Ait-Mannyń qosbasardan qosarqaǵa aýysar sátine orai bir emeýrin
Ai mert boldy qanatyn qýdai qaǵyp,
Endi mundai Ai qaityp týmaidy anyq.
Tańǵy álemge jaimenen tarap jatty,
Shyqpen birge sáýleler býǵa ainalyp.
Osy joldardyń avtory, árkim tarih sahnasyna óz álinshe keledi, ketedi. Al, kúlli adamzattyń aqyl-oiyn jasyl múk basyp ketýden qoǵaityn jańǵyryqqa qalai jolyǵatynyn eshkim oilap jetpegen dúnie.
Jumeken aqynnyń «Jańǵyryq» atap otyrǵany, ol sanaǵa silinis týdyratyn bir kúshtiń bar ekenin tek isharalai kele, oqyrmanǵa óziń taýyp alarsyń taqylettes oi qaldyrǵany ámbege aian.
Joqshylar joǵyn tapqan joq. Bir adamnyń mynaý eken dep urtyn bultyńdatyp, kópirip kóbik shashqanyn álige kóre almadyq. Týra osy «Jańǵyryq» san ǵasyr boiy oqtyn-oqtyn ǵana tús berip, ǵaiypqa ainalyp otyrady. Endeshe, ol jumbaq aqyn men bazǵalam arasyndaǵy keri aǵys desek qatelesken bolar edik. «Ómirmen betpe-bet» dep kez kelgen qyzyl aýyz aita salýy bek múmkin. Oǵan da bizdiń ar sotymyz shúbá keltireri anyq. Al, tórelik sizden...
Tegińdi seniń taratyp aita alamyn ba? –
Rýyń joq-dúr túriktiń taipalarynda.
Eki jolǵa úńilsek, Alashtyń turqyna tórkin, Túrkige serpin bergen áýlie Iassaýi men Farabilerdiń quthanasynan taraǵan shúlen shuǵylanyń sáýlesi bolmasa, osy saǵatqa deiin, ústi–basyn túk basqan qyzylkóz banan jegishti «ata» kórip kelgen bolar edik. JAR ózi saqtady. Al biz qashan aqtaimyz?
«Jańǵyryq pen Ar rýhtyń» maǵynasy eki. Sizben biz osy ortada qańǵyryp júrsek eshqandai baqyt tappasymyz anyq. Tylsym aiat atalatyn uly kitaptaǵy maǵynaǵa qaýyshý tek áýlielerge ǵana buiyrǵan qasiet. Al, ońgemizdik múmindik baq-talaimen ǵana shekteletin kún keshý. Ǵalamǵa qubylys bolyp ketetin eshnárse qaldy ma, barlyǵy derlik sheshilgen. Kóbiniń syry ashylǵan. Al, aqyn janyn ashyp ony matematikalyq órnekke iá bolmasa himiialyq elementke, saǵattyq jyldamdyqqa údelestirgen jan joq. Bolmaidy da. Ol tek jaratýshynyń ózine ǵana aian. Sondyqtan óleń eshbir formýlamen ólshep, pishilmeidi. Ol óziniń tylysymy arqyly shymyrlap boiǵa quiylyp, qaǵazǵa qaz turady. Osy arada da bir ǵasyrlyq ýhleý taǵy bar.
Men keshken ǵajap ǵumyr osy-ai, jalǵan!
Baqyttan bul bir dáýren bas ainalǵan.
Jyr emes, kómeiimnen nur tamady,
Juldyzdar siqyryna masaiǵannan.
Lapyldap tamyrymda ushqalaq qan,
Sáýlege ileserdei tustan aqqan...
Sýsyldap estilerdei,
perishteniń
Dybysy qanatynyń qysqa qaqqan.
Bul eki shýmaqta, óskeleń rýhtyń jez buidasy adamzattyq ǵuryptyń kóshine jalǵanyp jatqandai áser qaldyrady. Aqynnyń «Men keshken ǵajap ǵumyr» dep ataýynyń ózi toqsan toǵyz narǵa júk bolatyn oidyń bir kúltesi ǵana.
Ajdahalardyń tiliniń astynan bir kúnde ǵana geizer sýyndai burqyldap, janartaýdai atylyp shyǵa kelgen joqpyz. Arqamyzdy yńrshaq, moiynymyzdy qamyt qajap súiekke sary tańba sala bergen de, bir adýyn kúsh jańǵyrtty bizdi. Ol - qasterli rýhaniiat bolatyn. Rýhaniiat - rýh pen niettiń qosyndysynan shyqqan sóz. Ortadaǵy «A» qarpi - ol jasaǵan ieńniń aty. Ananyń esimi, álippeńniń bastaýy, ardyń alǵashqy áribi bolyp keledi. Sana silkinisi osylardyń tereń oilaǵan da ǵana paida bolatynyn dáleldegen jersharyn meken etken turǵyndardan kúlli túrki jurty ǵana desek asylyq bolmas. Sebebi sóz basyna kók tur, ol kóktemniń, adamzat kókteminiń, rýh patshalyǵynyń túlejiýin kórsetedi. Biz sózge arqaý etkeli otyrǵan dańǵaiyrdyń myna óleń joly sózimizdi nyqtap, irgesin bekiteri sózsiz:
Jer uǵysyp janymmen,
kók tildesip,
Jasyl dariia ústinen óttim kóship.
Sansyz sýret,
qisapsyz qiqýly ánge
Kóz taldyryp,
daýsymdy kettim qosyp.
Mine, qarańyz, bul shýmaqqa bizdik oidyń timiskilep janushyra izdegen dúniesi syiyp tur. Ony bireý baýdan, bireý taýdan izdep aqtaban bolmai-aq qoisyn!..
Óktemder saltanat quryp turǵanda dilimizdi ýǵa, keńsirigimzdi sary jalqyn sýǵa toltyrdy. Toltyryp qana qoiǵan joq, omyrtqamyzdan bir býyndy opyrdy...
Onyń júregi kitaptaǵy qylýetke jasyrynyp qalǵany qashan?
Dalanyń tiri bolsa tóbeleri,
Umtylar qanatynan demegeli.
Ǵasyrlap ańsap jetken báigisinen
Dál búgin – ne óledi,
ne keledi!..
Pyraqtyń tuiaǵynan ún shyǵyp bir
Ketkende,
qaldy nege kúrsinip qyr?..
Beý, tulpar –
qyrshyn-arman saparynda
Kúibeńin teýip ketti-aý tirshiliktiń!..
Osy eki shýmaqta shýlaǵan taǵdyrlardyń kózi turǵandai. Sodan da bolar, áýlielerdiń qasietti topyraǵyn da qyrqynda mingen «Tulparynan» aýyp qalmaýǵa qam jasap jatyr. Oi, Alla-ai! «Shynjyr balaq, shubar tós» degen sózdi shirataiyqshy. Balalyǵy qalǵan Shynjyrda, kindiginen arqandalyp, kókjiek biiginen uly dalaǵa ydyrstana qarap bir múmin jatyr.
Aqyn ajaldan qashpaidy, ol soǵan daiyn bolýǵa ázirlenedi. Ol musylmandyqtyń áidik beinesi.
Baq jimadym, bal jidym – Dilge sordym,
Dilsiz, nursyz men qalai kún keshermin?!
Tastaǵasyn júrekke iz Súlde solǵyn,
Qaýyzynda juldyzdyń túnde sóndim...
Fazyly keń Bar ýá Birge sendim,
Onsyz jibin tirliktiń kúrmeser kim?! –
...Ázireiil kelgen kún ókinbei-aq
Aǵash atqa erkimmen mingesermin.
Biz aqyn shyǵarmasyna shildesý tilegennen aýlaqpyz, tekti bekzada bolmysyn quratpai bolashaq beketinde soǵylarmen tildesý úshin oqyrmanyn kútip kókirek kúimesin de otyra bergenin tileimiz. Allaǵa shynaiy itaǵat etip, kúnádan boiyn aýlaq alyp qashqan aqynnyń ǵaziz júregi tek nurǵa qanyq.
Shynjyrǵa hat
Aq kepter ushty keýdemnen,
Aishylyq jolǵa artynyp.
Júrekte oilar sóngenmen,
Qaiyshylyq qaldy artylyp.
Úsh beleń eken baspaldaq,
Túspegen eken qasqaldaq.
Keýdemdi meniń kelmepti,
Abjylan taǵdyr bosqa arbap.
Uiyqtasam boldy, sol jylan,
Oianyp ketsem sol jylan.
Aǵatai mizam sóngen de,
Bóridei jortyp boldyram.
Keýdemdi tyrnap sol bir án,
Shaiqalyp ketti sary quman.
Rels eken qos ishek,
Quba dóń boldy dombyram.
Tazalyq, aqyl, arymda,
Oiymdy bermes qarynǵa.
Mahambet meni tartady,
Túsimde ylǵyi Narynǵa.
Úsh beleń orta jolymda,
Allanyń sózi qolymda.
Túneitin boldym qorymǵa,
Bilmeimin baq pa, sorym ba.
Sanamnyń syrly saǵaty,
Alakeýimde oiatty.
Taýsylyp sabyr taǵaty,
Samaidy nurlar boiapty.
Kógedai ShÁMERHAN
