn túsindirýdi jáne onyń keńinen talqyǵa túsýin boldyrmai, jumysyn adal atqaryp júrgen kásipkerlerge sýbsidiarlyq jaýaptylyqty qoldanýǵa jol bermeýin; Mundai faktiler anyqtalǵan jaǵdaida – kásipkerlerdiń izine túsýdi doǵaryp, kináli laýazymdy tulǵalardy jaýapqa tartýdy suraidy.
4) Memlekettik kiris organdarynyń biznes qaýymdastyǵyna qajetti túsinikteme berýin jáne kásipkerlik qyzmettiń paida bolǵan qosymsha táýekelderine qatysty týyndaǵan qorqynysh-úreidi joiý týraly nusqaýlar berýin suraidy.
5) JShS-nyń tiptik jarǵysyna kásiporynnyń mindettemeleri boiynsha quryltaishylardyń jaýaptylyǵy bolmaityny týraly tujyrymdalǵan oidy qaitarýyn suraidy.
«Aq jol» QDP jáne onyń parlamenttik fraktsiiasy sailaýaldy baǵdarlamany júzege asyrý jáne qazaqstandyq biznestiń múddesin qorǵaý boiynsha jumystaryn jalǵastyrýda.
