Aimaqtar úshin biylǵy jyl ońaiǵa túsken joq. Alaida týyndaǵan tótenshe jaǵdailarǵa qaramastan Qaraǵandy oblysy áleýmettik-ekonomikalyq kórsetkishter boiynsha turaqty túrde damyp keledi. «Vremia» gazetine bergen suhbatynda óńir basshysy Jeńis Qasymbek bul ósimge qalai qol jetkizilgenin jáne ózekti máselelerdi sheshý jumystary qalai jalǵasatynyn aityp berdi.
- Jeńis Mahmutuly, daǵdarys ýaqytynda Qaraǵandy oblysynyń qiyndyqtar aldynda ósimdi saqtap qalýyna ne septesti?
- Aimaqtyń damýyna baǵa beretin naqty kórsetkishter bar. Buǵan ónerkásiptik óndiris kólemi, investitsiia, saýda, qurylys, kólik qyzmeti jáne basqa da birqatar baǵyttyń kórsetkishteri enedi. Bizdiń óńirde ótken jylmen salystyrǵanda osy atalǵan barlyq pozitsiia boiynsha oń dinamika bar. Eń aldymen ónerkásip óndirisi týraly aitqym keledi. Ónerkásip jalpy aimaqtyń ishki óniminiń 50 paiyzyn qamtamasyz etedi. Bul salada óte turaqty - 2019 jyldan qaraǵanda shamamen 103 paiyzdyq ósim bar. Biz osy kórsetkishti jyl sońyna deiin saqtaimyz dep josparlap otyrmyz. Sonymen qatar óńdeý ónerkásibiniń ósý qarqyny bizdi erekshe qýantady. Onda 4,5 paiyzdyq pýnktte ósim baiqalady.
- Al aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy ahýal qandai?
- Biyl óńir diqandary million gektardan astam jerge túrli daqyldardy, biraq negizinen bidaidy ekti. Buǵan kúmán keltirgen adamdar Qaraǵandy oblysynda «mundai kólemdegi daqyldardy áreń sebýge bolatyn edi» degendei hat jazǵan bolatyn.
Alaida bizdiń aýyl sharýashylyǵynyń taýaryn óndirýshiler bul jospardy oryndap, million tonnaǵa jýyq ónim aldy! Sondai-aq bul rette áńgime sapaly astyq, qymbat suryptar týraly bolyp otyr. Qazir onyń baǵasy jaqsy, al bizdiń astyq ósirýshiler eksport úshin de, ishki naryq úshin de belsendi jumys júrgizip keledi. Jalpy bizdiń aýylsharýashylyǵynyń taýaryn óndirýshilerimiz ishki tutynýshyǵa tiimdi shyǵyndardy ustap otyr. Sol úshin olarǵa óte rizamyn. Qazir biz olardan 40 myń tonnaǵa jýyq astyqty jeńildetilgen baǵamen, tonnasyn 75 myń teńgeden satyp alamyz. Bul áleýmettik nan úshin arzan un óndirýge múmkindik beredi.
- Investitsiialardyń kólemi artyp kele jatyr ma?
- Biz óńirge tartylatyn investitsiia deńgeiin saqtap qaldyq. Ótken jyly «Saryarqa» gaz qubyryna 200 milliard teńgeden astam biýdjettik investitsiia tartylǵan edi. Ony eseptemegende biyl bizdiń óńirdiń investitsiia kólemi shamamen 700 milliard teńgeni qurap otyr. Onyń - 83 paiyzy jekemenshik investitsiialar. Bul baǵyttaǵy jumys Qaraǵandy oblysyndaǵy investitsiialyq ahýal tartymdy ári turaqty ekenin kórsetedi. Pandemiiaǵa qaramastan bizge iri investorlar kelip jatyr. Biyl 12 jańa joba iske qosylady. Jalpy qazir aimaqta 2 trillion teńgeden asatyn 40-tan astam joba júzege asyrylýda. Jalpy investitsiia týraly áńgime qozǵaǵanda biz túrli salalardy aityp turǵanymyzdy aita ketkim keledi. Munda mashina jasaý, taý-ken jabdyqtaryn óndirý, ferroqorytpalar, birqatar aýylsharýashylyq jobalary, mysaly, sút fermasy, et óńdeý jáne taǵy basqa mańyzdy salalar qamtylýda.
- Áitse de daǵdarys shaǵyn jáne orta biznesti shatqaiaqtatyp ketken bolar?
- Árine, pandemiia ShOB damýyna áser etkenin moiyndaýymyz kerek. Kásipkerler buryn-sońdy mundai synaqpen eshqashan betpe-bet kelip kórgen emes. Meiramhanalar, kafeler, qoǵamdyq tamaqtaný oryndary men kinoteatr ieleriniń, kólik qyzmeti men ártúrli saýda salasyndaǵy azamattardyń aldynda úlken qiyndyq týyndady. Biraq memleket tarapynan da qoldaý bolǵanyn aita ketý kerek: salyqtar, ósimpuldar boiynsha tólemderdi jyl sońyna deiin shegerý sharalary qarastyryldy. Bank qaryzdary men kommýnaldyq tólemder keiinge qaldyryldy. Memlekettik organdar men uiymdar kásipkerlerden nysandy jalǵa alý boiynsha aqy almaidy. Jeke páter ieleri de jaǵdaidy eskere otyryp, jaldaý aqysyn azaitty, keibiri tipti aqy alýdan bas tartty.
Biz karantin shekteýi jaǵdaiynda bul kompaniialardyń sanitarlyq normalardy saqtai otyryp jumysyn jalǵastyrýyna ruqsat berýge tyrysamyz. Sonymen qatar, men Qaraǵandynyń ShOB-y myqty bolyp shyqqanyn erekshe atap ótkim keledi. Osynaý qiyn kezeńde kóptegen kásiporyndar balama sheshimderdi taba bildi. Mysaly, biz qashyqtan jumys isteýge kóshtik, al jetkizý qyzmetine degen suranys tipti artty. Elektrondyq saýda bes ese ósti. Bul óte jaqsy úrdis, óitkeni osylaisha biznes kóleńkeden shyǵady, qosymsha salyqtar túse bastaidy, adamdardyń jalaqysy ashyq bolady.
Sondai-aq, osy kezeńde aimaqtarǵa «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy», «Aýyl - el besigi», «Eńbek» jáne basqalary siiaqty memlekettik baǵdarlamalar da kómekteskenin atap ótý kerek.
- Bul rette «Jumyspen qamtýdyń jol kartasynyń» kúrdeli kezeńde kómegi qanshalyqty tidi? Halyqty jumyspen qamtý úshin osy sharalardy jalǵastyrǵan jón be?
- «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» osyndai qiyn kezeńde azamattardyń naqty qoldaýdyń jarqyn úlgisi deýge ábden bolady. Karta qysqa merzimde tabysy joq, jumyssyz qalǵandardyń barlyǵyn jumyspen qamtamasyz etýge, sondai-aq suranysqa ie mamandyqtar boiynsha mamandardy qaita daiarlaýǵa múmkindik berdi. Adamdar kez kelgen ýaqytta eldi mekender men aimaqtar arasynda qozǵala almaityndyǵyna bailanysty, aýlalardy abattandyrý siiaqty nysandardyń aiaqtalý merzimine qatysty shaǵymdar túsip jatyr. Áitse de barlyq nysandar qarasha aiynda paidalanýǵa beriledi.
Baǵdarlamanyń tiimdiligi men JQJK-nyń naqty qoldaýyn túsinip, bizdiń Prezident Úkimetke jáne Ulttyq bankke baǵdarlamany 2021 jylǵa deiin uzartýdy tapsyrdy.
- Pandemiia áleýmettik salalarǵa soqqy berip, kemshilikterdiń betin ashyp bergeni belgili. Bilip otyrǵanymyzdai, bilim salasy qashyqtan oqytý júiesine daiyn bolmai shyqty. Halyqtyń az qamtylǵan bóliginiń gadjet satyp alýǵa shamasynyń joqtyǵy taǵy belgili. Oǵan eldegi keibir óńirlerde internet sapasynyń nasharlyǵyn taǵy qosyńyz. Bilim salasynda qordalanǵan osyndai máselelerdi sheshe aldyńyzdar ma?
- Búgingi tańda óńirdegi halyqtyń 90%-y internetpen qamtamasyz etilgen. Internetke qosylmaǵan, ortalyqtan alys ornalasqan shaǵyn aýyldarda shaǵyn mektepter jumys istep tur. Onda balalar dástúrli túrde oqytylady. Biraq bul faktor olardy internetsiz qaldyrý kerek degendi bildirmeidi. 2021 jyldyń aiaǵynda provaiderler barlyq jerde jaqsy bailanystardy qamtamasyz etýi kerek.
Kópbalaly jáne áleýmettik jaǵynan osal otbasylarǵa keletin bolsaq, bilim basqarmasynyń qarajaty esebinen biz osy sanattaǵy otbasylardyń balalaryna modemdermen qamtamasyz etilgen 24 myń kompiýter men noýtbýk satyp alyp berdik. Sonymen qatar biz respýblikalyq biýdjetten taǵy 28 myń jańa kompiýter aldyq. Sonyń arqasynda qazir oblysta barlyq muqtaj otbasylar qajetti qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etilgen.
- Densaýlyq saqtaý salasy da edáýir synǵa ushyrady. Ótken jazda tirkelgen oqiǵalarǵa jol bermeý úshin aimaq deńgeiinde qazir qandai sharýalar atqarylyp jatyr?
- Álemniń kóptegen memleketi bul indetke daiyn bolmai shyqty. Bólingen qarjyny densaýlyq saqtaý infraqurylymyn nyǵaitýǵa paidalaný úshin biz basqa salalardaǵy biýdjet shyǵynyn edáýir qysqarttyq.
Biyl biz oblys boiynsha 70-ke jýyq meditsinalyq mekemeni jóndedik. Jezqazǵanda jańa modýldi aýrýhana saldyq, barlyq juqpaly aýrýlar aýrýhanalaryn retke keltirdik, tomograftardyń sanyn kóbeittik, qarashanyń sońyna deiin olardyń sany 21-ge jetedi.
Klinikalarda 24 ottegi stansasy ornatyldy, palataǵa ottegi beretin jabdyqtar jetkizilýde. Bizge Densaýlyq saqtaý ministrligi ókpeni jasandy jeldetý boiynsha úlken qoldaý kórsetti. Olar búgin de jetkilikti. Oblystaǵy 40-tan astam aýrýhana pnevmoniiany emdeýge daiyn. Jalpy alǵanda bizdiń aýrýhanalarǵa bes myńǵa deiin patsientterdi ornalastyrý múmkindigi bar. Qaraǵandy oblysynda aýyr naýqastar nemese ókpeni jasandy jeldetkishke muqtaj naýqastardyń qazir joqtyǵyn atap ótkim keledi. Budan biz qaraǵandylyqtardyń jaýapkershilik pen saqtyqty sezinetinin baiqaimyz. Bizdiń dárigerlerdiń biliktiligi jetkilikti ári pandemiiamen kúresýde jaqsy tájiribege ie ekenin atap ótkim keledi. Sonymen qatar Qaraǵandyda alǵashqy tolqyn kezinde úlken kómek kórsetken keremet meditsinalyq ýniversitetimiz bar. Jumysqa joǵarǵy kýrs stýdentteri, internder men oqytýshylar tartylǵan edi.
- Qaraǵandy oblysynda jańa turǵyn úige, ásirese kópbalaly otbasylarǵa jáne basqa da áleýmettik osal azamattar tarapynan úlken qajettilik bar. Aimaqta qurylys sektorynyń jandana túskeni baiqalady. Biraq taiaý arada kezekti edáýir qysqartyp, muqtaj otbasylardyń barlyǵyna páter berý múmkin be?
- Keiingi kezde bizdiń oblystyń turǵyndary arasynda jinaǵyn astananyń jyljymaityn múligine salý úrdisi bolǵan. Sońǵy 3-4 jylda biz tek oblys ortalyǵynda ǵana emes, búkil óńir boiynsha jańa aýdandardy sala bastadyq. Osyǵan orai qazir tendentsiia ózgere bastady.
Ótken jyly oblysta jalpy aýmaǵy 427 myń sharshy metr bolatyn baspanalar salyndy. Al biyl biz bul kórsetkishti shamamen 600 myń sharshy metrge jetkizemiz. 1 800 páterdi ár túrli qorlardyń esebinen kópbalaly otbasylarǵa beremiz. Iri kásiporyndar da qoldaý kórsetedi. Máselen, ótken aptada ǵana Balqashta «Qazaqmys» kompaniiasy 65 páter bóldi. Eki-úsh jyl ishinde qurylys qarqyny 15-20 paiyzǵa ósedi dep josparlap otyrmyz.
- Qaraǵandyda jeke turǵyn úi salýǵa jer ýchaskeleri berilip jatyr. Áitse de daǵdarys kezinde ekiniń biri jeke jer ýchaskesinde qurylys jumysyn júrgize almaýy múmkin ǵoi...
- Iá, sońǵy 7-8 jyl ishinde jeke turǵyn úi salý úshin jer ýchaskeleri is júzinde berilmegen. Sebebi buǵan deiin kóptegen ýchaskeler infraqurylymsyz berilgen bolatyn. Buǵan mysal retinde Qaraǵandydaǵy «Kúngei» shaǵyn aýdanyn alýǵa bolady. Búgingi kúni Qaraǵandy qalasynyń ákimdigi jeke turǵyn úi qurylysy úshin jer ýchaskelerin injenerlik jelilerden keiin ǵana berý máselesin birinshi orynǵa qoiyp otyr.
- Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidenti Nursultan Nazarbaev Qaraǵandyny million turǵyny bar qala retinde kórgisi keletinin aitqan. Bul maqsatqa jetý jolynda naqty josparlaryńyz bar ma?
- Is júzinde, Qaraǵandy irgeles qalalar men jaqyn aýyldardy eseptegende qazirdiń ózinde 800-900 myń adam ómir súretin tutas aglomeratsiia. Olardyń kópshiligi 20-30 minýttyq joldy júrip-aq oblys ortalyǵyna jumysqa barady. Sondyqtan million degenimiz ýaqyt talaby. Qala ósip keledi, biz kóp turǵyn úi salyp, kelgen turǵyndarǵa jaǵdai jasaýymyz kerek.
- Alaida monoqalalar men aýyldar týraly umytýǵa bolmaidy. Oblystyń aýdandarynda sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý máselesi ótkir tur. Shette qarapaiym ǵana jaǵdai bolmaǵannan keiin álbette jurttyń barlyǵy qalaǵa qashatyny taǵy túsinikti. «Aýyl - el besigi» baǵdarlamasy jáne basqalary qańyrap jatqan aýyldardy qutqara ala ma?
- Bul baǵdarlama bolashaǵy bar jáne tirek aýyldardy damytýǵa arnalǵan. Jalpy adamǵa infraqurylym emes, adam infraqurylymǵa baratyny búkil álemge tán úrdis. Biraq 200 adam turatyn deiingi shaǵyn aýyldar bar. Ol aýyldardy ortalyqtandyrylǵan sýmen jabdyqtaýdyń máni joq. Alaida biz ondaǵy jergilikti avtonomdy infraqurylymdy qoldaýǵa tyrysamyz.
«Aýyl - el besigi», «Nurly jer», «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» baǵdarlamalary aiasynda aýyldyq eldi mekenderdiń injenerlik infraqurylymyna, onyń ishinde sapaly sýmen qamtamasyz etýge bailanysty kóptegen máseleler sheshilýde. «Aýyl - el besigi» arnaiy jobasynyń eki jylynda segiz aýdannyń 16 tirek aýylynda 73 joba júzege asyryldy, onyń ishinde sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý isteri de bar.Mysaly, Jańaarqa aýdanynyń Atasý aýylynda qazandyqtar men tazartý qurylymdarynyń qurylysyn júrgizýdiń arqasynda áleýmettik nysandarda ortalyqtandyrylǵan sýmen jáne jylýmen qamtamasyz etildi, qazandyqtardyń qýaty artty.
Biyl Osakarov aýdanynyń Esil aýylyndaǵy 25 shaqyrymdyq sý jelisin qaita jóndeý jumystary aiaqtalýda. 1500-ge jýyq turǵyn úzdiksiz sapaly sýmen qamtamasyz etiledi.
- Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev qyrkúiek aiyndaǵy Qazaqstan halqyna joldaýynda qorshaǵan ortany qorǵaýǵa erekshe nazar aýdardy. Qaraǵandy oblysy - óndiristik aimaq, munda qorshaǵan ortanyń lastanýyna naqty úles qosatyn ónerkásip alpaýyttary bar. Olar jańa ekologiia kodeksiniń normalaryn qanshalyqty saqtaidy dep oilaisyz?
- 2025 jylǵa qarai iri kásiporyndar ziiandy shyǵaryndylardy 30 paiyzǵa tómendetedi dep josparlanýda. Jańa kodeks olardy ekologiialyq erejelerdi saqtaýǵa shaqyrady, áitpese olar shyǵaryndylar úshin aiyppuldy kóbirek tóleitin bolady. Bul kásiporyndardyń basshylyǵy shyǵaryndylardy azaitýǵa múddeli jáne jabdyqty jańartýǵa qarajat salady. «Saryarqa» gaz qubyrynyń Qaraǵandyǵa qosylýyn eskere otyryp, kásiporyndar óndiristiń bir bóligin kómirden gazǵa kóshiredi.
- Prezident memlekettik qyzmetti qaita júktep, memlekettik apparattyń shtat sanyn edáýir qysqartýdyń ýaqyty kelgenin atap ótti. Qaraǵandynyń qansha sheneýnigi jumyssyz qaldy?
- Ázirge qyzmetkerlerdi qysqartý týraly aktige qol qoiylǵan joq. Bizdiń oblysta 3,5 myń memlekettik qyzmetker jumys isteidi. Biyl olardyń 10 paiyzy qyqartylady. Kelesi jyly - taǵy 15 paiyz. Memleket basshysynyń buiryǵy oryndalady.
- Suhbat sońynda aitaryńyz bar ma?
- Men Qaraǵandy oblysynyń barlyq turǵynyna alǵys aitamyn. Osynaý qiyn kezeńde biz ózimizdiń yntymaqtastyǵymyzdy jáne jaýapkershiligimizdi kórsettik. Eriktiler bizdiń senimdi tiregimizge ainaldy. Dárigerler men politsiia qyzmetkerleri ózderiniń adaldyqtary men kásibi sheberlikterin taǵy bir ret dáleldeýge daiyn. Ózińizge jáne jaqyndaryńyzǵa qamqor bolyńyz.
