«Bir ákeniń tárbiesin júz mektep bere almaidy». Qazaqtyń osy bir danalyq sózi búgingi qoǵam úshin burynǵydan da mańyzdy estiletindei. Sebebi tehnologiia damyp, aqparat tasqyny kúsheigen saiyn bala tárbiesiniń jaýapkershiligi de artyp keledi. Osyndai kezeńde otbasynyń beriktigi men urpaq tárbiesindegi ákeniń orny týraly másele jii kóteriledi. Áke – tek shańyraqtyń asyraýshysy ǵana emes, ol – otbasynyń tiregi, balanyń minezin qalyptastyratyn alǵashqy ustaz, ómir mektebindegi eń úlken úlgi.
Qazaq dúnietanymynda ákeniń orny árqashan biik bolǵan. «Ákege qarap ul óser, sheshege qarap qyz óser», «Áke kórgen oq jonar, ana kórgen ton pisher» degen maqaldar ulttyń bala tárbiesine degen kózqarasyn aiqyn kórsetedi. Áke ulyna eńbek pen erliktiń, adaldyq pen azamattyqtyń mánin úiretse, qyzyna qamqorlyq pen jaýapkershiliktiń úlgisin kórsetedi. Sondyqtan ákeniń árbir áreketi – bala úshin únsiz tárbie. Búginde otbasydaǵy áke róli, áke tárbiesi mańyzdy oryn alyp, súisinerlik kórinis baiqalady. Osyndai jaqsylyqtyń úlgisi bolyp otyrǵan jas ákelerdi sózge tartyp kórgen edik. Aqyn Asylan Tilegen ózi úsh balanyń ákesi bolǵanda ákesiniń ózine ne kórsetkenin, ne úiretkenin, óziniń qandai bala bolǵanyn, balasynyń qandai ekenin salystyratyn bolǵanyn aitady.
«Basqalardy qaidam, ózim áke atanǵan soń, sol statýsty birden sezinip kete qoimadym. Ulymdy inim siiaqty kórip júrdim. Bundai sezimde bir jyldan asqansha júrdim-aý, shamasy. Iá, múmkin balam «papa» degende tolyq sezingen shyǵarmyn. Múmkin jerden baýyryn kóterip, eminip eńbektei bastaǵanda, bir kezderi ózimniń de sondai bolǵanymdy, sonda áke-shesheniń aialap-mápelegenin sezingen shyǵarmyn. Aitpaǵym, men erteń áke bolam-aý, solarǵa áitermin-búitermin degen oi, qiial múlde bolmapty. Balamen birge ósip, birge úirenip kelemiz.
Sondaida ákemniń maǵan ne kórsetkenin, ne úiretkenin, ózimniń qandai bala bolǵanymdy, balamnyń qandai ekenin salystyratyn boldym. Onyń ústine bzdiń aýylda óskenimiz, al balamnyń qalada ósip kele jatqany da ájeptáýir aiyrashylyq. Aýylda bala tárbiesine búkil aýyl aralasatyndai kórinedi. Kóshede oinap júrseń, anaý jaqta ketip bara jatqan aýyldyń adamy «ái, bala, amandaspaisyń ba?» dep jónge salyp, bolmasa jeti atańdy túgendep surap, qiturqy suraqtarymen qandai adam bop ósip kele jatqanyńdy bir tekserip qoiyp, sóitpeýshi me edi. Al qalada she? Qalaǵa báribir. Sol úshin qala balasyna tek qana óziń jaýaptysyń. Balabaqshadan jónsiz birdeńe «juqtyryp» keledi, ony túsindiresiń. Aýladan nebir soraqylyqty kórip keledi, ony aitasyń. Sondaǵymyz – kúres. Aýylda ósken bala (ózim) men qala balasynyń kúresi qazirgi jaǵdai. Meniki sol, ákemnen ne kórdim, aýyl adamdarynyń qandai asyl qasietterin kórdim, sony balama kórsetý. Balaǵa kórsetip qana úiretedi ekensiń. Basqa joly joq eken», – deidi aqyn Asylan Tilegen.
Búginde qoǵamda «áke aqsha tabýmen ǵana ainalysýy kerek» degen jańsaq túsinik áli de kezdesedi. Alaida balaǵa qymbat syilyqtan buryn ákeniń janynda ótkizgen bir saǵaty áldeqaida baǵaly. Sebebi bala ákesiniń aitqan sózinen buryn onyń kúndelikti isine qarap ósedi. Úlkenge qurmet kórsetýi, eńbekke adaldyǵy, ýádesinde turýy, otbasy múshelerine qarym-qatynasy – munyń bári balanyń sanasynda ómirlik qaǵida bolyp qalyptasady. Fotograf Azamat Qusaiynov ta úsh balanyń ákesi bolǵanda balanyń ózin-ózi baǵalaýy men ómirdegi batyldyǵy kóbine ákesimen qarym-qatynasyna bailanysty ekenin túsingenin aitady. Onyń sózinshe, ákesiniń qoldaýyn sezinip ósken bala jaýapkershilikti erte meńgeredi, qiyndyqqa moiymaidy, óz pikirin ashyq jetkize alady.
«Al áke meiirimi men qamqorlyǵyn kórmegen balada senimsizdik, tuiyqtyq nemese agressiia belgileri jii kezdesýi múmkin. Demek, ákeniń tárbiedegi róli – tek ulttyq qundylyq qana emes, ǵylymi turǵydan da dáleldengen qajettilik.
Ókinishke qarai, qazirgi tańda kóptegen otbasy ýaqyt tapshylyǵynyń qursaýynda qalyp otyr. Tańnan keshke deiin jumys isteitin ákelerdiń balasymen erkin áńgimelesýge, birge kitap oqýǵa, serýendeýge nemese oiyn oinaýǵa ýaqyty jete bermeidi. Keibiri muny materialdyq jaǵdaidy jaqsartýmen aqtaǵysy keledi. Biraq bala úshin ákeniń tabysy emes, yqylasy mańyzdy. Jyly sóz, birge ishilgen bir kese shai, mekteptegi jetistigin tyńdaý, demalys kúngi ortaq serýen – munyń bári balanyń jan dúniesin baiytady. Otbasyndaǵy tatýlyq ta kóbine ákeniń ustanymyna bailanysty. Balalar ákesiniń anasyna degen qurmetin kórip ósse, erteń óz otbasynda da sondai qarym-qatynas qalyptastyrýǵa umtylady. Demek, áke tek balany emes, bolashaq qoǵamdy tárbieleidi. Sebebi árbir shańyraqtyń berekesi – tutas eldiń turaqtylyǵynyń negizi.
Áke tárbiesi tek tyiym salýmen nemese aqyl aitýmen shektelmeýi kerek. Balanyń oiyn tyńdai bilý, onyń armanyna sený, qatelesken sátinde jazǵyrýdyń ornyna baǵyt kórsetý – naǵyz ákelik jaýapkershiliktiń belgisi. Áke balasyna qorqynysh emes, senim syilaǵanda ǵana olardyń arasyndaǵy bailanys berik bolady», – deidi fotograf Azamat Qusaiynov.
Qazirgi tsifrlyq dáýirde taǵy bir mańyzdy másele bar. Buryn balanyń tárbieshisi eń aldymen ata-anasy bolsa, búginde onyń ornyn telefon, áleýmettik jeli, blogerler men túrli internet keiipkerleri basyp barady. Eger áke balasymen syrlaspasa, onyń qyzyǵýshylyǵyn bólispese, bos ýaqytyn birge ótkizbese, bala ózine úlgi bolatyn tulǵany virtýaldy álemnen izdeidi. Bul – búgingi qoǵamnyń eń úlken syndarynyń biri.
Ulttyq tárbieniń ózeginde ákeniń bedeli erekshe oryn alǵan. Buryn qazaq dalasynda ul balalardy atqa mingizip, eńbekke baýlyǵan, sózge toqtaýdy, úlkendi syilaýdy úiretken de – áke. Búgingi zaman basqa bolǵanymen, bul qaǵidalar eskirgen joq. Kerisinshe, jahandaný jaǵdaiynda ulttyq bolmysty saqtap qalýdyń bir joly – áke institýtyn nyǵaitý.
Memleket deńgeiinde de áke mártebesin kóterýge baǵyttalǵan bastamalar kóbeiip keledi. Ákeler keńesi, otbasy institýtyn nyǵaitýǵa arnalǵan jobalar, ulttyq qundylyqtardy nasihattaityn is-sharalar – munyń bári qoǵam suranysynan týyndaǵan qadamdar. Biraq eshqandai baǵdarlama ákeniń óz jaýapkershiligin almastyra almaidy. Balaǵa eń qajetti tárbie memlekettik qujattarda emes, otbasynyń dastarqanynda, kúndelikti qarym-qatynasta beriledi.
Uly oishyldardyń «tárbie – tal besikten bastalady» degen tujyrymy búgin de ózekti. Al sol tárbieniń bir qanaty – ana bolsa, ekinshi qanaty – áke. Qos qanaty teń bolǵanda ǵana urpaqtyń bolashaǵy nyq bolady.
