شاعىن جەنە ورتا بيزنەس ٷشٸن سۋبسيديارلىق جاۋاپتىلىقتىڭ بولۋى بٸزدٸڭ سالىقتىق ساياساتتى XIX عاسىرعا كەرٸ شەگٸندٸرەدٸ.
ازات پەرۋاشەۆ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ شەكتەۋلٸ سەرٸكتەستٸكتٸڭ (جشس) تيپتٸك جارعىسىنا كەسٸپورىننىڭ بەرەشەگٸ ٷشٸن قۇرىلتايشىلاردىڭ جاۋاپتى بولمايتىنى تۋرالى نورمانى قايتارۋىن تالاپ ەتتٸ. بۇل تۋرالى ول مەجٸلٸستٸڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا ٷكٸمەت پەن باس پروكۋراتۋراعا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا مەلٸمدەدٸ.
سونىمەن, اعىمداعى جىلعى 11 مامىردا بٸرقاتار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا («Tengrinەws.kz» اقپاراتتىق پورتالىندا, «دەلوۆوي كازاحستان» گازەتٸندە, «حابار-24» تەلەارناسىندا جەنە ت.ب.) «قانداي جاعدايدا مەنەدجەرلەر مەن بۋحگالتەرلەر ٶز دٷنيە مٷلٸكتەرٸنٸڭ قۇنىمەن «ەسەپ ايىرىسۋى» مٷمكٸن» («ۆ كاكيح سلۋچاياح مەنەدجەرى ي بۋحگالتەرى موگۋت «پوپلاتيتسيا» سۆويم يمۋششەستۆوم») دەگەن اتاۋمەن الماتى قالاسى بويىنشا مەملەكەتتٸك كٸرٸستەر دەپارتامەنتٸنٸڭ اكتسيونەرلٸك قوعامدار مەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸ شەكتەۋلٸ سەرٸكتەستٸكتەردٸڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى مەن قۇرىلتايشىلارىنىڭ سۋبسيديارلىق جاۋاپتىلىعىنا قاتىستى بٶلٸگٸندە «وڭالتۋ جەنە بانكروتتىق تۋرالى» زاڭنىڭ تالاپتارىن قولدانۋ جٶنٸندەگٸ تٷسٸنٸكتەمەلەرٸ جارييالانعان ەدٸ.
اتاپ ايتقاندا, «ەگەر جاۋاپكەرشٸلٸگٸ شەكتەۋلٸ سەرٸكتەستٸكتٸڭ 5 ميلليون تەڭگە بەرەشەگٸ بولسا, وندا لاۋازىمدى تۇلعا جەنە قۇرىلتايشى بەس ميلليون تەڭگە جالپى سوماسىن ٶتەۋگە تارتىلاتىن بولادى, جەنە دە بەس ميلليون تەڭگە كٶلەمٸندەگٸ نەگٸزگٸ قارىز مٶلشەرٸ ٶتەلمەي بارلىعىنان ٶندٸرٸپ الۋ جالعاسا بەرەتٸن بولادى» - دەگەن دەيەكسٶزدەن مىسال كەلتٸرٸلدٸ.
الايدا, مۇنداي شارا كەسٸپكەرلەردٸڭ ٶزدەرٸ زاڭ بۇزعان جاعدايدا عانا (مىسالى, ەدەيٸ بانكروتقا ۇشىراتۋ نەمەسە بانكروتتىق رەسٸمدٸ بۇزۋ سيياقتى) قولدانىلۋى مٷمكٸن دەگەن ەسكەرتپە ەرٸ قاراي بٸرٸنشٸ پايىمداۋعا تٸكەلەي بايلانىسسىز تٷردە كەلتٸرٸلەدٸ.
بۇل سۋبسيديارلىق جاۋاپتىلىق نورماسى جالپىعا بٸردەي جەنە مٸندەتتٸ سيپاتتاماعا يە دەپ پايىمداۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سول سەبەپتٸ دە زاڭنىڭ مۇنداي كەڭەيتە تٷسٸندٸرٸلۋٸنە ابىرجىعان كەسٸپكەرلەردٸڭ تاراپىنان «اق جول» پارتيياسىنىڭ اتىنا ٶتٸنٸشتەر كەلٸپ تٷسۋدە.
پەرۋاشەۆ ناپولەوننىڭ كودەكسٸنەن باستاپ جشس قاعيداتتارىنىڭ قالاي پايدا بولعانىن, سونىڭ ارقاسىندا ميلليونداعان ادامدار بيزنەستٸڭ يەگەرلەرٸ اتانىپ, ال نارىقتىق ٷردٸستەر قوعامنىڭ ەڭ اۋقىمدى توپتارىنا ەنە تٷسكەنٸن تٷسٸندٸرٸپ ٶتتٸ.
«اتالمىش نورمانىڭ مەنٸسٸ سول – ەرتٷرلٸ قۇرىلتايشىلاردىڭ ازعانتاي قاراجاتىن جيناقتاۋعا جەنە ونى ەكونوميكاعا ينۆەستيتسييالاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, سونىمەن قاتار كەسٸپكەرلٸك تەۋەكەلدەردەن ولاردىڭ ٶزدەرٸن قورعاۋعا دا مٷمكٸندٸك جاسايدى. بۇرىنعى كەزدە قازاقستاندىق جشس-نىڭ تيپتٸك جارعىلارىندا دا كەسٸپورىن قۇرىلتايشىلاردىڭ مٸندەتتەمەلەرٸ بويىنشا جاۋاپ بەرمەيدٸ, ال قۇرىلتايشىلار كەسٸپورىنداردىڭ مٸندەتتەمەلەرٸ بويىنشا جاۋاپ بەرمەيدٸ دەگەن ۇعىم ەردايىم بەرٸلگەن. الايدا, 2008 جىلدان باستاپ سول تۇجىرىمدالعان وي بايقاتپاي, بٸلدٸرمەستەن جوعالىپ كەتتٸ, قانداي ماقساتتا جەنە مۇنداي شەشٸمنٸڭ ارتىندا «كٸمدەردٸڭ قۇلاعى قىلتيىپ تۇرعانى» ەندٸ تٷسٸنٸكتٸ بولعانداي», - دەپ اتاپ ٶتتٸ ازات پەرۋاشەۆ.
بيزنەس ەرقاشان تەۋەكەلگە بارۋمەن تٸكەلەي بايلانىستى. كومپانييانىڭ ەكونوميكالىق داعدارىستاردىڭ سالدارىنان سۇرانىستىڭ تٶمەندەۋٸ جەنە نەسيەلەردٸڭ جوعارى قۇنى سىندى وبەكتيۆتٸ سەبەپتەر بويىنشا كٷيرەۋٸ جيٸ كەزدەسەدٸ. تٸپتٸ ەۋروپانىڭ ٶزٸندە العاشقى 5 جىلدا جاڭادان قۇرىلعان شاعىن جەنە ورتا بيزنەس كەسٸپورىندارىنىڭ جارتىسىنان كٶبٸ جابىلادى ەكەن.
«اقجولدىقتار» جشس-نىڭ بورىشىن ٶندٸرٸپ الۋ ٷشٸن ونىڭ تەك اقشاسىن عانا الىپ قويماي, جەكە مٷلٸگٸن دە تارتىپ الاتىن بولسا, ەشكٸم دە ٸسكە قارجىسىن سالمايتىن بولادى, سەبەبٸ ٶزٸنٸڭ تۋعان بالالارىنىڭ بولاشاعىنا قاۋٸپ تٶنگەنٸن قالامايدى دەپ ەسەپتەيدٸ.
«مۇنداي تەسٸل شاعىن جەنە ورتا كەسٸپكەرلٸكتٸڭ ٶركەندەپ, دامۋىنا بالتا شابادى جەنە بيزنەسپەن اينالىسۋدا تەك وليگارحتارعا ايرىقشا پۇرسات بەرەدٸ. بۇل دەگەنٸمٸز, تٸپتٸ XIX عاسىرعا دا ەمەس, فەودالدىق قارىم-قاتىناستار دەۋٸرٸنە قايتىپ ورالعانداي ەسەر بەرەدٸ», - دەگەن سەنٸمدە پەرۋاشەۆ.
شىنىندا, شەنەۋنٸكتەر سٸلتەمە جاسايتىن «وڭالتۋ جەنە بانكروتتىق تۋرالى» زاڭنىڭ 6-بابىندا شىن مەنٸندە سۋبسيديارلىق جاۋاپتىلىق قاعيداسى قاراستىرىلعان. بۇل قاعيدا 2012 جىلى زاڭنىڭ ٷكٸمەتتٸك رەداكتسييالانۋىمەن ەنگٸزٸلگەن بولاتىن.
سونىمەن قاتار, قر-نىڭ «جاۋاپكەرشٸلٸگٸ شەكتەۋلٸ جەنە قوسىمشا جاۋاپكەرشٸلٸگٸ بار سەرٸكتەستٸكتەر تۋرالى» زاڭىنىڭ 2 بابىنا سەيكەس جاۋاپكەرشٸلٸگٸ شەكتەۋلٸ سەرٸكتەستٸككە قاتىسۋشىلار ونىڭ مٸندەتتەمەلەرٸ بويىنشا جاۋاپ بەرمەيدٸ جەنە سەرٸكتەستٸكتٸڭ قىزمەتٸنە بايلانىستى زيياندارعا ٶزدەرٸنٸڭ قوسقان سالىمدارىنىڭ قۇنى شەگٸندە تەۋەكەل ەتەدٸ. بۇل ەرەجەدەن ەرەكشە جاعدايلار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىق كودەكسٸندە جەنە وسى زاڭدا كٶزدەلۋٸ مٷمكٸن. كٶرٸپ تۇرعانىمىزداي, «وڭالتۋ جەنە بانكروتتىق » تۋرالى زاڭ بۇل تٸزٸمدە جوق.
«دەل وسىنداي تەسٸل نارىقتىق ەكونوميكاسى بار ٸس جٷزٸندە بارلىق ەلدەردٸڭ زاڭناماسىندا: گەرمانييانىڭ «Gmbh-Gesetz» زاڭى, قىتايدىڭ «قىتاي كومپانييالارى تۋرالى» زاڭى, اقش, كانادا, يرلاندييا, رەسەي, بەلورۋسسييا ەلدەرٸنٸڭ جەنە ت.ب. زاڭدارىندا ورىن الادى. تٸپتٸ مۇنى «جاۋاپكەرشٸلٸگٸ شەكتەۋلٸ كومپانييالار» دەگەن اتاۋىنىڭ ٶزٸ ايتىپ تۇر.
الايدا, تەك قازاقستاندا عانا سالىق ورگاندارىنىڭ عانا نارىق زاڭدارى مەن قۇقىقتىق فورماعا قايشى كەلەتٸنٸنە قاراماستان, وعان سۋبسيديارلىق جاۋاپتىلىقتى «جاپسىرىپ» قويۋعا ويلارى جەتكەن. ولار مۇنىمەن, ٶزدەرٸڭٸزگە بەلگٸلٸ, تۋرا سول جشس ٷلگٸسٸندە جۇمىس ٸستەيتٸن ەلٸمٸزدەگٸ كوممەرتسييالىق زاڭدى تۇلعالاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸنە قاۋٸپ تٶندٸرٸپ وتىر. ەرٸدەن سوڭ, جوعارىدا اتالعان جارييالانىمدارعا قاراعاندا, بٷگٸنگٸ كٷنٸ مەملەكەتتٸك كٸرٸس ورگاندارى ٶز قالاۋى بويىنشا سۋبسيديارلىق جاۋاپتىلىقتى ەلدەقاشان قولدانۋدى باستاپ كەتكەن. بۇل تٷپنۇسقالىق «ٶنەرتابىس» بٸزدٸڭ سالىقتىق ساياساتىمىزعا كٶرٸكسٸز, ارتتا قالعان, جەتٸلمەگەن رەڭ بەرٸپ, كەسٸپكەرلٸكتٸڭ سىر-سيپاتى مەن تابيعاتىن تٷسٸنۋدە ەلەۋلٸ كەمشٸلٸكتەردٸڭ بار ەكەنٸن ايقىن كٶرسەتەدٸ», - دەلٸنگەن ساۋالدا.
سٶزسٸز, كەسٸپورىنداردىڭ ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىساندارىنا قاتىستى بٶلٸگٸندە سۋبسيديارلىق جاۋاپتىلىق تولىققاندى جاۋاپكەرشٸلٸكپەن جۇمىس ٸستەي الادى جەنە تيٸستٸ دە.
بٸراق, مەنەدجەرلەر, ونىڭ ٷستٸنە – جشس قۇرىلتايشىلارى, - كەسٸپورىندى بانكروتقا قاساقانا ۇشىراتقان دەگەن جەكە تاعىلعان كٸنەسٸ دەلەلدەنگەن جەنە جالعان بانكروتتىققا نەمەسە بانكروتتىققا توسقاۋىل قويۋعا ەدەيٸ كەدەرگٸ بولعانى انىقتالعان جاعدايدا عانا جاۋاپتىلىققا تارتىلۋى مٷمكٸن. جەنە بۇل كٸنەمەن ايىپتاۋعا ٶز قالاۋى بويىنشا ەرەكەت ەتەتٸن سالىق ورگاندارىنىڭ ەمەس, سوتتىڭ عانا حاقى بار. ٷكٸمەت دەل وسىنداي ارگۋمەنتتەرٸن العا تارتىپ كٶرسەتكەندٸكتەن عانا دەپۋتاتتار 2012 جىلى وسى نورمانى ەنگٸزۋ تۋرالى كەلٸسٸم بەرگەن ەدٸ.
باسقا بارلىق جاعدايلاردا, سول سيياقتى بانكروتتىق جاعدايلاردى قوسا العاندا, سۋبسيديارلىق جاۋاپتىلىق پرينتسيپٸ جشس-عا قاتىستى قولدانىلماۋى قاجەت – بۇل تٷسٸنٸكتەمە جشس-داعى سۋبسيديارلىق جاۋاپتىلىق تۋرالى كەز-كەلگەن پايىمداۋلاردىڭ الدىن-الۋى تيٸس.
ەيتپەسە, «اقجولدىقتاردىڭ» پٸكٸرٸنشە, ەل پرەزيدەنتٸنٸڭ بۇقارالىق كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋ, جالپى ٸشكٸ ٶنٸمدەگٸ شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸڭ ٷلەسٸن 50% -عا دەيٸن جەتكٸزۋ, حالىقتىڭ ەركٸن اينالىمداعى قاراجاتىن ەكونوميكالىق اينالىمعا تارتۋ جٶنٸندەگٸ ناقتى بەرٸلگەن تاپسىرمالارى ەشقاشان ورىندالمايدى.
وسىعان بايلانىستى, «اق جول» قدپ فراكتسيياسى:
1) تۋىنداعان قۇقىقتىق قايشىلىقتى, ياعني زاڭدار قايشىلىعىن زەردەلەۋدٸ سۇرايدى: قالايشا «وڭالتۋ جەنە بانكروتتىق تۋرالى» زاڭ ازاماتتىق كودەكس پەن «جاۋاپكەرشٸلٸگٸ شەكتەۋلٸ جەنە قوسىمشا جاۋاپكەرشٸلٸگٸ بار سەرٸكتەستٸكتەر تۋرالى» بەيٸندٸ زاڭنان جوعارى, ٷستەم تۇر?
2) كەسٸپكەرلٸك قىزمەتتٸڭ جاعدايىن جاقسارتۋ شەڭبەرٸندە, بانكروتتىق تۋرالى زاڭداردى وسى زاڭدارعا جەنە نارىقتىق ەكونوميكانىڭ مٷددەلەرٸنە سەيكەس كەلتٸرۋ جٶنٸندەگٸ شارالاردى قابىلداۋدى;
3) سالىق ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ اراسىندا بانكروتتىق تۋرالى زاڭنىڭ قولدانىستاعى نورمالارىن تٷسٸندٸرۋدٸ جەنە ونىڭ كەڭٸنەن تالقىعا تٷسۋٸن بولدىرماي, جۇمىسىن ادال اتقارىپ جٷرگەن كەسٸپكەرلەرگە سۋبسيديارلىق جاۋاپتىلىقتى قولدانۋعا جول بەرمەۋٸن; مۇنداي فاكتٸلەر انىقتالعان جاعدايدا – كەسٸپكەرلەردٸڭ ٸزٸنە تٷسۋدٸ دوعارىپ, كٸنەلٸ لاۋازىمدى تۇلعالاردى جاۋاپقا تارتۋدى سۇرايدى.
4) مەملەكەتتiك كٸرٸس ورگاندارىنىڭ بيزنەس قاۋىمداستىعىنا قاجەتتi تٷسiنٸكتەمە بەرۋٸن جەنە كەسٸپكەرلٸك قىزمەتتٸڭ پايدا بولعان قوسىمشا تەۋەكەلدەرٸنە قاتىستى تۋىنداعان قورقىنىش-ٷرەيدٸ جويۋ تۋرالى نۇسقاۋلار بەرۋٸن سۇرايدى.
5) جشس-نىڭ تيپتٸك جارعىسىنا كەسٸپورىننىڭ مٸندەتتەمەلەرٸ بويىنشا قۇرىلتايشىلاردىڭ جاۋاپتىلىعى بولمايتىنى تۋرالى تۇجىرىمدالعان ويدى قايتارۋىن سۇرايدى.
«اق جول» قدپ جەنە ونىڭ پارلامەنتتٸك فراكتسيياسى سايلاۋالدى باعدارلامانى جٷزەگە اسىرۋ جەنە قازاقستاندىق بيزنەستٸڭ مٷددەسٸن قورعاۋ بويىنشا جۇمىستارىن جالعاستىرۋدا.
